Phối hợp để nhận diện, ngăn chặn tham nhũng, lãng phí, tiêu cực

Nhận diện dấu hiệu bất thường từ sớm

Chiều 27/8, Kiểm toán nhà nước (KTNN) phối hợp với Bộ Công an, Viện kiểm sát nhân dân tối cao tổ chức Hội nghị trực tuyến phối hợp, chia sẻ kinh nghiệm trong công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực (PCTNLPTC). 

Khai mạc hội nghị, Phó Tổng KTNN Doãn Anh Thơ cho biết, hội nghị có ý nghĩa thiết thực để ba cơ quan trao đổi thẳng thắn, chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn, nhận diện khó khăn, vướng mắc và cùng đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả phối hợp trong thời gian tới.

Theo Phó Tổng Kiểm toán nhà nước, nội dung trao đổi cần tập trung vào kinh nghiệm phát hiện dấu hiệu tham nhũng, lãng phí, tiêu cực thông qua hoạt động kiểm toán, điều tra, kiểm sát; cơ chế trao đổi, chia sẻ thông tin; việc chuyển giao, tiếp nhận và sử dụng hồ sơ, tài liệu phục vụ điều tra, truy tố, xử lý các vụ án, vụ việc.

Cùng với đó là nâng cao chất lượng kiến nghị, kết luận và thông tin do mỗi cơ quan cung cấp, bảo đảm kết quả kiểm toán, điều tra, kiểm sát hỗ trợ tốt hơn cho việc làm rõ bản chất vụ việc, xác định sai phạm, trách nhiệm của tổ chức, cá nhân và thu hồi tài sản bị thất thoát, chiếm đoạt.

Phó Tổng Kiểm toán nhà nước cũng đề nghị các đại biểu nghiên cứu các giải pháp hoàn thiện cơ chế phối hợp theo hướng rõ trách nhiệm, rõ đầu mối, rõ quy trình, rõ thời hạn, đồng thời tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số và khai thác dữ liệu phục vụ công tác PCTNLPTC.

Theo các đại biểu, tình hình vi phạm, tội phạm về tham nhũng, lãng phí, tiêu cực thời gian qua diễn biến phức tạp, có mối quan hệ đan xen, tác động qua lại. Nếu chỉ nhìn nhận hành vi vi phạm ở biểu hiện bề ngoài rất dễ bỏ lọt bản chất vụ việc.

Thực tiễn cho thấy, tội phạm ngày càng “ẩn” trong các hoạt động kinh tế hợp pháp; hành vi có thể được cài đặt ngay từ khâu hình thành quyết định, sau đó hợp thức hóa qua quy trình, hồ sơ, hợp đồng, chứng từ có hình thức hợp pháp. Các hành vi có thể liên kết thành chuỗi từ can thiệp chính sách, thông đồng tạo lợi thế đến hợp thức hóa hồ sơ, che giấu và tẩu tán tài sản.

Nhận diện các thủ đoạn, hành vi vi phạm chủ yếu trong công tác phòng, chống tội phạm về tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, ông Phạm Trường Giang, Phó Cục trưởng Cục Cảnh sát kinh tế (C03), Bộ Công an, cho biết, qua thực tiễn đấu tranh, Cục Cảnh sát kinh tế nhận thấy tham nhũng, lãng phí, tiêu cực thể hiện dưới nhiều hình thức như câu kết hình thành “nhóm lợi ích”, thao túng từ khâu xây dựng chính sách, quy hoạch; thông thầu; sử dụng doanh nghiệp “sân sau”; lợi dụng định giá tài sản, đầu tư công; hợp thức hóa hồ sơ và che giấu, phân tán tài sản.

Phát huy vai trò chủ công, mũi nhọn của lực lượng Công an kinh tế, tính từ năm 2020 đến nay, toàn lực lượng đã phát hiện, khởi tố mới hơn 3.700 vụ án với 8.900 bị can phạm tội về tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; tổng giá trị tài sản thu hồi trong các vụ án kinh tế, tham nhũng đạt trên 600.000 tỷ đồng.

Riêng 6 tháng đầu năm 2026, lực lượng Công an kinh tế đã phát hiện 3.706 vụ và 1.046 bị can về tội tham nhũng; kết luận điều tra, truy tố 256 vụ, 641 bị can.

