Ngày Sở hữu trí tuệ thế giới 26/4: Kích hoạt nguồn lực cho tăng trưởng

Chuyển biến tích cực về quy mô, chất lượng

Nhằm tôn vinh vai trò của sở hữu trí tuệ trong đời sống kinh tế - xã hội, hàng năm vào ngày 26/4, Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) phát động Ngày Sở hữu trí tuệ thế giới trên phạm vi toàn cầu.

Ngày Sở hữu trí tuệ thế giới không chỉ góp phần nâng cao nhận thức về tôn trọng và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, mà còn khuyến khích tinh thần đổi mới sáng tạo trong toàn xã hội. Đây cũng là dịp để các tổ chức, cá nhân nhìn nhận rõ hơn giá trị của tài sản trí tuệ, từ đó chủ động đăng ký bảo hộ, khai thác hiệu quả và phát triển bền vững trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Thực tiễn cho thấy, hoạt động sở hữu trí tuệ tại Việt Nam đang có những chuyển biến tích cực cả về quy mô và chất lượng. Theo Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ), giai đoạn 2021-2025, Cục đã tiếp nhận trên 423.000 đơn sở hữu công nghiệp, tăng 26,5% so với giai đoạn trước; xử lý trên 436.000 đơn, tăng 69%; cấp trên 255.000 văn bằng bảo hộ, tăng 55,4%.

Tốc độ tăng trưởng trung bình hằng năm đạt 4,6% đối với số đơn tiếp nhận, 15,4% đối với số đơn xử lý và 18,6% đối với số văn bằng được cấp.

Đối với sáng chế và giải pháp hữu ích, số đơn đăng ký của tổ chức, cá nhân Việt Nam đạt trên 8.900, tăng 65,8%; số bằng được cấp đạt trên 3.100, tăng 91%, cho thấy năng lực sáng tạo trong nước đang từng bước được nâng cao.

Từ những kết quả đạt được có thể thấy, sở hữu trí tuệ đang dần trở thành một điểm sáng trong bức tranh phát triển kinh tế - xã hội, với nền tảng thể chế ngày càng hoàn thiện và mức độ quan tâm của doanh nghiệp, người dân không ngừng được nâng lên. Việc số lượng đơn đăng ký và văn bằng bảo hộ gia tăng không chỉ phản ánh nhu cầu bảo vệ tài sản trí tuệ, mà còn cho thấy tư duy về đổi mới sáng tạo đang từng bước lan tỏa sâu rộng hơn trong cộng đồng.

Đây cũng là tín hiệu tích cực cho thấy các chính sách hỗ trợ thời gian qua đã đi đúng hướng, góp phần khuyến khích hoạt động nghiên cứu, sáng tạo và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Khi tài sản trí tuệ ngày càng được coi trọng và khai thác hiệu quả, dư địa để phát triển các ngành kinh tế dựa trên tri thức, công nghệ và sáng tạo sẽ tiếp tục được mở rộng, tạo thêm động lực cho tăng trưởng trong giai đoạn tới.

Mở đường cho thị trường tài sản trí tuệ

Quốc hội đã thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ (Luật số 131/2025/QH15), có hiệu lực từ ngày 1/4/2026. Đây được xem là bước hoàn thiện quan trọng nhằm thể chế hóa các chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Luật số 131/2025/QH15 tiếp tục đặt trọng tâm vào cải cách mạnh mẽ thủ tục hành chính và thúc đẩy chuyển đổi số trong hoạt động sở hữu trí tuệ. Thời gian xử lý đơn sở hữu công nghiệp được rút ngắn đáng kể: Thẩm định nội dung đơn sáng chế giảm từ 18 tháng xuống còn 12 tháng; đơn nhãn hiệu từ 9 tháng xuống còn 5 tháng; đơn kiểu dáng công nghiệp từ 7 tháng xuống 5 tháng; thời gian công bố đơn giảm từ 2 tháng xuống còn 1 tháng.

Đặc biệt, Luật đã bổ sung cơ chế thẩm định nhanh đơn đăng ký sáng chế, nhãn hiệu trong thời hạn 3 tháng khi đáp ứng các điều kiện nhất định - một cơ chế mà hiện chỉ rất ít quốc gia áp dụng.

Đồng thời, yêu cầu chuyển đổi số toàn diện được đặt ra, bao gồm việc ứng dụng công nghệ mới, trí tuệ nhân tạo trong xử lý đơn, đơn giản hóa quy trình và tăng cường hậu kiểm. Đây là bước đi quan trọng để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và đáp ứng nhu cầu ngày càng lớn của xã hội đối với dịch vụ sở hữu trí tuệ.

