Người tiêu dùng vùng sâu, vùng xa: Khó tiếp cận cơ chế bảo vệ

Nguy cơ hàng hóa vi phạm tại vùng sâu, vùng xa

Tại các địa bàn miền núi, vùng sâu, vùng xa, việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đang đặt ra nhiều thách thức. Không chỉ đối mặt với nguy cơ mua phải hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc, xuất xứ hoặc hàng hóa không bảo đảm chất lượng, người dân còn gặp khó khăn trong tiếp cận thông tin, nhận diện vi phạm và tìm kiếm sự hỗ trợ khi phát sinh tranh chấp.

Đối với đồng bào dân tộc thiểu số, người cao tuổi và những người có điều kiện tiếp cận thông tin hạn chế, khoảng cách địa lý, sự khác biệt về ngôn ngữ và thói quen mua bán nhỏ lẻ có thể làm gia tăng nguy cơ bị xâm phạm quyền lợi. Đáng chú ý, những mặt hàng thiết yếu như thực phẩm, mỹ phẩm, hàng tiêu dùng và vật tư nông nghiệp không chỉ liên quan đến sinh hoạt hằng ngày mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, sản xuất và thu nhập của người dân.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, ông Lê Mạnh Thao, Quyền Chi cục trưởng Chi cục Quản lý thị trường tỉnh Tuyên Quang, cho biết: “Tuyên Quang là tỉnh miền núi, địa bàn rộng, có nhiều xã vùng sâu, vùng xa, khu vực biên giới, hoạt động kinh doanh hàng hóa tại một số địa bàn còn mang tính nhỏ lẻ, phân tán. Đây là những yếu tố đặt ra yêu cầu cao đối với công tác quản lý, kiểm tra và kiểm soát thị trường”.

Thực tế cho thấy, người tiêu dùng tại các khu vực này, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số và người cao tuổi, vẫn tiềm ẩn nguy cơ mua phải hàng giả, hàng hóa không rõ nguồn gốc, xuất xứ hoặc đã quá hạn sử dụng. Từ thực tiễn kiểm tra, lực lượng Quản lý thị trường tỉnh Tuyên Quang tập trung kiểm soát những nhóm hàng có nguy cơ vi phạm cao, nhất là hàng giả mạo nhãn hiệu, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ và thực phẩm không bảo đảm an toàn.

Công tác kiểm tra, kiểm soát thị trường tại địa bàn miền núi cũng đối mặt với những khó khăn đặc thù. Sau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính và tổ chức lại lực lượng Quản lý thị trường, địa bàn quản lý của Chi cục Quản lý thị trường tỉnh Tuyên Quang được mở rộng, bao gồm nhiều khu vực trước đây thuộc tỉnh Hà Giang. Trong khi đó, hoạt động kinh doanh phân tán và điều kiện giao thông tại một số nơi còn khó khăn khiến việc nắm bắt tình hình, phát hiện vi phạm đòi hỏi sự chủ động, thường xuyên.

Trước thực tế này, Chi cục yêu cầu các Đội Quản lý thị trường bám sát địa bàn, theo dõi diễn biến thị trường và tập trung kiểm tra các mặt hàng thiết yếu, đặc biệt là thực phẩm, hàng tiêu dùng, vật tư nông nghiệp và hàng hóa không rõ nguồn gốc, xuất xứ. “Chúng tôi duy trì chế độ giao ban hằng tuần bằng hình thức trực tiếp và trực tuyến, bảo đảm thông tin từ các địa bàn được cập nhật, chỉ đạo và xử lý kịp thời, không để xảy ra khoảng trống trong công tác quản lý”, ông Thao cho biết.

Bên cạnh kiểm tra, xử lý vi phạm, lực lượng Quản lý thị trường còn phối hợp với chính quyền địa phương tuyên truyền, phổ biến pháp luật, hướng dẫn cơ sở kinh doanhthực hiện quy định về nguồn gốc hàng hóa, niêm yết giá và an toàn thực phẩm. Hoạt động này góp phần phòng ngừa vi phạm từ cơ sở, hạn chế hàng hóa không bảo đảm chất lượng lưu thông đến người tiêu dùng.

Tuy nhiên, ngăn chặn hàng hóa vi phạm mới chỉ là một khâu trong quá trình bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Khi xảy ra thiệt hại, việc người dân có thể tiếp cận các cơ chế khiếu nại, yêu cầu bồi thường và giải quyết tranh chấp hay không vẫn là vấn đề cần được quan tâm.

Gỡ rào cản bảo vệ quyền lợi

Dưới góc độ pháp lý, trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, luật gia Bế Đức Thuận, Công ty Luật TNHH TAT Law Firm, cho rằng pháp luật hiện hành đã có những quy định nhằm bảo vệ người tiêu dùng dễ bị tổn thương, song hiệu quả thực thi tại vùng sâu, vùng xa vẫn phụ thuộc nhiều vào khả năng tiếp cận thông tin và các cơ chế hỗ trợ.

