Đường dây nóng: 0866.59.4498 - Thứ hai 18/10/2021 11:24

Vũ Khiêu- một hiền tài sống động

07:00 | 11/10/2021
12 giờ 37 phút ngày 30/9/2021, tin buồn lan khắp đất nước: Giáo sư - Anh hùng Lao động Vũ Khiêu từ trần. Một nhà văn hóa lớn đã ra đi. Hẫng hụt và tiếc thương vô hạn.

Lịch sử đất nước như dòng chảy lớn mà mỗi thế kỷ đều được tiếp truyền phù sa bởi những sự kiện - nhân vật tiêu biểu. Là một đại trí thức Việt Nam thời đại Hồ Chí Minh, Vũ Khiêu là một hiền tài sống động, tỏa sáng uyên bác, tâm hồn giàu đẹp, cốt cách cao quý và trái tim nhân ái. Cuộc đời cống hiến đầy sáng tạo và sự nghiệp vinh quang của Giáo sư Vũ Khiêu toát ra sức hút của một trí tuệ và tài hoa hiếm biệt.

Vũ Khiêu- một hiền tài sống động
Giáo sư - Anh hùng Lao động Vũ Khiêu

Cốt cách văn hóa cao đẹp

Dấu ấn Vũ Khiêu trên nhiều mặt của văn hóa, cống hiến xuyên thế kỷ bằng sự đa dạng, bền bỉ phi thường. Viết, chủ biên những bộ sách lớn, chủ trì các hội thảo, hướng dẫn và xây dựng nhiều công trình khoa học xã hội, Vũ Khiêu là một học giả đa tài mà uy tín khiến giới khoa học, trí thức nể trọng, nhân dân cả nước mộ phục.

Không ngừng vận động, học và đọc không ngừng, Vũ Khiêu đã đặt chân tới hầu khắp nước Việt, đến nhiều nước trên thế giới, từ châu Á sang châu Âu qua châu Mỹ. Là Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học xã hội, Phó Tổng giám đốc TTXVN, Viện trưởng Viện Xã hội học đầu tiên, ở ông sự kết hợp cổ điển của phương Đông và phóng khoáng, hiện đại của phương Tây hòa quyện thành phong thái tư duy: Vừa trầm sâu, thâm thúy vừa giàu sức đột khởi, sáng tạo.

Là một trong những người đặt nền móng cho ngành xã hội học và ngành mỹ học Việt Nam, ông đã viết một cuốn sách từng gây tranh cãi khi mới ra đời. “Đẹp”(1963) với những quan điểm mỹ học nhìn qua triết học biện chứng, được viết tình tứ thế này: “Đẹp ơi! Em là gì mà bao người tìm em chẳng thấy? Bởi vì em sống giữa cõi đời, nên nhiều người đã từng có diễm phúc gặp em. Trong lịch sử loài người đã diễn ra những cuộc tranh cãi vô tận về em. Cái đẹp là một phạm trù có tính nhân loại. Đẹp chính từ sáng tạo của con người. Tài năng của con người là cái đẹp nhất trong mọi cái đẹp”.

Những đúc kết và ý tưởng mang tầm thời đại, không lệ thuộc vào một hoàn cảnh xã hội cụ thể sẽ có sức sống trường tồn.

Vũ Khiêu là một trong những học giả đầu tiên nghiên cứu kỹ về Cao Bá Quát, trong đó những đoạn ông viết về trăng trong thơ “Thánh Quát” liên hệ với bài thơ Đường “Bả tửu vấn nguyệt” của Lý Bạch đầy mỹ cảm: “Trăng đã cùng Cao Bá Quát thức suốt đêm nhìn nhau chẳng nói. Có khi Quát nhìn trăng, trăng cũng như hiểu mình. Có lúc mình long đong như con ngựa mỏi trên đường dài, nhìn trăng, thấy trăng cũng cô đơn như mình giữa bầu trời lạnh. Có lúc trăng thông cảm với tấm lòng trong trắng của con người và người cũng thương cho trăng đêm đêm cứ soi hoài trên dòng bạc. Tiên Lữ về đặt giữa hồ Tây. Muốn núi đồi kia bừng nở rừng mai trắng” (1970).

