Xây dựng hệ sinh thái nhân lực liên ngành, mở rộng ứng dụng công nghệ hạt nhân

Nền tảng rất quan trọng mở rộng các ứng dụng

Việt Nam định hướng mở rộng ứng dụng công nghệ hạt nhân trong nhiều lĩnh vực của đời sống và sản xuất như y tế, nông nghiệp, công nghiệp, tài nguyên và môi trường. Đây được xem là hướng đi nhằm khai thác hiệu quả tiềm năng của năng lượng nguyên tử, đồng thời thúc đẩy nghiên cứu, ứng dụng và làm chủ các thành tựu khoa học, công nghệ.

Tại Quyết định số 438/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050 nhấn mạnh: Phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình, trở thành một ngành kinh tế - kỹ thuật, góp phần nâng cao vị thế, sức mạnh quốc gia, khẳng định trình độ khoa học, công nghệ và nâng cao chất lượng đời sống nhân dân; hướng tới thành ngành công nghiệp năng lượng nguyên tử với lộ trình phù hợp.

Chiến lược nêu rõ định hướng: Trong lĩnh vực y tế, phát triển mạng lưới các cơ sở xạ trị, y học hạt nhân, điện quang theo hướng cân đối, đồng bộ, hiệu quả, đáp ứng nhu cầu cơ bản của người dân tại các vùng, địa phương trong cả nước.

Trong lĩnh vực công nghiệp, phát triển và làm chủ các công nghệ tiên tiến, công nghệ mới về ứng dụng bức xạ và đồng vị phóng xạ; từng bước chế tạo, sản xuất thiết bị bức xạ và thiết bị ghi đo bức xạ, xử lý và biến tính vật liệu.

Trong lĩnh vực nông nghiệp, nghiên cứu, tiếp cận và làm chủ kỹ thuật tiên tiến trong ứng dụng bức xạ và đồng vị phóng xạ phục vụ chọn tạo giống cây trồng, ưu tiên nghiên cứu, phát triển một số giống cây trồng đột biến phóng xạ có giá trị nhằm tăng năng suất, chất lượng, nâng cao giá trị nông sản.

Trong lĩnh vực tài nguyên và môi trường, chuyển giao, làm chủ các công nghệ bức xạ và đồng vị phóng xạ tiên tiến trong quan trắc khí tượng, thủy văn, tài nguyên nước, thiết lập các trạm quan trắc đồng vị bền trong nguồn nước tại các sông lớn ở Việt Nam.

Để triển khai đồng bộ các định hướng trên, Chiến lược cũng đặt ra yêu cầu xây dựng và triển khai chương trình phát triển nguồn nhân lực tập trung vào các nhóm: Quản lý nhà nước, nghiên cứu - triển khai, ứng dụng và hỗ trợ kỹ thuật phục vụ phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử, bảo đảm an toàn và an ninh hạt nhân. 

Trong nhiều năm qua, đội ngũ cán bộ của Viện cùng với các trường đại học, bệnh viện, cơ sở nghiên cứu và doanh nghiệp đã làm chủ và triển khai nhiều ứng dụng công nghệ hạt nhân trong y tế, nông nghiệp, công nghiệp, tài nguyên - môi trường, cũng như trong quan trắc phóng xạ và an toàn bức xạ. Đây là nền tảng rất quan trọng để chúng ta tiếp tục mở rộng các ứng dụng trong thời gian tới. "Tuy nhiên, nếu quy mô và phạm vi ứng dụng năng lượng nguyên tử được mở rộng mạnh mẽ, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam phát triển điện hạt nhân, thì nguồn nhân lực hiện nay chưa thể đáp ứng đầy đủ cho nhu cầu dài hạn. Chúng ta cần chuẩn bị một thế hệ nhân lực mới cả về số lượng, chất lượng và cơ cấu chuyên môn" - đại diện Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam cho hay. 

Luật Năng lượng nguyên tử cũng đã xác định rõ phát triển nguồn nhân lực là một nội dung quan trọng, trong đó nhà nước có chính sách đào tạo, bồi dưỡng, thu hút và trọng dụng nhân lực trình độ cao trong lĩnh vực này. Điểm quan trọng là nhân lực hạt nhân trong tương lai không chỉ là những kỹ sư hay nhà vật lý hạt nhân theo nghĩa truyền thống. Để đưa công nghệ hạt nhân vào sâu hơn trong đời sống và sản xuất, chúng ta cần một hệ sinh thái nhân lực liên ngành: vật lý hạt nhân, kỹ thuật hạt nhân, hóa học phóng xạ, vật liệu, điện - điện tử, tự động hóa, công nghệ thông tin, mô phỏng tính toán, trí tuệ nhân tạo, y học hạt nhân, sinh học, nông nghiệp, môi trường và an toàn bức xạ.