Ở góc độ công tố và kiểm sát điều tra án kinh tế, tham nhũng, ông Phạm Văn Dũng, Phó Vụ trưởng Vụ Công tố và kiểm sát điều tra án kinh tế, tham nhũng, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, lưu ý một số hành vi liên quan đến lĩnh vực thuế, kế toán như áp dụng hai hệ thống sổ sách kế toán; hợp pháp hóa dòng tiền; lợi dụng chức vụ, quyền hạn để can thiệp; định hướng hoặc hợp thức hóa quyết định; che giấu quyền sở hữu và lợi ích thực tế; cắt nhỏ giao dịch, sử dụng nhiều tầng trung gian để che giấu dòng tiền.

Bên cạnh đó là lợi dụng cơ chế đấu thầu, đấu giá, đầu tư, mua sắm tài sản công; lợi dụng chính sách, cơ chế đặc thù để tạo lợi ích cục bộ.

Chia sẻ kinh nghiệm trong phát hiện, điều tra và xử lý các vụ án tham nhũng, kinh tế, chức vụ, ông Phạm Văn Dũng cho rằng, điểm quyết định trong các vụ án kinh tế, chức vụ lớn là phải xác định “điểm nghi ngờ” ngay từ đầu để tìm ra điểm mấu chốt, mở ra vụ án.

Theo ông, cùng với việc xác định điểm nghi ngờ, cần dựng lại toàn bộ đường đi của quyết định, từ khi hình thành chủ trương đến khi quyết định được tổ chức thực hiện và lợi ích thực tế phát sinh; lấy dòng tiền và lợi ích thực tế làm một trong những trục chính của việc chứng minh.

Tăng cường phối hợp, chuyển từ hậu kiểm sang cảnh báo sớm

Từ thực tiễn kiểm toán ngân sách địa phương, ông Ngô Minh Kiểm, Kiểm toán trưởng KTNN khu vực VI, chia sẻ nhiều vấn đề có thể phát sinh trong quản lý thu, chi ngân sách và đầu tư xây dựng.

Trong quản lý thu ngân sách, lãng phí, tiêu cực có thể thể hiện qua việc xác định chưa đầy đủ các nguồn thu, chưa huy động toàn bộ nguồn thu ngân sách nhà nước; nợ thuế còn lớn, đặc biệt là nợ tiền sử dụng đất; việc định giá, xác định giá đất còn nhiều bất cập.

Trong quản lý chi ngân sách và phân bổ vốn, có tình trạng lập, phân bổ vốn chưa sát thực tế, không giải ngân hết, gây lãng phí nguồn lực; bố trí kinh phí vượt nhu cầu; nâng tổng mức đầu tư từ khâu lập dự án; chuyển nguồn ngân sách lớn; ứng vốn đầu tư quá hạn chưa thu hồi; ứng tiền nhưng nhà thầu không đủ năng lực dẫn đến khó thu hồi.

Ngoài ra còn có các trường hợp chi sai nhiệm vụ, sai định mức, sai đối tượng; mua sắm tài sản vượt nhu cầu, mua về không sử dụng hoặc không phù hợp thực tế; chi hỗ trợ không đúng đối tượng, không bảo đảm tiêu chí.

Đối với chi đầu tư xây dựng, các vấn đề được chỉ ra gồm đề xuất chủ trương đầu tư khi chưa làm rõ nhu cầu; quy mô lớn so với thực tế; dự án chậm tiến độ, thi công dở dang kéo dài; dự án hoàn thành nhưng ít sử dụng hoặc không sử dụng; thiết kế chưa hợp lý, chưa tiết kiệm; mức giảm giá thầu rất thấp; “cài cắm” tiêu chí không phù hợp để hạn chế cạnh tranh.

Để nâng cao hiệu quả PCTNLPTC qua kiểm toán ngân sách địa phương, ông Ngô Minh Kiểm đề xuất tập trung kiểm toán các lĩnh vực nhạy cảm, dễ xảy ra tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; chuyển từ kiểm toán từng nội dung cụ thể sang kiểm toán chuỗi quản lý nguồn lực; tăng cường kiểm toán hoạt động và đánh giá hiệu quả, lãng phí.

Cùng với đó, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, phân tích dữ liệu trong kiểm toán để xác định vùng, nghiệp vụ cần tập trung kiểm tra; nâng cao chất lượng xác định nguyên nhân, trách nhiệm; nâng cao chất lượng kiến nghị và theo dõi thực hiện kiến nghị kiểm toán; tăng cường phối hợp giữa KTNN với các cơ quan kiểm tra, thanh tra và cơ quan bảo vệ pháp luật.

Đại diện Viện Kiểm sát nhân dân tối cao đề xuất xây dựng cơ chế nhận diện sớm các lĩnh vực có nguy cơ tham nhũng cao, tập trung vào đất đai, tài chính - ngân hàng, đầu tư công, đấu thầu, mua sắm công, quản lý tài sản công, cổ phần hóa, quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp và khai thác tài nguyên.