Với ông, người tham gia biên soạn “Từ điển bách khoa Việt Nam”, “Bách khoa thư Hà Nội”, từ “Văn hóa” luôn cần được viết hoa và đặt ở thượng tầng xã hội mọi thời đại. Văn hóa ngự trị sẽ bảo vệ, sản sinh ra cái Đẹp. Văn hào Nga M. Gorki khẳng định: “Tổ quốc sẽ ít bị đe dọa hơn nếu có nhiều văn hóa hơn”. Trong cuốn “Hồ Chí Minh ngôi sao sáng mãi trên bầu trời Việt Nam” ra mắt tháng 5/2012, Giáo sư Vũ Khiêu nhận định: “Văn hóa Hồ Chí Minh là văn hóa của tương lai”.

Trái tim và trí tuệ cho Thăng Long - Hà Nội

Giáo sư Vũ Khiêu đã dành phần lớn thời gian gắn bó, cống hiến cho Thăng Long - Hà Nội, nơi các thế hệ trí sĩ, văn nhân, dũng tướng từ bốn phương quần hội.

Vũ Khiêu- một hiền tài sống động
Giáo sư - Anh hùng Lao động Vũ Khiêu tặng câu đối chúc mừng nhân dịp Báo Công Thương ra mắt trụ sở mới tại 655 Phạm Văn Đồng ngày 9/10/2015

Tôi may mắn có nhiều dịp được họp, làm việc cùng Giáo sư trong các công việc của Hà Nội. Chuẩn bị cho Đại lễ, Thủ đô thực hiện dự án lớn “Tủ sách Thăng Long 1000 năm”, in cả trăm cuốn sách đồ sộ, mỗi cuốn tới nghìn trang về các lĩnh vực, trải suốt hành trình thiên niên kỷ. Để thực hiện công việc quan trọng này, lãnh đạo Thành phố thành lập Hội đồng Tư vấn khoa học gồm nhiều trí thức, nhà nghiên cứu có uy tín do Giáo sư Vũ Khiêu làm Chủ tịch, còn tôi được giao trách nhiệm Phó Chủ tịch. Tại mỗi phiên họp của Hội đồng bao gồm nhiều nhà khoa học, nhà văn hóa nổi tiếng như Giáo sư Phan Huy Lê, Giáo sư Nguyễn Quang Ngọc, Nhà thơ Bằng Việt… Với kiến văn uyên thâm, phong thái làm việc chuẩn mực, Giáo sư luôn chămchú lắng nghe ý kiến của các nhà khoa học, rồi đưa ra những kết luận chí lý. Càng được làm việc với ông, tôi càng cảm nhận rõ, trước các đồng nghiệp là các nhà khoa học, GS. Vũ Khiêu luôn giữ vai trò thủ lĩnh; không chỉ do tuổi tác, mà những góp ý, định hướng, kết luận của ông đều thỏa đáng, khiến tất cả Hội đồng “tâm phục, khẩu phục”. Hàng chục vạn trang bản thảo được GS. Vũ Khiêu đọc, biên tập, kịp ra mắt đúng dịp Đại lễ cách đây 11 năm. Đây là khối lượng công việc khổng lồ mà phải có một nghị lực đáng kinh ngạc, tình cảm sâu nặng với Thăng Long - Hà Nội, vị Chủ tịch Hội đồng ngót trăm tuổi mới có thể gánh vác, kham tải. Bộ sách được Nhà xuất bản Hà Nội ấn hành đã trở thành một sự kiện xuất bản chưa từng có với sự đồ sộ, tính hệ thống, bao quát và rất đa dạng.

