Chủ động kiểm soát rủi ro thiên tai để bảo vệ môi trường khai khoáng

Từ ứng phó sang chủ động phòng ngừa rủi ro

Hoạt động khai khoáng vốn tiềm ẩn nhiều rủi ro trước các yếu tố thiên tai như mưa lớn, lũ quét, sạt lở bãi thải hay ngập nước khai trường. Các rủi ro này ảnh hưởng trực tiếp đến an toàn sản xuất, đồng thời làm gia tăng nguy cơ sự cố môi trường trên diện rộng và kéo dài thời gian phục hồi.

Năm 2025 ghi nhận mức độ thiên tai gia tăng cả về tần suất và cường độ. Trên toàn cầu, thiên tai gây thiệt hại hơn 165 tỷ USD. Tại Việt Nam, thiệt hại ước gần 100.000 tỷ đồng, với hàng trăm người chết và mất tích. Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra đối với ngành khai khoáng là chuyển từ ứng phó sang chủ động kiểm soát rủi ro ngay từ sớm, coi đây là giải pháp quan trọng nhằm phòng ngừa và giảm thiểu các tác động môi trường.

Định hướng này được thể hiện rõ trong Quyết định số 1894/QĐ-TTg ngày 04/9/2025 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình phát triển ngành công nghiệp môi trường Việt Nam giai đoạn 2025 - 2030. Trên cơ sở đó, Bộ Công Thương đã ban hành Quyết định số 3637/QĐ-BCT ngày 15/12/2025, kèm theo Kế hoạch hành động cụ thể nhằm tổ chức triển khai trong toàn ngành.

Kế hoạch xác định rõ mục tiêu tạo lập môi trường thuận lợi để phát triển ngành công nghiệp môi trường, trong đó doanh nghiệp đóng vai trò trung tâm, khoa học - công nghệ là động lực, thị trường là yếu tố quyết định. Điểm đáng chú ý là các nhiệm vụ, giải pháp không chỉ hướng tới xử lý ô nhiễm mà còn nhấn mạnh yêu cầu gắn phát triển công nghiệp môi trường với cơ cấu lại ngành công nghiệp, đổi mới mô hình tăng trưởng và nâng cao năng lực quản trị.

Cách tiếp cận này mở ra một hướng đi mới đối với ngành khai khoáng, chuyển từ bị động ứng phó sang chủ động kiểm soát rủi ro thiên tai như một công cụ quan trọng để phòng ngừa các sự cố môi trường ngay từ đầu. Trên thực tế, định hướng này đã bắt đầu được cụ thể hóa tại doanh nghiệp.

Thực tiễn tại Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV) cho thấy, sự chuyển dịch này đang dần hình thành rõ nét. Ngay từ đầu năm 2025, các hội nghị chuyên đề về bảo vệ môi trường và phòng, chống thiên tai đã được tổ chức, đi kèm với các chỉ đạo xuyên suốt nhằm không để xảy ra sự cố môi trường.

Tập đoàn đã xác định 38 vị trí trọng điểm có nguy cơ cao chịu tác động của thiên tai, đồng thời xây dựng phương án ứng phó theo cấp độ rủi ro, tổ chức diễn tập các tình huống giả định và phổ biến tới từng đơn vị, người lao động. Nguyên tắc “từ xa, từ sớm” được quán triệt, gắn với phương châm “3 trước, 4 tại chỗ” trong toàn hệ thống. Qua đó, góp phần ngăn ngừa từ sớm các nguy cơ sự cố môi trường như sạt lở bãi thải, tràn nước thải mỏ hoặc phát tán chất ô nhiễm ra môi trường xung quanh.

Không chỉ dừng ở kế hoạch, công tác kiểm tra, giám sát cũng được tăng cường. Trong năm 2025, TKV đã ban hành 30 công điện kiểm tra, giám sát công tác bảo vệ môi trường và phòng, chống thiên tai tại 20 đơn vị, qua đó kịp thời phát hiện, chấn chỉnh các tồn tại. Đồng thời, phối hợp chặt chẽ với các cơ quan quản lý nhà nước như Bộ Công Thương, Cục Cảnh sát môi trường (C05) trong kiểm tra, đánh giá việc chấp hành pháp luật.

