Siết kiểm soát xuất xứ, duy trì đà tăng trưởng xuất khẩu hàng hóa

Xuất khẩu tăng trưởng mạnh nhưng áp lực nhập khẩu, rủi ro gian lận xuất xứ và phòng vệ thương mại gia tăng, đòi hỏi Việt Nam chuyển mạnh sang quản trị rủi ro.

Xuất khẩu tăng tốc, yêu cầu quản trị rủi ro ngày càng cấp thiết

Theo số liệu thống kê của Cục Hải quan, Bộ Tài chính, 10 tháng năm 2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam đạt 1.010,5 tỷ USD, tăng 32,3% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, xuất khẩu đạt 499,2 tỷ USD, tăng 27,5%; nhập khẩu đạt 511,3 tỷ USD, tăng 37,4%.

Trong bức tranh tăng trưởng chung, nhóm máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện tiếp tục đóng vai trò động lực quan trọng. Riêng tháng 10, kim ngạch xuất khẩu nhóm hàng này đạt 25,68 tỷ USD, tăng 13,8% so với tháng trước. Lũy kế 10 tháng đạt 149,41 tỷ USD, tăng 71% và chiếm gần 30% tổng kim ngạch xuất khẩu cả nước.

Kim ngạch nhập khẩu nguyên phụ liệu dệt may còn cao.

Kim ngạch nhập khẩu nguyên phụ liệu dệt may còn cao.

Ở các ngành hàng truyền thống, bức tranh tăng trưởng có sự phân hóa rõ nét. Theo ông Trương Văn Cẩm, Phó Chủ tịch Thường trực kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Dệt may Việt Nam (VITAS), kết quả xuất khẩu 10 tháng năm 2026 cho thấy ngành dệt may tiếp tục duy trì tăng trưởng dù hoạt động sản xuất, kinh doanh còn đối mặt nhiều khó khăn.

Cụ thể, hàng may mặc đạt 31,14 tỷ USD, tăng 1,8% so với cùng kỳ; xơ sợi đạt 4,06 tỷ USD, tăng 14,4%; vải đạt 2,6 tỷ USD, tăng 10,7%; phụ liệu dệt may đạt 1,35 tỷ USD, tăng 10,3%; vải không dệt đạt 683 triệu USD, tăng 9,5%.

Theo ông Trương Văn Cẩm, may mặc vẫn là nhóm hàng chủ lực nhưng tốc độ tăng thấp hơn đáng kể so với các nhóm xơ sợi, vải và phụ liệu. Điều này cho thấy động lực tăng trưởng đang có sự dịch chuyển giữa các nhóm sản phẩm. Ngành dệt may cần tiếp tục củng cố năng lực may mặc, đồng thời nâng chất lượng, giá trị và khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng ở các khâu dệt, nhuộm, hoàn tất.

Đáng lưu ý, 10 tháng năm 2026, kim ngạch nhập khẩu nguyên phụ liệu dệt may đạt 22,14 tỷ USD, tăng 5,4%. Trong đó, vải nguyên liệu đạt 12,94 tỷ USD, bông đạt 2,72 tỷ USD, xơ sợi các loại đạt 2,67 tỷ USD và phụ liệu đạt 3,81 tỷ USD. Quy mô nhập khẩu này phản ánh nhu cầu đầu vào lớn của hoạt động sản xuất xuất khẩu, đồng thời cho thấy sự phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài, nhất là vải.

Đây không chỉ là bài toán về chi phí và khả năng chủ động nguyên liệu mà còn liên quan trực tiếp đến năng lực đáp ứng quy tắc xuất xứ trong các hiệp định thương mại tự do. Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra không đơn thuần là duy trì tốc độ tăng trưởng kim ngạch mà phải bảo đảm chất lượng tăng trưởng, nguồn gốc hàng hóa và tính thực chất của giá trị được tạo ra trong nước.

