Tháo gỡ rào cản chính sách phát triển doanh nghiệp khởi nguồn

Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) đã phối hợp cùng Cục Khoa học Công nghệ và Thông tin (Bộ Giáo dục và Đào tạo) tổ chức Hội thảo khoa học: "Mô hình và định hướng giải pháp thúc đẩy hợp tác "ba nhà" giữa nhà trường, nhà khoa học và doanh nghiệp để thành lập doanh nghiệp spin-off'. Trọng tâm của hội thảo nhằm tháo gỡ vướng mắc về mặt thể chế để hình thành và phát triển mạnh mẽ mô hình doanh nghiệp spin-off (hay doanh nghiệp khởi nguồn) giúp chuyển hóa nhanh chóng các tài sản trí tuệ thành sản phẩm thương mại.

Tại Việt Nam, mặc dù nguồn lực tri thức tại các viện nghiên cứu và trường đại học vô cùng dồi dào, nhưng tỷ lệ các công trình được ứng dụng vào thực tế vẫn còn ở mức khiêm tốn. Việc chuyển hóa các kết quả nghiên cứu, từ quy mô phòng thí nghiệm sang quy mô công nghiệp để tạo ra giá trị kinh tế thực chất đang là bài toán thách thức đối với hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Trong bối cảnh đó, doanh nghiệp khởi nguồn hay còn gọi là doanh nghiệp spin-off được kỳ vọng sẽ trở thành mắt xích quan trọng giúp khơi thông dòng chảy tri thức. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai thời gian qua cho thấy những rào cản về cơ chế tài chính quản lý tài sản công và tư duy quản lý hành chính đang trở thành những nút thắt lớn cản trở sự bứt phá của loại hình doanh nghiệp này.

Định giá tài sản trí tuệ và bài toán chuẩn hóa mạng lưới hỗ trợ

Phân tích về bức tranh toàn cảnh, ông Phạm Đức Nghiệm, Phó Cục trưởng Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ cho rằng, điểm nghẽn lớn nhất trong toàn bộ hệ thống chính sách hiện hành chính là vấn đề thương mại hóa. Dù chặng đường 10 năm qua, đã ghi nhận nhiều nỗ lực nhưng kết quả đạt được vẫn còn nhiều hạn chế do các rào cản thực tiễn. Giới chuyên môn đều đồng tình rằng việc hình thành các doanh nghiệp khởi nguồn ngay tại các viện nghiên cứu và trường đại học, là con đường phù hợp và hiệu quả nhất với bối cảnh Việt Nam.

Tuy nhiên, tiến trình này lại đang tắc nghẽn ở khâu định giá kết quả nghiên cứu, định giá tài sản trí tuệ, để biến những tri thức vô hình này thành tài sản có thể thế chấp trao đổi hoặc góp vốn hợp pháp trên thị trường.

Để từng bước gỡ bỏ rào cản này, cơ quan quản lý nhà nước đang tích cực triển khai nhiều giải pháp đồng bộ. Theo đó, Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ đang làm việc chặt chẽ với Ngân hàng Nhà nước và Bộ Tài chính để xem xét cơ chế cho phép sử dụng bằng sáng chế và tài sản trí tuệ làm tài sản bảo lãnh vay vốn thay thế cho các loại tài sản hữu hình truyền thống.

Cùng với đó, nỗ lực khơi thông nguồn vốn cũng đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia đi trước, nhằm chuẩn hóa mạng lưới các vườn ươm trung tâm đổi mới sáng tạo và câu lạc bộ chuyên gia. Việc xây dựng các bộ tiêu chuẩn đánh giá sẽ giúp nâng cao chất lượng dịch vụ hỗ trợ thiết thực cho các doanh nghiệp khởi nguồn ngay từ những ngày đầu chập chững bước ra thương trường.

Hài hòa lợi ích và chuyển đổi tư duy quản lý nhiệm vụ khoa học

Nhìn nhận về nguyên nhân, Tiến sĩ Nguyễn Hữu Xuyên, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách khoa học công nghệ đã chỉ ra sự khác biệt rất lớn về mục tiêu cốt lõi giữa các chủ thể tham gia. Trên thực tế, hệ thống đánh giá hiện tại vẫn chưa coi việc thương mại hóa thành công là một tiêu chí trọng tâm. Do đó, các nhà khoa học và trường đại học thường dồn sự tập trung vào việc công bố bài báo quốc tế hoặc đăng ký sáng chế để phục vụ cho việc xét duyệt học hàm học vị.

Ở chiều ngược lại, các doanh nghiệp khi bỏ vốn đầu tư lại đòi hỏi một quy trình thủ tục cực kỳ đơn giản nhanh gọn và đặc biệt quan tâm đến thời gian hoàn vốn cũng như biên độ lợi nhuận. Sự lệch pha về động lực này khiến các dự án hợp tác khó tìm được tiếng nói chung.

Để giải quyết khiếm khuyết của thị trường và hệ thống, Tiến sĩ Nguyễn Hữu Xuyên kiến nghị, Nhà nước cần thể hiện vai trò can thiệp bằng những chính sách mang tính đột phá nhằm hài hòa lợi ích của cả "ba nhà". Đặc biệt là nghiên cứu cơ chế mở cho phép đội ngũ viên chức công chức trực tiếp tham gia thành lập và điều hành các doanh nghiệp khởi nguồn. Điều này sẽ giúp những người trực tiếp làm ra sản phẩm có thể theo đuổi trọn vẹn vòng đời của công nghệ.

Bên cạnh đó, cơ quan quản lý cũng cần thay đổi mạnh mẽ tư duy từ việc chỉ quản lý theo quy trình hành chính đơn thuần sang phương thức quản lý dựa trên chuẩn đầu ra. Công tác theo dõi và đánh giá vòng đời của các dự án cần được duy trì liên tục từ 5 đến 10 năm, sau khi nghiệm thu thay vì tư duy làm xong nộp báo cáo rồi cất vào ngăn kéo.

Đồng thời, việc huy động đa dạng các nguồn lực đầu tư tư nhân các quỹ đầu tư mạo hiểm cũng là yếu tố sống còn để giảm bớt gánh nặng cho ngân sách. Chỉ khi chính sách thực sự kiến tạo được động lực mạnh mẽ và bảo đảm lợi ích thiết thực cho người làm nghiên cứu, thì dòng chảy tri thức mới có thể khơi thông đóng góp trực tiếp vào mục tiêu phát triển bứt phá của đất nước.

Tháo gỡ rào cản chính sách cho doanh nghiệp khởi nguồn đòi hỏi cải cách thể chế quyết liệt, đơn giản hóa thủ tục hành chính và tạo môi trường kinh doanh minh bạch. Trọng tâm là hỗ trợ tiếp cận vốn, công nghệ và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ để khơi thông nguồn lực, thúc đẩy đổi mới sáng tạo.