Trí tuệ nhân tạo và công nghệ số trong bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng

Ngày 22/1/2019, Ban Bí thư ban hành Chỉ thị số 30-CT/TW về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng và trách nhiệm quản lý của Nhà nước đối với công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Một trong những yêu cầu được đặt ra là hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong bối cảnh khoa học, công nghệ phát triển và các giao dịch thương mại điện tử ngày càng mở rộng; đồng thời chú trọng công khai, minh bạch thông tin về tiêu chuẩn, nguồn gốc, xuất xứ hàng hóa.

Đây là định hướng có ý nghĩa quan trọng. Bởi chỉ trong vài năm, thị trường tiêu dùng đã thay đổi mạnh mẽ. Thương mại điện tử tăng trưởng nhanh. Mạng xã hội trở thành một kênh kinh doanh. Thanh toán không dùng tiền mặt ngày càng phổ biến. Dữ liệu trở thành nguồn lực quan trọng của nền kinh tế số.

Đặc biệt, trí tuệ nhân tạo ngày càng tham gia sâu vào chuỗi tiêu dùng, từ quảng cáo, giới thiệu sản phẩm, tìm kiếm khách hàng đến tư vấn, chăm sóc sau bán hàng.

Điều đó cũng đặt ra một yêu cầu mới: Nếu giao dịch ngày càng diễn ra trên môi trường số thì các công cụ bảo vệ người tiêu dùng cũng phải được số hóa tương ứng.

Tinh thần này tiếp tục được cụ thể hóa trong Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023. Cụ thể, tại Điểm b, khoản 7, Điều 7 của Luật xác định chính sách hỗ trợ tổ chức, cá nhân ứng dụng, phát triển khoa học, công nghệ tiên tiến, mã số, mã vạch, truy xuất nguồn gốc để sản xuất, cung cấp sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ an toàn, bảo đảm chất lượng và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Sau hơn 6 năm thực hiện Chỉ thị số 30-CT/TW, ngày 10/11/2025, Ban Bí thư ban hành Kết luận số 207-KL/TW về tiếp tục thực hiện Chỉ thị trong bối cảnh mới. Tiếp đó ngày 5/4/2026, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 87/NQ-CP triển khai Kết luận số 207-KL/TW.

Một điểm đáng chú ý là yêu cầu cụ thể hơn về  ứng dụng chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn để tư vấn, hỗ trợ người tiêu dùng; phát hiện, cảnh báo và xử lý vi phạm; truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa; đồng thời phân tích xu hướng tiêu dùng.

Đây là bước chuyển đáng chú ý. Bởi trên môi trường số, bảo vệ người tiêu dùng không thể chỉ chờ đến khi tranh chấp hoặc thiệt hại xảy ra mới xử lý. Mà cần phải thay đổi tư duy bảo vệ người tiêu dùng từ xử lý hậu quả sang chủ động phòng ngừa rủi ro.

Tuy nhiên, công nghệ càng phát triển thì những phương thức xâm phạm quyền lợi người tiêu dùng cũng có thể trở nên tinh vi hơn.

Công nghệ trí tuệ nhân tạo Deepfake là một ví dụ. Nền tảng này có thể tạo hoặc chỉnh sửa hình ảnh, âm thanh và video với mức độ chân thực ngày càng cao. Nếu bị lợi dụng, những công nghệ này có thể được sử dụng để giả mạo nhân vật có uy tín hoặc tạo ra nội dung sai lệch nhằm dẫn dụ người tiêu dùng.

Cùng với đó là câu chuyện của thuật toán. Từ lịch sử tìm kiếm, sản phẩm từng xem, rất nhiều dấu vết số có thể được phân tích để dự đoán sở thích và nhu cầu của từng cá nhân.

Ở mặt tích cực, điều đó giúp người tiêu dùng nhanh chóng tiếp cận những sản phẩm phù hợp. Nhưng nếu việc thu thập và sử dụng dữ liệu thiếu minh bạch, công nghệ có thể tác động đến quyết định mua sắm, khai thác điểm yếu trong hành vi tiêu dùng hoặc làm gia tăng nguy cơ xâm phạm thông tin cá nhân.

Vì vậy, vấn đề không đơn giản là ứng dụng nhiều công nghệ hơn, mà phải là ứng dụng công nghệ minh bạch hơn, có trách nhiệm hơn và hướng tới bảo vệ con người.

Ngày 15/7/2026, Bộ Công Thương tiếp tục ban hành Quyết định số 1769/QĐ-BCT về Chương trình hành động triển khai Chương trình quốc gia về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng giai đoạn 2026-2030.

Trong đó, đặt mục tiêu xây dựng hoặc kết nối, hoàn thiện hệ thống cơ sở dữ liệu truy xuất nguồn gốc hàng hóa quốc gia và hộ chiếu số sản phẩm giúp người tiêu dùng có thêm thông tin để nhận diện sản phẩm, phân biệt hàng chính hãng với hàng giả, hàng kém chất lượng.

Đồng thời, chương trình cũng đặt mục tiêu mở rộng, nâng cao hiệu quả hoạt động của Hệ thống Tổng đài tư vấn, hỗ trợ người tiêu dùng 1800.6838 và Cơ sở dữ liệu thông tin quốc gia về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Xây dựng và duy trì hệ thống thống nhất về công nghệ thông tin, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, hệ thống chatbot/AI, đảm bảo tích hợp đủ các thông số liên quan đến quá trình tiêu dùng và người tiêu dùng.

Nhìn trên toàn bộ tiến trình từ Chỉ thị số 30-CT/TW, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023, Kết luận số 207-KL/TW đến các chương trình hành động gần đây, có thể thấy một hướng đi ngày càng rõ: đưa công nghệ và dữ liệu trở thành một phần của hạ tầng bảo vệ người tiêu dùng.

Nhưng công nghệ chỉ thực sự phát huy giá trị khi trách nhiệm của từng chủ thể trong hệ sinh thái tiêu dùng được xác định rõ.

Với doanh nghiệp, chuyển đổi số phải đi cùng trách nhiệm cung cấp thông tin trung thực, bảo đảm chất lượng hàng hóa, bảo vệ dữ liệu cá nhân và giải quyết khiếu nại của khách hàng.

Với các nền tảng số khi tham gia sâu vào quảng cáo, phân phối nội dung, thanh toán và quản lý giao dịch, yêu cầu phải minh bạch thông tin, kiểm soát rủi ro và phối hợp xử lý khi quyền lợi người tiêu dùng bị xâm phạm.

Với cơ quan quản lý, bài toán lớn là kết nối và khai thác dữ liệu hiệu quả hơn, qua đó phục vụ giám sát thị trường, cảnh báo sớm và xử lý vi phạm.

Và với mỗi người tiêu dùng, trong khi chờ đợi những “lá chắn” công nghệ ngày càng hoàn thiện, kỹ năng số chính là lớp phòng vệ gần nhất tự bảo vệ mình.

Khi công nghệ được đặt đúng vị trí, dữ liệu được sử dụng có trách nhiệm và người tiêu dùng thực sự trở thành trung tâm, trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số mới có thể hình thành một hệ sinh thái bảo vệ chủ động hơn. Đó cũng là nền tảng để xây dựng một môi trường tiêu dùng an toàn hơn, minh bạch hơn và bền vững hơn trong kỷ nguyên số.

Podcast “Trí tuệ nhân tạo và công nghệ số trong bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng” xin được khép lại tại đây.

Cảm ơn quý vị và các bạn đã quan tâm theo dõi!