Đơn cử, tại thị trường EU, bà Nguyễn Thị Hoàng Thuý, Vụ trưởng, Trưởng Cơ quan Thương vụ Việt Nam tại Thụy Điển kiêm nhiệm Bắc Âu cho hay, để được hưởng ưu đãi thuế quan theo EVFTA, hàng dệt may phải đáp ứng quy tắc xuất xứ tương ứng. Trong đó, một trong những nguyên tắc quan trọng là quy tắc xuất xứ hai công đoạn, hay còn gọi là quy tắc từ vải trở đi. Theo đó, vải phải có xuất xứ Việt Nam hoặc từ nước được phép cộng gộp xuất xứ với Việt Nam theo quy định của Hiệp định, chẳng hạn như Hàn Quốc. Các nguyên liệu sử dụng cũng phải đáp ứng những yêu cầu xuất xứ tương ứng.

Đây là yêu cầu đặt ra bài toán không đơn thuần về thủ tục cấp giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa (C/O), mà liên quan trực tiếp đến chiến lược lựa chọn nhà cung cấp, tổ chức sản xuất và kiểm soát toàn bộ chuỗi cung ứng của doanh nghiệp.

Hoàn thiện thể chế, siết kiểm soát xuất xứ và cảnh báo sớm rủi ro

Để chủ động ứng phó với những thách thức từ thương mại quốc tế, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 403/NQ-CP về Kế hoạch tổng thể quản trị xuất siêu và phòng tránh các rủi ro trong hoạt động thương mại quốc tế giai đoạn 2026 - 2030. Đây là bước chuyển đáng chú ý trong tư duy điều hành, từ chú trọng các chỉ tiêu xuất nhập khẩu sang quản trị tổng thể những yếu tố có thể tác động đến tính bền vững của hoạt động thương mại.

Chủ động nguyên phụ liệu để tận dụng tốt các FTA.

Chủ động nguyên phụ liệu để tận dụng tốt các FTA.

Kế hoạch xác định 7 nhóm giải pháp chủ đạo, gồm hoàn thiện thể chế về xuất xứ hàng hóa; tăng cường quản lý dựa trên dữ liệu; củng cố chuỗi cung ứng; kiểm soát quy hoạch, công suất; rà soát chính sách ưu đãi, tín dụng; kiểm soát hàng hóa sử dụng lao động cưỡng bức và nâng cao năng lực phối hợp thực thi.

Trong đó, hoàn thiện thể chế về xuất xứ hàng hóa và phòng ngừa hành vi lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm. Chính phủ yêu cầu rà soát, hoàn thiện quy định về cấp giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa (C/O), tự chứng nhận xuất xứ và hậu kiểm theo hướng tăng cường kiểm tra, xác minh đối với những mặt hàng, doanh nghiệp và chuỗi cung ứng có nguy cơ cao.

Đáng chú ý, Bộ Công Thương được giao nghiên cứu trình Chính phủ ban hành nghị định thay thế Nghị định số 31/2018/NĐ-CP về xuất xứ hàng hóa; đồng thời rà soát, đề xuất sửa đổi Nghị định số 98/2020/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thương mại.

Cùng với hoàn thiện quy định, việc tăng cường kiểm tra, xác minh xuất xứ trong quá trình cấp C/O, nâng cấp hệ thống chứng nhận xuất xứ điện tử và kết nối dữ liệu với cơ quan hải quan, thuế, đầu tư sẽ góp phần nâng cao hiệu quả giám sát. Những mặt hàng có nguy cơ bị điều tra phòng vệ thương mại hoặc có dấu hiệu gian lận xuất xứ phải được theo dõi, cảnh báo kịp thời.

