Xuất khẩu vào EU: Đừng để 'nước đến chân mới nhảy'

Thông tin được các chuyên gia đưa ra tại Hội thảo trực tuyến cập chính sách, quy định của Liên minh châu Âu về nhập khẩu thực phẩm, nông sản có nguồn gốc động thực vật do Đại sứ quán Việt Nam tại Vương quốc Bỉ/Phái đoàn Việt Nam tại EU phối hợp với Chương trình Agrinfor của EU tổ chức chiều 24/9.

MRL không còn là chuyện của một lô hàng

Theo ông Trần Văn Công, Tham tán Nông nghiệp, Phái đoàn Việt Nam tại EU, EU là một trong những thị trường lớn của nông, lâm, thủy sản Việt Nam, mỗi năm nhập khẩu khoảng 35 tỷ USD. Hiệp định EVFTA tạo lợi thế về thuế quan, nhưng ưu đãi thuế chỉ giúp hàng hóa có thêm cơ hội tiếp cận thị trường. Để giữ được thị trường, doanh nghiệp phải đáp ứng ngày càng nhiều yêu cầu kỹ thuật. Trong số đó, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật (MRL) đang trở thành vấn đề không thể chỉ xử lý bằng một lần kiểm nghiệm trước khi xuất khẩu.

Ông Chris Downes, chuyên gia chính sách và pháp luật AGRINFO/EU, cho biết EU đang thảo luận khả năng thay đổi quy định về MRL, trong đó có việc thu hẹp hoặc loại bỏ dung sai nhập khẩu đối với một số hoạt chất thuốc bảo vệ thực vật. Nếu được áp dụng, thay đổi này có thể tác động trực tiếp tới những ngành hàng đang sử dụng các hoạt chất mà EU không cho phép sử dụng nhưng hiện vẫn chấp nhận dư lượng trong hàng nhập khẩu ở một mức nhất định.

Hiện thị trường EU có hai hệ thống quy định riêng đối với thuốc bảo vệ thực vật. Một hệ thống quyết định hoạt chất nào được phép sử dụng tại EU; hệ thống còn lại quy định MRL đối với thực phẩm. Vì vậy, một hoạt chất không được phép sử dụng tại EU vẫn có thể được sử dụng tại một quốc gia ngoài EU nếu sản phẩm đáp ứng mức dung sai nhập khẩu do EU quy định. Tuy nhiên, EU đang xem xét thay đổi cách tiếp cận này đối với những hoạt chất được xác định có mức độ nguy hại cao. Theo đề xuất đang được thảo luận, MRL đối với một số hoạt chất có thể giảm xuống 0,01 mg/kg hoặc mức thấp nhất có thể.

Phạm vi cuối cùng vẫn chưa được xác định. Ủy ban châu Âu tập trung vào nhóm hoạt chất có mức độ nguy hại cao; một số quốc gia thành viên muốn mở rộng sang các hoạt chất có nguy cơ ảnh hưởng đến ong và nguồn nước ngầm. Nghị viện châu Âu cũng đang thảo luận khả năng áp dụng đối với toàn bộ các hoạt chất không được phép sử dụng tại EU.

Theo ông Chris Downes, đề xuất vẫn đang trong quá trình thảo luận giữa các thiết chế của EU. Ủy ban châu Âu dự kiến thực hiện đánh giá tác động, trong khi quy định cuối cùng có thể được thông qua trong năm 2027. Đối với Việt Nam, cần sớm rà soát các hoạt chất đang được sử dụng trong những ngành hàng xuất khẩu chủ lực, nhất là những hoạt chất có khả năng bị ảnh hưởng bởi chính sách mới. Vấn đề không chỉ là xác định hoạt chất nào có nguy cơ bị thay đổi MRL mà còn phải đánh giá khả năng thay thế, tác động đến kiểm soát sâu bệnh và khả năng duy trì sản xuất, xuất khẩu nếu không còn được sử dụng các hoạt chất này.

Theo chuyên gia AGRINFO, mỗi năm có hơn 90 hoạt chất được thay đổi MRL. Trong khi đó, thời gian chuyển tiếp thông thường khoảng 6 tháng. Với cây trồng lâu năm hoặc những ngành hàng cần thời gian thay đổi quy trình canh tác, khoảng thời gian này không phải lúc nào cũng đủ. Do đó, câu chuyện MRL không còn đơn thuần là “hàng có vượt ngưỡng hay không” tại thời điểm xuất khẩu. Doanh nghiệp cần biết EU đang chuẩn bị thay đổi ngưỡng nào, với hoạt chất nào và thời điểm nào để có phương án từ trước.