Theo luật gia Bế Đức Thuận, Điều 16 Hiến pháp năm 2013 khẳng định nguyên tắc mọi người đều bình đẳng trước pháp luật. Cụ thể hóa tinh thần đó, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 đã dành Điều 8 quy định về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng dễ bị tổn thương, trong đó có người dân tộc thiểu số và người sinh sống tại những địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn theo quy định. “Đây là “sự chuyển biến quan trọng từ cách tiếp cận bảo vệ bình đẳng sang thiết kế cơ chế có trọng tâm, ưu tiên cho những nhóm dễ chịu thiệt thòi trong quan hệ tiêu dùng”, luật gia Bế Đức Thuận nói.

Bên cạnh đó, pháp luật về tiếp cận thông tin và trợ giúp pháp lý cũng tạo cơ sở để hỗ trợ người dân. Đặc biệt, người dân tộc thiểu số cư trú tại vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn thuộc nhóm được trợ giúp pháp lý theo Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017.

Tuy nhiên, khoảng cách giữa quy định và thực tế vẫn còn đáng kể. Theo luật gia Bế Đức Thuận, rào cản đầu tiên là hạn chế về nhận thức pháp lý. Một bộ phận người dân chưa nắm rõ các quyền cơ bản của mình hoặc không biết phải liên hệ cơ quan nào khi mua phải hàng hóa không bảo đảm chất lượng.

Cùng với đó là trở ngại về địa lý và chi phí. Đối với người dân sinh sống xa trung tâm, việc đi lại nhiều lần để cung cấp tài liệu, liên hệ cơ quan có thẩm quyền hoặc theo đuổi tranh chấp có thể tốn kém cả thời gian lẫn tiền bạc. Với những giao dịch có giá trị nhỏ, chi phí khiếu nại thậm chí có thể vượt quá khoản thiệt hại. “Mặc dù hành lang pháp lý đã tạo dựng nền tảng bình đẳng, nhưng trên thực tế người tiêu dùng ở vùng sâu, vùng xa vẫn phải đối mặt với nhiều rào cản mang tính hệ thống”, luật gia Bế Đức Thuận nhận định.

Ngoài ra, sự khác biệt về ngôn ngữ, tâm lý ngại va chạm và thói quen không lưu giữ hóa đơn, chứng từ cũng khiến người tiêu dùng gặp bất lợi khi cần chứng minh giao dịch hoặc yêu cầu bồi thường. Đây là những trở ngại khó khắc phục nếu chỉ dừng lại ở việc phổ biến quy định pháp luật.

Để tháo gỡ, luật gia Bế Đức Thuận đề xuất đơn giản hóa quy trình tiếp nhận, xử lý phản ánh, khiếu nại; đồng thời tăng cường ứng dụng công nghệ để giảm chi phí đi lại. Tuy nhiên, các hình thức trực tuyến cần đi kèm hỗ trợ trực tiếp, bởi không phải người dân vùng sâu, vùng xa nào cũng có điều kiện sử dụng thiết bị số và internet.

Theo đó, chính quyền cấp xã cần phát huy vai trò hướng dẫn ban đầu, giúp người dân xác định cơ quan có thẩm quyền và chuẩn bị tài liệu cần thiết. Cùng với đó, việc tổ chức các đợt trợ giúp pháp lý lưu động tại thôn, bản sẽ tạo điều kiện để những người thuộc diện được trợ giúp pháp lý tiếp cận dịch vụ thuận lợi hơn.

Đối với đồng bào dân tộc thiểu số, công tác tuyên truyền cần chú trọng ngôn ngữ và hình thức truyền đạt phù hợp. Những tình huống gần gũi như mua phải hàng quá hạn sử dụng, vật tư nông nghiệp không rõ nguồn gốc hoặc sản phẩm không đúng chất lượng công bố sẽ giúp người dân dễ hiểu và biết cách xử lý khi quyền lợi bị xâm phạm.

Đề cập đến vấn đề chứng cứ, luật gia Bế Đức Thuận lưu ý Điều 69 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 quy định người tiêu dùng vẫn có nghĩa vụ cung cấp chứng cứ và chứng minh để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình. Riêng việc chứng minh lỗi gây ra thiệt hại thuộc trách nhiệm của tổ chức, cá nhân kinh doanh. “Quy định này góp phần giảm bớt bất lợi về chứng cứ cho người tiêu dùng, nhưng không loại bỏ toàn bộ nghĩa vụ chứng minh của họ”, luật gia Bế Đức Thuận nhấn mạnh.

Vì vậy, bên cạnh hoàn thiện cơ chế giải quyết tranh chấp, cần hướng dẫn người dân lưu giữ hóa đơn, phiếu bảo hành, hình ảnh sản phẩm và thông tin giao dịch. Đồng thời, việc tăng cường nguồn lực cho các tổ chức xã hội tham gia bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cũng sẽ góp phần hỗ trợ những vụ việc mà người dân khó có điều kiện tự mình theo đuổi.

Bảo vệ người tiêu dùng vùng sâu, vùng xa không chỉ là nhiệm vụ kiểm tra, ngăn chặn hàng hóa vi phạm mà còn đòi hỏi cơ chế tiếp nhận, hỗ trợ và giải quyết tranh chấp phù hợp với điều kiện thực tế. Thu hẹp khoảng cách tiếp cận thông tin và giảm chi phí thực hiện quyền chính là những yếu tố quan trọng để người dân tại các địa bàn khó khăn được bảo vệ hiệu quả hơn.