Thu hồi khí bãi rác (LFG): Giải pháp 'đào vàng' từ những bãi chôn lấp cũ

Khi các bãi rác trở thành nguồn phát khí mê-tan khổng lồ

Hiện nay, phần lớn rác thải sinh hoạt của Việt Nam vẫn được xử lý bằng hình thức chôn lấp. Khi rác hữu cơ phân hủy trong điều kiện thiếu oxy, chúng sản sinh ra lượng lớn khí mê-tan. Tại các bãi rác cũ, nơi chưa có lớp phủ bảo vệ hay hệ thống thu khí, mê-tan thoát trực tiếp ra môi trường, gây hiệu ứng nhà kính và nguy cơ cháy nổ.

Quá trình sinh khí mê-tan này thường bắt đầu từ 1 đến 2 năm sau khi rác được chôn lấp và có thể kéo dài liên tục từ 20 đến 50 năm sau đó, ngay cả khi bãi rác đã đóng cửa không tiếp nhận thêm rác nữa. Vì thế, việc đổi mới công nghệ trong quản lý chất thải trở nên cấp thiết và thay vì chỉ “chôn cho hết”, Việt Nam đang dần chuyển sang cách tiếp cận hiện đại: coi rác là nguồn tài nguyên, biến khí mê-tan từ gánh nặng thành cơ hội.

Tại Hội nghị lần thứ 26 các bên tham gia Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu (COP26), Việt Nam cam kết mục tiêu đạt mức phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 (Net Zero). Đây là cột mốc có tính bước ngoặt, khẳng định rõ trách nhiệm và quyết tâm của Việt Nam trong việc đồng hành cùng thế giới giảm thiểu tác động của khủng hoảng khí hậu.

Một trong những công nghệ được chú trọng là thu hồi khí bãi rác (LFG), giải pháp được xem như “vẹn cả đôi đường”: vừa bảo vệ môi trường, vừa tạo ra nguồn năng lượng sạch. Đây là hệ thống gom và xử lý toàn bộ lượng khí phát thải từ sâu trong lòng các ô chôn lấp. Thay vì để khí thải tự do bay vào khí quyển hay tích tụ gây nguy cơ cháy nổ, một mạng lưới các giếng thu hồi sẽ được xây dựng đi sâu vào các lớp rác.

Các giếng này được kết nối với hệ thống đường ống dẫn trung tâm, hút khí sinh ra trong quá trình phân hủy rác, sau đó xử lý và đưa vào phát điện. Cách làm này không chỉ giảm phát thải mà còn tạo ra nguồn năng lượng sạch. Một số dự án đã được triển khai tại Nam Sơn (Hà Nội), Gò Cát và Đa Phước (TP. Hồ Chí Minh). Tuy mới ở quy mô thí điểm, nhưng kết quả cho thấy hiệu quả rõ rệt: vừa giảm mùi hôi, hạn chế rò rỉ khí mê-tan, vừa cung cấp điện cho lưới quốc gia.

Song song với thu hồi khí, công nghệ đốt rác phát điện cũng đang được đầu tư mạnh. Thay vì để rác hữu cơ phân hủy và sinh khí mê-tan, rác được đưa trực tiếp vào lò đốt hiện đại để tạo ra nhiệt năng, chuyển hóa thành điện. Không chỉ giảm gánh nặng cho bãi chôn lấp, đốt rác phát điện còn góp phần đa dạng hóa nguồn năng lượng tái tạo trong bối cảnh Việt Nam cần giảm dần phụ thuộc vào than đá. Như nhà máy điện rác Sóc Sơn đang hoạt động có công suất tiếp nhận 5.000 tấn rác mỗi ngày, phát điện 90 MW/giờ.

Đây là nhà máy điện rác lớn nhất Việt Nam, lớn nhất Đông Nam Á và lớn thứ hai thế giới. Nhà máy điện rác Sóc Sơn ứng dụng công nghệ xử lý tiên tiến, hiện đại (công nghệ lò đốt ghi cơ học kiểu Waterleau của Bỉ) đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn khắt khe nhất về môi trường theo tiêu chuẩn châu Âu và Việt Nam.

Một công nghệ khác là ủ rác hữu cơ thành phân compost hoặc khí sinh học (biogas). Với phương pháp này, rác nhà bếp, chợ, nhà hàng… được tách riêng và đưa vào xử lý. Quá trình phân hủy có kiểm soát giúp hạn chế khí mê-tan bay ra môi trường, đồng thời tạo ra phân hữu cơ phục vụ nông nghiệp hoặc biogas để sử dụng trong sinh hoạt.

Hướng tới mục tiêu giảm phát thải năm 2030

Tại Hội nghị Thượng đỉnh về biến đổi khí hậu của Liên hợp quốc (COP26), Việt Nam đã khẳng định quyết tâm mạnh mẽ khi cam kết giảm ít nhất 30% lượng phát thải khí mê-tan vào năm 2030. Trong lộ trình hiện thực hóa mục tiêu này, công nghệ thu hồi khí bãi rác chính là "chìa khóa vàng" cho ngành xử lý chất thải.

Tuy nhiên, hành trình biến rác thành tài nguyên không thể chỉ dựa vào công nghệ độc lập, mà đòi hỏi những cú hích lớn về nguồn vốn đầu tư, sự bắt tay chặt chẽ giữa chính quyền - doanh nghiệp, và quan trọng nhất là bước chuyển biến trong thói quen phân loại rác tại nguồn của mỗi người dân. Khi công nghệ tiên tiến được cộng hưởng cùng ý thức cộng đồng, khí mê-tan sẽ không còn là "mối đe dọa" rình rập môi trường, mà sẽ trở thành nguồn năng lượng xanh, thắp sáng cho một tương lai phát triển bền vững.

Trong nỗ lực giảm phát thải khí nhà kính, Việt Nam đang coi việc quản lý khí mê-tan là một ưu tiên hàng đầu. Khí mê-tan, phát sinh nhiều từ các bãi chôn lấp rác, có khả năng làm nóng trái đất gấp hơn 80 lần so với CO₂ trong 20 năm đầu. Vì vậy, nếu không được kiểm soát, khí mê-tan sẽ trở thành “ngòi nổ” làm gia tăng biến đổi khí hậu.