Không chỉ dừng lại ở cải cách thủ tục, Luật số 131/2025/QH15 còn mở rộng phạm vi bảo hộ đối với một số đối tượng mới, như kiểu dáng công nghiệp của phần không tách rời sản phẩm, hay sản phẩm phi vật lý như giao diện đồ họa, biểu tượng (icon). Quyền tác giả cũng được bảo hộ đối với tín hiệu cáp mang chương trình được mã hóa.

Lần đầu tiên các vấn đề liên quan đến trí tuệ nhân tạo (AI) được đề cập rõ trong luật. Theo đó, việc khai thác dữ liệu để huấn luyện AI được cho phép nhưng phải bảo đảm không xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của chủ sở hữu. Luật khẳng định chỉ bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ đối với đối tượng do con người tạo ra, từ chối cấp văn bằng nếu xác định chủ thể sáng tạo không phải con người.

Một điểm quan trọng của Luật số 131/2025/QH15 là định hướng chuyển từ "bảo hộ quyền" sang "khai thác, sử dụng quyền sở hữu trí tuệ như một loại tài sản có giá trị". Luật đã thiết lập khung chính sách hỗ trợ tạo lập và khai thác thương mại quyền sở hữu trí tuệ theo hướng coi đây là một loại tài sản có khả năng sinh lợi, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.

Theo đó, chủ sở hữu được quyền sử dụng quyền sở hữu trí tuệ để thực hiện các giao dịch dân sự, thương mại, đầu tư theo quy định của pháp luật, đồng thời được khuyến khích khai thác quyền sở hữu trí tuệ thông qua các hình thức như góp vốn, thế chấp để vay vốn.

Hơn nữa, để tạo thuận lợi cho hoạt động thương mại hóa, Luật quy định xây dựng cơ sở dữ liệu về giá giao dịch quyền sở hữu trí tuệ nhằm minh bạch hóa thị trường, đồng thời phát triển các tổ chức trung gian như định giá, môi giới.

Những quy định trên thể hiện nỗ lực của Việt Nam trong việc bắt kịp xu hướng toàn cầu, đồng thời giải quyết các thách thức mới phát sinh trong kỷ nguyên số. Đồng thời, đặt nền tảng cho bước chuyển quan trọng từ "bảo hộ quyền" sang "khai thác, sử dụng quyền như một tài sản có giá trị", mở rộng nguồn lực cho hoạt động sản xuất, kinh doanh và phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.

Song, bên cạnh những nỗ lực thúc đẩy khai thác tài sản trí tuệ, tình hình xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ tại Việt Nam vẫn diễn biến phức tạp. Các hành vi vi phạm có xu hướng chuyển dịch lên môi trường số, tận dụng tính ẩn danh và khó truy vết của không gian mạng. Các đối tượng sử dụng công nghệ cao, bao gồm cả AI và deepfake, để tạo ra hình ảnh, video quảng cáo giả mạo nhằm đánh lừa người tiêu dùng...

Trước thực trạng đó, công tác thực thi quyền sở hữu trí tuệ được đẩy mạnh với sự tham gia của nhiều lực lượng. Cục Sở hữu trí tuệ đã tích cực phối hợp với Công an, Quản lý thị trường, Hải quan và Tòa án trong việc cung cấp thông tin, hỗ trợ chuyên môn xử lý các vụ việc vi phạm.

Giai đoạn 2021-2025, cơ quan này cũng chủ động tham mưu hoàn thiện thể chế, tham gia xây dựng nhiều nghị định quan trọng liên quan đến xử phạt vi phạm hành chính và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. Đồng thời, Chỉ thị số 02/CT-TTg ngày 30/1/2026 của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường thực thi quyền sở hữu trí tuệ đã tạo thêm cơ sở pháp lý cho công tác này.

Trong bối cảnh hiện nay, yêu cầu khai thác và phát huy hiệu quả nguồn lực sở hữu trí tuệ ngày càng trở nên rõ nét, góp phần thúc đẩy đổi mới sáng tạo, nâng cao năng lực cạnh tranh và tạo thêm dư địa cho tăng trưởng bền vững. Đồng thời, đây cũng là nền tảng quan trọng để Việt Nam từng bước tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị toàn cầu dựa trên tri thức và đổi mới sáng tạo trong kỷ nguyên số.