Mua hàng trực tuyến: Kiểm tra nguồn gốc thế nào để hạn chế rủi ro?

Nhận diện những dấu hiệu bất thường trước khi đặt hàng

Chỉ với vài thao tác trên điện thoại, người tiêu dùng có thể tìm kiếm và đặt mua nhiều loại hàng hóa từ thực phẩm, mỹ phẩm đến thiết bị điện tử, quần áo và đồ gia dụng. Trên các sàn thương mại điện tử, mỗi sản phẩm thường đi kèm hình ảnh, mô tả, thông tin về nhà sản xuất, nơi phân phối và những cam kết về chất lượng, nguồn gốc xuất xứ. Tuy nhiên, giữa lượng thông tin phong phú ấy, việc xác định đâu là thông tin đáng tin cậy vẫn là thách thức đối với người mua.

Minh Đức (22 tuổi, Hà Nội) từng tìm mua một chiếc nồi chiên không dầu trên sàn thương mại điện tử. Sản phẩm được gian hàng giới thiệu là “hàng nhập khẩu chính hãng”, có giá rẻ hơn hẳn so với sản phẩm cùng loại tại các siêu thị điện máy.

Trước khi đặt hàng, Đức kiểm tra phần đánh giá và chú ý đến những bình luận kèm hình ảnh thực tế. Khi đối chiếu với ảnh quảng cáo, anh nhận thấy vỏ hộp có màu sắc khác biệt, logo in không rõ nét, tem nhãn trên thân nồi cũng không thể hiện thông tin về đơn vị nhập khẩu. “Ảnh quảng cáo có thể được chỉnh sửa để sản phẩm trông bắt mắt hơn. Trong khi đó, hình ảnh do người mua tự chụp giúp tôi có thêm cơ sở để đối chiếu với hàng hóa thực tế”, Đức chia sẻ.

Trong khi đó, với Phan Khánh Hà, sinh viên năm 2 tại Đại học Huế, việc kiểm tra thông tin sản phẩm trước khi đặt hàng đã trở thành thói quen. Khi tìm mua một món đồ trên sàn thương mại điện tử, Hà thường xem kỹ phần mô tả, tên thương hiệu, thông tin nhà sản xuất và địa chỉ đơn vị bán hàng. Cô cũng không bỏ qua phần đánh giá của khách hàng, đặc biệt là những bình luận có hình ảnh thực tế sau khi nhận sản phẩm.

Phan Khánh Hà cho biết: “Hình ảnh quảng cáo đôi khi được chỉnh sửa kỹ lưỡng, khiến sản phẩm trông khác biệt so với hàng hóa thực tế. Vì vậy, tôi thường so sánh ảnh giới thiệu với hình ảnh do người mua đăng tải, đồng thời chú ý những phản hồi về chất liệu, bao bì, nhãn mác và chất lượng sản phẩm. Nếu thông tin giữa phần mô tả và đánh giá của khách hàng có điểm không thống nhất, tôi sẽ cân nhắc trước khi quyết định mua”.

Theo đó, các cụm từ như “hàng nhập khẩu chính hãng” hay “có nguồn gốc rõ ràng” xuất hiện phổ biến trong nội dung giới thiệu sản phẩm. Tuy nhiên, nếu thiếu thông tin về nhà sản xuất, đơn vị nhập khẩu, địa chỉ phân phối hoặc giấy tờ chứng minh, những cam kết này chưa đủ để xác định tính xác thực của hàng hóa.

Thực tế, người tiêu dùng khó có thể nhận diện đầy đủ nguồn gốc sản phẩm chỉ qua hình ảnh và mô tả trên sàn thương mại điện tử. Việc đối chiếu thông tin từ nhiều nguồn, kiểm tra nhãn hàng hóa và lưu ý những điểm thiếu nhất quán là cần thiết trước khi giao dịch. Đây cũng là cơ sở để người mua chủ động hơn trong việc lựa chọn sản phẩm và bảo vệ quyền lợi khi phát sinh vấn đề.

“Hộ chiếu số” và yêu cầu minh bạch trên thương mại điện tử

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, PGS, TS. Nguyễn Thường Lạng, chuyên gia kinh tế, giảng viên cao cấp Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân cho rằng, mua hàng qua mạng luôn tồn tại một khoảng cách nhất định giữa hình ảnh người tiêu dùng nhìn thấy và sản phẩm thực tế nhận được. Đặc biệt, sự phát triển của công nghệ AI khiến hình ảnh quảng cáo ngày càng bắt mắt, trong khi mức độ tương đồng với hàng hóa thực tế không phải lúc nào cũng được bảo đảm.

Theo chuyên gia, người mua cần hình thành thói quen kiểm chứng thông tin từ nhiều nguồn, thay vì chỉ dựa vào lời giới thiệu của người bán. Những sản phẩm có hình ảnh quá hoàn hảo, lời quảng cáo hấp dẫn hoặc cam kết vượt trội cần được đối chiếu với đánh giá của khách hàng đã mua trước đó. Người tiêu dùng cũng có thể chủ động liên hệ với đơn vị bán hàng để hỏi rõ về sản phẩm, đồng thời lưu lại hình ảnh, nội dung giới thiệu và thông tin giao dịch làm căn cứ khi phát sinh khiếu nại.