Đáng chú ý, các đại biểu đề xuất tăng cường cơ chế phối hợp, chia sẻ thông tin giữa KTNN, Bộ Công an và Viện Kiểm sát nhân dân tối cao nhằm kịp thời phát hiện dấu hiệu vi phạm, xác định hậu quả và ngăn chặn việc tẩu tán tài sản.

Phó Cục trưởng C03, Bộ Công an đề xuất thiết lập cơ chế phối hợp, trao đổi thông tin định kỳ và đột xuất giữa ba cơ quan ngay từ khâu nhận diện rủi ro, không chờ đến khi có vụ việc. Trên cơ sở kết quả điều tra và công tác nắm tình hình, Cơ quan điều tra có thể cung cấp cho KTNN phương thức, thủ đoạn phạm tội mới và danh mục các lĩnh vực nhạy cảm, rủi ro cao để KTNN tham khảo khi xây dựng kế hoạch kiểm toán, xác định trọng yếu và rủi ro kiểm toán.

KTNN cũng được đề xuất nghiên cứu tăng cường kiểm toán ngay từ đầu đối với các dự án lớn, trọng điểm, từ khâu chuẩn bị đầu tư và trong quá trình thực hiện theo phương thức “vừa làm vừa kiểm toán”, đồng thời thực hiện kiểm toán đột xuất, chuyên đề khi có thông tin, dấu hiệu bất thường.

Theo đề xuất này, cần chuyển mạnh từ hậu kiểm khi công trình đã hoàn thành, hậu quả đã xảy ra sang chủ động phát hiện, cảnh báo và kiến nghị khắc phục sơ hở ngay khi vi phạm mới manh nha. Cùng với đó, các cơ quan cần vận hành hiệu quả cơ chế “chuyển giao thông tin sớm” theo Thông tư liên tịch số 01/2025 do KTNN chủ trì.

Ông Phạm Trường Giang đề xuất, ngay trong quá trình kiểm toán, khi phát hiện dấu hiệu lập khống hồ sơ, nâng giá bất thường, thông thầu, bất minh về dòng tiền, KTNN không nên chờ đến khi kết thúc cuộc kiểm toán và phát hành báo cáo mà chủ động trao đổi ngay thông tin, tài liệu với Cơ quan điều tra để kịp thời áp dụng các biện pháp nghiệp vụ, ngăn chặn việc tiêu hủy chứng cứ, tẩu tán tài sản. Ở chiều ngược lại, Cơ quan điều tra có trách nhiệm phản hồi đầy đủ, đúng hạn kết quả xử lý kiến nghị của KTNN.

Tại Hội nghị, các đại biểu cũng nhấn mạnh yêu cầu xây dựng cơ chế kết nối, chia sẻ dữ liệu phục vụ nhận diện sớm; nghiên cứu bộ chỉ báo cảnh báo rủi ro chung đối với các lĩnh vực nhạy cảm, theo hướng phối hợp ngay từ khâu nhận diện dấu hiệu rủi ro thay vì chỉ phối hợp sau khi vụ án đã được phát hiện.

Các cơ quan cũng đề xuất sớm phối hợp tham mưu hướng dẫn liên ngành về nhận diện, định giá, thu giữ, bảo quản, xử lý tài sản mã hóa trong tố tụng hình sự; chú trọng thu hồi tài sản tham nhũng ngay từ giai đoạn đầu, xác định việc xác minh, truy tìm, phong tỏa và thu hồi tài sản là nhiệm vụ xuyên suốt trong quá trình tố tụng.

Phó Tổng KTNN Doãn Anh Thơ nhấn mạnh, thông qua hội nghị, các cơ quan không chỉ chia sẻ kết quả đạt được mà cả những khó khăn, hạn chế và những vấn đề còn khác nhau trong cách hiểu, cách xử lý. Đây là những thông tin có giá trị để các cơ quan nhìn nhận đầy đủ hơn thực tiễn, từ đó tìm ra giải pháp phù hợp, khả thi và hiệu quả.

KTNN xác định việc tăng cường phối hợp với Bộ Công an và Viện Kiểm sát nhân dân tối cao không chỉ là yêu cầu trong thực hiện chức năng, nhiệm vụ mà còn là trách nhiệm chung nhằm góp phần nâng cao hiệu quả PCTNLPTC, bảo vệ tài sản công, lợi ích của Nhà nước và quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.