Doanh nghiệp cần chủ động quản trị rủi ro pháp lý từ sở hữu trí tuệ

Khoảng trống trong nhận diện tài sản trí tuệ

Trong bối cảnh kinh tế số phát triển mạnh, các sản phẩm trí tuệ có điều kiện lan tỏa nhanh và rộng hơn bao giờ hết. Tuy nhiên, chính đặc tính vô hình, dễ sao chép và chia sẻ không giới hạn cũng khiến nguy cơ xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ gia tăng, đặc biệt trên môi trường trực tuyến.

Thực tế cho thấy, các hành vi vi phạm ngày càng phổ biến trên nền tảng thương mại điện tử và mạng xã hội, từ việc sử dụng trái phép nhãn hiệu, logo để quảng cáo, đến kinh doanh hàng giả, hàng nhái hoặc sao chép nội dung quảng cáo. Ngoài ra, rủi ro bị đánh cắp hoặc mã hóa thông tin liên quan đến tài sản trí tuệ cũng đang trở thành thách thức đối với nhiều doanh nghiệp.

Chia sẻ tại Diễn đàn “Quản trị rủi ro pháp lý và phòng ngừa, giải quyết tranh chấp trong hoạt động đầu tư kinh doanh trong kỷ nguyên số tại TP. Đà Nẵng” do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam - Chi nhánh miền Trung - Tây Nguyên (VCCI miền Trung - Tây Nguyên) phối hợp cùng Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) và Công ty TNHH Một thành viên Sở hữu Trí tuệ VCCI (VCCI-IP) tổ chức tại TP. Đà Nẵng mới đây, ông Nguyễn Dũng Tiến, Phó Giám đốc VCCI-IP cho biết, trong thực tiễn hoạt động đầu tư, kinh doanh, một điểm yếu phổ biến của doanh nghiệp là chưa nhận diện đầy đủ các rủi ro pháp lý ngay từ giai đoạn đầu, đặc biệt liên quan đến tài sản trí tuệ.

Theo ông Tiến, khác với tài sản hữu hình, tài sản trí tuệ càng được khai thác và sử dụng thì giá trị càng gia tăng. Tuy nhiên, loại tài sản này không hình thành trong thời gian ngắn mà cần quá trình tích lũy và xây dựng lâu dài.

“Khi xây dựng thương hiệu, doanh nghiệp không chỉ tạo ra một cái tên mà còn gửi gắm định hướng phát triển dài hạn. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp vẫn chưa nhận thức đầy đủ về giá trị của tài sản trí tuệ, dẫn đến những rủi ro đáng tiếc”, ông Tiến cho hay.

Thực tế cho thấy, không ít doanh nghiệp đang sở hữu tài sản trí tuệ nhưng chưa nhận diện được đầy đủ, hoặc vô tình sử dụng tài sản của bên khác mà không hay biết. Việc chậm đăng ký bảo hộ cũng khiến doanh nghiệp dễ rơi vào tranh chấp khi mở rộng hoạt động kinh doanh.

Đáng chú ý, quyền sở hữu trí tuệ mang tính lãnh thổ rõ rệt. Việc đăng ký bảo hộ tại Việt Nam không đồng nghĩa với việc thương hiệu được bảo vệ ở các thị trường quốc tế. Nếu không chủ động đăng ký từ sớm tại thị trường mục tiêu, doanh nghiệp có thể đối mặt với nguy cơ mất thương hiệu hoặc phải mua lại chính tài sản của mình.

Doanh nghiệp nhỏ và vừa phải đặc biệt chú trọng đến đăng ký, quản lý tài sản trí tuệ

Các chuyên gia cho rằng, trong bối cảnh kinh tế số và hội nhập sâu rộng, việc chủ động nhận diện, đăng ký và quản lý tài sản trí tuệ không chỉ giúp doanh nghiệp bảo vệ thương hiệu mà còn là giải pháp quan trọng để phòng ngừa rủi ro pháp lý trong dài hạn.

Theo ông Nguyễn Tiến Quang, Giám đốc VCCI miền Trung - Tây Nguyên, rủi ro pháp lý đang trở thành yếu tố ngày càng rõ nét trong hoạt động của doanh nghiệp. Môi trường kinh doanh hiện nay biến động nhanh và khó dự báo. Những yếu tố như xung đột địa chính trị, biến động giá nguyên liệu hay thay đổi thị trường có thể kéo theo nhiều rủi ro pháp lý trong quá trình thực thi hợp đồng và cam kết thương mại.

Trong bối cảnh đó, doanh nghiệp cần chuyển từ cách tiếp cận bị động sang chủ động phòng ngừa rủi ro. Ngoài việc xây dựng kế hoạch kinh doanh, doanh nghiệp cần đồng thời chuẩn bị các kịch bản quản trị rủi ro, trong đó có rủi ro liên quan đến tài sản trí tuệ.

“Điều này đặc biệt quan trọng đối với các doanh nghiệp nhỏ và vừa, nhóm đối tượng thường có nguồn lực hạn chế và dễ bị tổn thương khi xảy ra tranh chấp pháp lý”, ông Quang nhấn mạnh và khuyến nghị thêm, doanh nghiệp cũng cần chủ động tiếp cận các dịch vụ tư vấn pháp lý, tham gia các chương trình đào tạo thực tiễn để nâng cao năng lực nhận diện và xử lý rủi ro. Việc chỉ tập trung vào mục tiêu doanh thu, lợi nhuận mà bỏ qua yếu tố rủi ro pháp lý là cách tiếp cận không còn phù hợp trong bối cảnh hiện nay.

Tương tự, luật sư Đinh Ánh Tuyết, luật sư sáng lập và điều hành Văn phòng Luật sư IDVN, Trọng tài viên VIAC cho rằng, doanh nghiệp đang phải đối mặt với hệ thống rủi ro đa tầng, từ hoạt động kinh doanh thường ngày, hệ thống pháp luật trong nước cho đến các cam kết quốc tế.

Theo luật sư Tuyết, việc xây dựng cơ chế đánh giá rủi ro là yêu cầu cần thiết. Với các doanh nghiệp lớn, điều này thường được thực hiện thông qua bộ phận pháp chế và quản lý rủi ro. Tuy nhiên, với doanh nghiệp nhỏ và vừa, việc triển khai vẫn còn nhiều hạn chế do thiếu nguồn lực.

Ngoài ra, rủi ro pháp lý không chỉ phát sinh từ quan hệ hợp đồng giữa hai bên mà còn có thể liên quan đến các bên thứ ba như đơn vị vận chuyển, bảo hiểm hoặc đối tác trung gian. Khi xảy ra tranh chấp, các yếu tố này có thể khiến quá trình xử lý trở nên phức tạp và kéo dài.

Do đó, quản trị rủi ro cần được triển khai ngay từ đầu, từ khâu lựa chọn đối tác, đàm phán và soạn thảo hợp đồng cho đến quá trình thực hiện. Việc nhận diện và kiểm soát rủi ro phải được thực hiện liên tục, thay vì chỉ phản ứng khi tranh chấp đã phát sinh.