Chậm một bước, người mua có thể tìm nguồn khác

Cùng với việc rà soát MRL, EU đang tăng cường kiểm soát hàng nhập khẩu theo mức độ rủi ro. Theo ông Chris Downes, với nhóm sản phẩm có nguy cơ nghiêm trọng, EU có thể kiểm tra thực tế từ 5-50% số lô hàng. Với nhóm có mức rủi ro cao hơn, mọi lô hàng có thể phải lấy mẫu, kiểm nghiệm trước khi xuất khẩu, có chứng thư chính thức và tiếp tục chịu kiểm tra tại biên giới EU. Một số sản phẩm của Việt Nam hiện đã nằm trong diện kiểm soát tăng cường. Sầu riêng thuộc nhóm kiểm soát liên quan đến dư lượng thuốc bảo vệ thực vật; đậu bắp, thanh long và ớt thuộc nhóm có mức kiểm soát cao hơn.

Khi kiểm soát tăng cường, chi phí xét nghiệm tăng, thời gian thông quan kéo dài, chất lượng hàng hóa có nguy cơ bị ảnh hưởng. Nhưng tác động lớn hơn có thể nằm ở quan hệ với người mua. Thanh long là ví dụ được chuyên gia đưa ra. Trong khi EU tăng nhập khẩu và Việt Nam có nguồn cung lớn, xuất khẩu thanh long của Việt Nam chỉ tăng khoảng 20%. Cùng thời gian đó, các nhà nhập khẩu EU bắt đầu tìm kiếm nguồn cung từ Ecuador, Mexico và Thái Lan.

Điều này cho thấy cạnh tranh trên thị trường EU không chỉ nằm ở giá hay thuế. Khi một nguồn cung thường xuyên gặp vấn đề về kiểm soát, người mua có thể chủ động tìm phương án thay thế. Và một khi chuỗi cung ứng đã hình thành với nhà cung cấp mới, việc khôi phục thị trường sau khi biện pháp kiểm soát được dỡ bỏ không phải lúc nào cũng dễ dàng. Vì vậy, yêu cầu đặt ra với các ngành hàng xuất khẩu không chỉ là kiểm soát tốt một lô hàng, mà phải kiểm soát rủi ro của cả ngành hàng.

Từ thực tế này, chuyên gia khuyến nghị các ngành hàng xuất khẩu cần thường xuyên theo dõi Hệ thống cảnh báo nhanh về thực phẩm và thức ăn chăn nuôi (RASFF), cập nhật thay đổi MRL, chia sẻ thông tin trong ngành và phối hợp với cơ quan quản lý ngay khi xuất hiện dấu hiệu rủi ro. Việc kiểm soát dư lượng cũng cần được đưa về khâu sản xuất thay vì chờ đến khi hàng chuẩn bị xuất khẩu mới kiểm tra. Quan trọng hơn, Việt Nam vẫn có thể cung cấp thông tin và phản hồi đối với các đề xuất thay đổi chính sách của EU. Với những hoạt chất có vai trò quan trọng đối với các mặt hàng xuất khẩu chủ lực, cần chỉ rõ mức độ phụ thuộc, khả năng thay thế và tác động đối với sản xuất nếu hoạt chất đó không còn được chấp nhận.

Một thay đổi khác doanh nghiệp cần chuẩn bị là Hệ thống phi hải quan điện tử đối với hàng nông sản nhập khẩu (ELAN). Theo thông báo, hệ thống dự kiến được hoàn thiện và áp dụng đầy đủ từ ngày 17/1/2028, hướng tới số hóa quy trình cấp, quản lý và kiểm tra chứng từ phi hải quan theo thời gian thực. Việc chuyển sang hệ thống điện tử được kỳ vọng giảm sử dụng giấy tờ, rút ngắn thời gian xử lý và có thể giảm chi phí cho doanh nghiệp. Với Việt Nam, quá trình số hóa dữ liệu và chuẩn hóa chứng từ cần được đẩy nhanh để tương thích với hệ thống mới.

Theo các chuyên gia, trong bối cảnh quy định của EU liên tục được cập nhật, việc theo dõi chính sách không thể chỉ thực hiện khi doanh nghiệp chuẩn bị xuất hàng. Kiểm soát từ khâu sản xuất, cập nhật sớm thay đổi về MRL và chuẩn hóa dữ liệu, hồ sơ sẽ là những yếu tố quan trọng để duy trì khả năng tiếp cận thị trường.

Trước đó, tại buổi họp báo thường kỳ Bộ Nông nghiệp và Môi trường diễn ra ngày 16/9, ông Ngô Xuân Nam, Phó Giám Đốc Văn phòng SPS Việt Nam, cho biết từ ngày 1/1 đến 10/9/2026, Văn phòng SPS Việt Nam nhận 88 thông báo SPS từ EU, trong đó 61 biện pháp đã có hiệu lực. Đáng chú ý, EU đang rà soát quy định đối với 8 hoạt chất bảo vệ thực vật. EU cũng duy trì kiểm soát tăng cường với nông sản Việt Nam, gồm sầu riêng 20%, thanh long 30%, đậu bắp và một số loại ớt 50%. Đồng thời, EU bổ sung yêu cầu kiểm dịch thực vật, trong đó tăng cường quản lý sâu đục trái cây có múi, đối tượng đã xuất hiện tại Việt Nam.