Kết quả cho thấy, dù chịu tác động trực tiếp của 7 cơn bão và nhiều đợt mưa lớn, toàn Tập đoàn vẫn bảo đảm an toàn về người và nhanh chóng khôi phục sản xuất sau thiên tai. Qua đó, không để xảy ra sự cố môi trường nghiêm trọng trong cả điều kiện sản xuất bình thường cũng như khi có mưa bão.

Tăng cường ''lá chắn'' kỹ thuật 

Theo Kế hoạch hành động của Bộ Công Thương, phát triển công nghiệp môi trường không tách rời các ngành công nghiệp nền tảng như năng lượng, hóa chất, cơ khí chế tạo hay vật liệu. Trọng tâm là thúc đẩy sản xuất thiết bị, công nghệ và dịch vụ phục vụ xử lý ô nhiễm, tái chế chất thải, tiết kiệm tài nguyên và giảm phát thải.

Đối với ngành khai khoáng, điều này có ý nghĩa đặc biệt khi rủi ro môi trường gắn trực tiếp với điều kiện địa chất và diễn biến thời tiết cực đoan. Việc làm chủ công nghệ quan trắc, hệ thống cảnh báo và các giải pháp kỹ thuật giúp kiểm soát ô nhiễm, đồng thời tăng cường năng lực dự báo và phòng ngừa rủi ro môi trường do thiên tai.

Kế hoạch hành động đã xác định 6 nhóm nhiệm vụ, giải pháp mang tính hệ thống, hướng tới hình thành hệ sinh thái công nghiệp môi trường có khả năng hỗ trợ trực tiếp cho hoạt động sản xuất.

Các nhóm nhiệm vụ, giải pháp này phục vụ mục tiêu phát triển ngành công nghiệp môi trường. Đồng thời, tạo điều kiện để các ngành sản xuất có nguy cơ cao, trong đó có ngành khai khoáng, nâng cao năng lực giám sát, dự báo, chủ động ứng phó với tác động của thiên tai và hạn chế phát sinh sự cố môi trường.

Trong đó, việc ứng dụng các công nghệ hiện đại như CAD/CAM, tự động hóa, thiết bị cơ điện tử, công nghệ sinh học… giúp nâng cao năng lực giám sát và điều hành. Đồng thời, các mô hình sản xuất sạch hơn, kinh tế tuần hoàn, sử dụng năng lượng tiết kiệm cũng góp phần giảm thiểu rủi ro môi trường ngay từ khâu thiết kế.

Thực tế tại TKV cho thấy, khoa học - công nghệ và chuyển đổi số đang tạo bước tiến rõ nét trong kiểm soát rủi ro. Tập đoàn đã hoàn thành xây dựng cơ sở dữ liệu môi trường, triển khai phần mềm quản lý và cập nhật dữ liệu định kỳ, đồng thời phát triển hệ thống cảnh báo rủi ro thiên tai tại các vị trí trọng điểm.

Hệ thống quan trắc môi trường tự động được kết nối về trung tâm dữ liệu, nâng cao hiệu quả giám sát chất lượng môi trường. Việc bổ sung các trạm khí tượng tại khu vực trọng yếu cũng giúp tăng cường khả năng theo dõi, cảnh báo sớm.

Song song với đó, các phương án bảo vệ môi trường tổng thể tại những khu vực trọng điểm như bãi thải Bàng Nâu, mỏ Hà Tu, cảng Làng Khánh, cụm môi trường Khe Chàm… được triển khai đồng bộ, góp phần cải thiện điều kiện môi trường và giảm thiểu rủi ro trong sản xuất.

Kết quả cho thấy, chất lượng môi trường tại các khu vực có đơn vị của TKV đứng chân được cải thiện rõ rệt, hướng tới tiêu chí “Sáng - Xanh - Sạch”, củng cố hình ảnh doanh nghiệp và sự đồng thuận của cộng đồng.

Năm 2026, trước diễn biến thời tiết tiếp tục phức tạp, TKV xác định tăng cường kiểm soát nguồn thải, nâng cao năng lực phòng, chống thiên tai và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ. Qua đó, hướng tới phát triển bền vững và kiểm soát hiệu quả rủi ro môi trường.