Một điểm mới đáng chú ý là yêu cầu xây dựng cơ chế cảnh báo sớm đối với các nhóm hàng có thặng dư thương mại lớn, thị trường xuất khẩu tập trung hoặc có dấu hiệu lẩn tránh, chuyển tải bất hợp pháp. Việc trao đổi thông tin với cơ quan có thẩm quyền của các nước nhập khẩu cũng được tăng cường nhằm nhận diện sớm nguy cơ phát sinh tranh chấp thương mại, hạn chế tình trạng doanh nghiệp và cơ quan quản lý rơi vào thế bị động.

Để thực hiện nhiệm vụ này, quản trị xuất siêu sẽ được triển khai trên nền tảng dữ liệu liên thông giữa hải quan, thuế, đầu tư, xuất nhập khẩu, doanh nghiệp và sản xuất. Bộ Công Thương chủ trì theo dõi, phân tích quy mô, cơ cấu và mức độ tập trung xuất siêu theo ngành hàng, sản phẩm, thị trường và khu vực doanh nghiệp; xác định những nhóm hàng tiềm ẩn nguy cơ để xây dựng cơ chế cảnh báo.

Bộ Tài chính phối hợp phân tích số liệu xuất nhập khẩu, hải quan và đầu tư, xác định doanh nghiệp chiếm tỷ trọng lớn trong xuất khẩu từng nhóm hàng, đánh giá nguồn gốc vốn và mức độ đóng góp của khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI). Qua đó, làm rõ chất lượng và tính bền vững của tăng trưởng xuất khẩu, thay vì chỉ nhìn vào quy mô kim ngạch.

Song song với kiểm soát xuất xứ, Nghị quyết 403/NQ-CP đặt ra yêu cầu củng cố chuỗi cung ứng, giảm phụ thuộc vào một số nguồn cung nguyên liệu nhập khẩu có mức độ tập trung hoặc rủi ro cao. Bộ Công Thương được giao xây dựng cơ sở dữ liệu, theo dõi cơ cấu nguồn cung đầu vào của các ngành sản xuất, đặc biệt là ngành xuất khẩu chủ lực; đánh giá mức độ phụ thuộc nguyên liệu nhập khẩu, nguồn gốc và giá trị đầu vào trong sản phẩm xuất khẩu.

Giải pháp được đặt ra là đa dạng hóa nguồn cung, phát triển nguyên liệu trong nước, đẩy nhanh công nghiệp hỗ trợ và tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp FDI với doanh nghiệp nội địa. Nâng tỷ lệ nội địa hóa không chỉ giúp giảm nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng mà còn nâng cao khả năng đáp ứng quy tắc xuất xứ, tận dụng hiệu quả ưu đãi thuế quan từ các hiệp định thương mại tự do.

Bên cạnh đó, Chính phủ yêu cầu kiểm soát quy hoạch, công suất sản xuất, rà soát các dự án có nguy cơ gây dư thừa công suất và đánh giá lại những chính sách ưu đãi về thuế, đất đai, tín dụng, đầu tư có thể tạo ra rủi ro trong thương mại quốc tế.

Có thể thấy, với các nhóm giải pháp đồng bộ tại Nghị quyết 403/NQ-CP, yêu cầu quản trị xuất siêu đã được đặt trong mối quan hệ tổng thể giữa xuất xứ hàng hóa, chuỗi cung ứng, đầu tư, năng lực sản xuất và các cam kết thương mại quốc tế.

Khi kim ngạch xuất nhập khẩu đã vượt mốc 1.000 tỷ USD, quy mô thương mại càng lớn thì yêu cầu minh bạch càng cao. Siết kiểm soát xuất xứ không phải để tạo thêm rào cản cho doanh nghiệp, mà nhằm bảo vệ uy tín hàng hóa Việt Nam, ngăn chặn hành vi gian lận và củng cố niềm tin của đối tác. Đây chính là điều kiện quan trọng để duy trì đà tăng trưởng xuất khẩu, nâng cao giá trị gia tăng trong nước và đưa hàng hóa Việt Nam tham gia sâu hơn, bền vững hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Bảo Ngọc, Phùng Hà

Có thể bạn quan tâm