Bên cạnh đó, các thông tin về hạn sử dụng, ngày sản xuất, mã vạch, logo, nhãn hiệu và cơ sở sản xuất cần được kiểm tra, đối chiếu. Theo PGS, TS. Nguyễn Thường Lạng, đây là những dữ liệu có thể hỗ trợ người tiêu dùng truy xuất, truy vết hàng hóa, dù việc kiểm tra có thể mất thêm thời gian.

"Đặc biệt, trong bối cảnh hiện nay, công tác quản lý ngày càng dựa trên dữ liệu, truy xuất nguồn gốc, truy vết cũng như các thông tin tham chiếu, bình luận và đánh giá từ người tiêu dùng. Tuy nhiên, người mua hàng cũng cần hình thành thói quen kiểm chứng thông tin, giữ cho mình một sự thận trọng và hoài nghi cần thiết. Đôi khi, phải biết nghi ngờ và đặt câu hỏi trước những thông tin chưa được kiểm chứng để hạn chế rủi ro trong quá trình mua sắm", PGS, TS. Nguyễn Thường Lạng nhấn mạnh.

Theo PGS, TS. Nguyễn Thường Lạng, có thể hình dung ''hộ chiếu số'' như một dạng hồ sơ định danh của sản phẩm trên môi trường số, tập hợp những thông tin giúp xác thực tính hợp pháp, tính trung thực và các đặc điểm liên quan đến hàng hóa, trong đó có thời hạn sử dụng. Nếu được xây dựng và vận hành với cơ chế giám sát phù hợp, công cụ này có thể hỗ trợ cơ quan quản lý và người tiêu dùng nhận diện sản phẩm, kiểm tra thông tin và truy xuất nguồn gốc thuận lợi hơn.

Chuyên gia cũng lưu ý, giá trị của ''hộ chiếu số'' không nằm ở việc sản phẩm được gắn thêm một mã nhận diện, mà phụ thuộc vào chất lượng dữ liệu và khả năng bảo vệ dữ liệu đó. Khi các đối tượng có thể lợi dụng mã QR để thực hiện hành vi gian lận, giả mạo, nguy cơ thông tin sai lệch vẫn hiện hữu. Do đó, cần tổng kết, nhận diện đầy đủ các phương thức gian lận trên môi trường mạng, xây dựng tài liệu cảnh báo và thiết lập cơ chế tiếp nhận, xử lý phản ánh kịp thời.

Đáng chú ý, trách nhiệm minh bạch thông tin phải được đặt ra ngay từ phía người bán và nhà cung ứng. PGS, TS. Nguyễn Thường Lạng cho rằng, các sàn thương mại điện tử cần công khai những thông tin người tiêu dùng quan tâm như nguồn gốc hàng hóa, mã số vùng trồng, thành phần, nhãn hiệu, thương hiệu, cơ sở sản xuất, nơi nhập hàng và các hồ sơ, chứng từ liên quan. Khi có yêu cầu, những thông tin này cần được cung cấp đầy đủ để người mua và cơ quan chức năng có căn cứ kiểm tra.

Một hướng tiếp cận quan trọng khác là xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất, bảo đảm các tiêu chí “đúng, đủ, sạch, sống”, có khả năng kết nối giữa cơ quan quản lý nhà nước, sàn thương mại điện tử và những chủ thể liên quan. Khi dữ liệu được cập nhật và chia sẻ phù hợp, quá trình đối chiếu thông tin, phát hiện bất thường và truy vết hàng hóa sẽ có cơ sở thực hiện hiệu quả hơn.

Theo chuyên gia, việc minh bạch cũng cần được triển khai xuyên suốt chuỗi cung ứng, từ nguồn nguyên liệu, cơ sở sản xuất, thời điểm nhập kho, xuất kho, quá trình vận chuyển đến khi hàng hóa được đưa lên sàn và giao đến người mua. Thông tin về nơi lưu giữ hàng hóa, quá trình luân chuyển và chủ thể chịu trách nhiệm ở từng khâu cần được xác định rõ ràng. Đây là cơ sở để phân biệt hàng hóa có nguồn gốc minh bạch với những sản phẩm chỉ được giới thiệu bằng những cam kết thiếu căn cứ.

Chuyên gia cho rằng, bảo vệ người tiêu dùng trên thương mại điện tử cần được thực hiện theo hướng phối hợp giữa nhiều chủ thể. Bên cạnh sàn giao dịch và người bán, các cơ quan quản lý thị trường, cơ quan bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, cơ quan chuyên ngành và lực lượng chức năng cần tăng cường phối hợp khi xuất hiện dấu hiệu vi phạm. Các tổ chức bảo vệ người tiêu dùng cũng cần phát huy vai trò tiếp nhận phản ánh, tư vấn và hỗ trợ người mua trong quá trình giải quyết tranh chấp.