Vì vậy, theo quan điểm của Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam, bài toán nhân lực không đơn thuần là đào tạo thêm thật nhiều người, mà là xây dựng đúng cơ cấu nhân lực và tạo được các nhóm chuyên gia có khả năng làm chủ công nghệ. Chúng ta cần đồng thời duy trì đội ngũ chuyên gia giàu kinh nghiệm, đào tạo lớp kế cận và thu hút nhân lực trẻ, nhân lực Việt Nam ở nước ngoài cũng như chuyên gia quốc tế.

Một yêu cầu rất quan trọng nữa là phải gắn đào tạo với các chương trình và dự án thực tế. Người học cần có cơ hội làm việc với lò phản ứng nghiên cứu, phòng thí nghiệm, cơ sở chiếu xạ, thiết bị y tế hạt nhân, hệ thống quan trắc phóng xạ, các cơ sở công nghiệp và các dự án nghiên cứu - phát triển. Đồng thời, hợp tác quốc tế và đào tạo tại các quốc gia có nền công nghiệp hạt nhân phát triển sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng.

Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam cho rằng, cần hình thành một cách tiếp cận theo hướng “đào tạo từ nền tảng đến ứng dụng, từ nghiên cứu đến công nghiệp”. Mục tiêu cuối cùng không chỉ là có đủ người vận hành công nghệ, mà phải từng bước hình thành đội ngũ có khả năng nghiên cứu, thiết kế, làm chủ, cải tiến và phát triển các công nghệ hạt nhân phù hợp với nhu cầu của Việt Nam.

Tích cực đào tạo lực lượng mới đáp ứng yêu cầu

Ông Trần Quang Tuấn, Phó Cục trưởng Cục An toàn bức xạ và hạt nhân thông tin, theo Chiến lược phát triển ứng dụng năng lượng nguyên tử được phê duyệt tại Quyết định 438/QĐ-TTg, Việt Nam đặt mục tiêu có khoảng 2.000 nhân lực phục vụ cho lĩnh vực này vào năm 2030 và 2.500 người vào năm 2035. Đội ngũ này gồm nhân lực quản lý Nhà nước, nghiên cứu và phát triển, hỗ trợ kỹ thuật và vận hành. Chính phủ cũng đã phê duyệt các đề án đào tạo nhân lực phục vụ phát triển điện hạt nhân, quản lý Nhà nước, nghiên cứu, ứng dụng và hỗ trợ kỹ thuật.

Theo ông Tuấn, năng lượng nguyên tử là lĩnh vực công nghệ cao và còn mới tại Việt Nam. Tăng cường hợp tác quốc tế, cử cán bộ sang đào tạo tại các quốc gia tiên tiến giúp nhanh chóng bổ sung kinh nghiệm. Tuy nhiên, Việt Nam cũng cần từng bước xây dựng năng lực đào tạo trong nước. “Quan điểm của chúng tôi là phát huy tối đa trí tuệ của nguồn nhân lực hiện có, đồng thời tích cực đào tạo lực lượng mới để đáp ứng yêu cầu gia tăng cả về số lượng, cơ cấu và năng lực chuyên sâu” - ông Trần Quang Tuấn nói.

Đặc biệt, theo Cục An toàn bức xạ hạt nhân, để mở rộng ứng dụng và triển khai điện hạt nhân, đội ngũ hiện có cần tiếp tục được bổ sung cả về số lượng, cơ cấu và năng lực chuyên sâu. Việc chuẩn bị nhân lực phải xuất phát từ nhu cầu của từng lĩnh vực và từng vị trí công việc. Bên cạnh đào tạo thế hệ mới, cần bồi dưỡng, cập nhật kiến thức và phát huy kinh nghiệm của đội ngũ hiện có; chú trọng năng lực thực hành, an toàn, an ninh và ứng phó sự cố.

Thủ tướng Chính phủ đã ban hành các đề án về đào tạo nhân lực phục vụ phát triển điện hạt nhân và phát triển nhân lực quản lý nhà nước, nghiên cứu, ứng dụng, hỗ trợ kỹ thuật trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử. Trên cơ sở đó, các cơ quan, đơn vị sẽ cụ thể hóa nhu cầu đào tạo, tăng cường hợp tác quốc tế và xây dựng cơ chế thu hút, sử dụng nhân lực phù hợp. Có thể nói, chúng ta đã có nền tảng để tiếp tục phát triển, đồng thời cần chủ động chuẩn bị một thế hệ nhân lực mới để đáp ứng yêu cầu trong giai đoạn tới.

Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030, phát triển đội ngũ khoảng 2.000 nhân lực quản lý nhà nước, nghiên cứu - triển khai và hỗ trợ kỹ thuật phục vụ phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử, bảo đảm an toàn bức xạ, an toàn hạt nhân, an ninh hạt nhân.