Tình yêu Hà Nội nơi Vũ Khiêu còn bộc lộ qua những tuyệt bút ông viết về các danh nhân chốn địa linh này. Trong đó, tác phẩm viết về hai thi hào lừng danh đất Thăng Long: Nguyễn Trãi (quê Thường Tín), Cao Bá Quát (quê Phú Thị, Gia Lâm) đạt đến độ “thần nhãn” khi phát hiện và lột tả vai trò trí thức - thi sĩ của họ trong vận động thế cuộc. Những dòng văn giàu kiến thức và xúc cảm của Vũ Khiêu thể hiện qua sinh ngữ uyển chuyển, ấn tượng khiến người đọc càng trọng bậc tiền nhân mà tự hào về bề dày văn hiến của Thăng Long. “Động mạch” linh khí Thủ đô chính là văn hiến.

Mùa thu 2010, đúng dịp Đại lễ 1000 năm, Giáo sư, Anh hùng Lao động Vũ Khiêu đứng đầu danh sách các cá nhân được vinh danh Công dân Thủ đô ưu tú đợt đầu tiên.

Thanh thoát, ung dung với nhiều dự định

Lúc bước vào tuổi 100, Giáo sư Vũ Khiêu vẫn bền bỉ những chuyến đi trong Nam, ngoài Bắc, lên rừng, xuống biển.

Với sức lao động phi thường, mùa hè 2018, bộ sách 3 tập “Văn hiến Thăng Long”, dày tới 2.400 trang mà ông lặng lẽ chấp bút trong suốt 15 năm, đã được xuất bản trong sự vui mừng và cảm phục của các nhà lãnh đạo, giới nghiên cứu lịch sử, văn hóa, mỹ học và đông đảo bạn đọc. Đây là món quà tinh thần đặc biệt quý giá mà Giáo sư Vũ Khiêu dâng tặng Thăng Long - Hà Nội yêu quý của chúng ta.

Vũ Khiêu- một hiền tài sống động
Bậc hiền giả với tâm hồn và cốt cách cao quý

Từ 4 năm nay, sức khỏe của Giáo sư yếu dần. Sau nhiều đợt nằm điều trị tại Bệnh viện Hữu nghị, Giáo sư đã được đưa về điều trị và chăm sóc tại gia đình. Các nhà lãnh đạo Đảng, Nhà nước, Thủ đô Hà Nội, những người thân quý từ mọi miền đất nước vẫn thường xuyên đến thăm. Không nói được thành tiếng, Giáo sư giao tiếp với mọi người bằng bút đến khi sức yếu, nét chữ run rẩy và nhòe dần, nhưng ý muốn được tiếp tục giao tiếp với mọi người không bao giờ vơi cạn. Sau khi bộ sách 3 tập “Văn hiến Thăng Long” được xuất bản, tôi mang sách đến tận giường, đặt vào tay nhà đại trí thức. Mắt nhắm nghiền, bàn tay Giáo sư run run vuốt nhẹ cuốn sách. Và thật bất ngờ, ông tự nâng bàn tay lên, lấy hai ngón tay, vạch hai mí như đã đóng kín lại để chống mắt lên nhìn từng bìa sách của cả ba tập “Văn hiến Thăng Long”. Dường như đã nhìn được gương mặt đứa con tinh thần yêu quý nhất của đời cầm bút gần suốt thế kỷ XX sang đầu thế kỷ XXI, Giáo sư như mỉm cười mãn nguyện. Nhìn thấy cánh tay ấy, lòng tôi trào dâng xúc động và không cầm được nước mắt.

…Và hôm nay, vào một ngày thu, ngày cuối cùng của tháng 9, vừa bước vào tuổi 106 được 11 ngày (ông sinh ngày 19/9/1916), ông đã từ biệt chúng ta.

Cuộc đời chiến đấu, lao động sáng tạo và cống hiến xuất sắc của Giáo sư Vũ Khiêu là tấm gương truyền cảm hứng về lòng yêu nước, yêu văn hóa dân tộc về tinh thần trách nhiệm, năng lượng sống và niềm tin hướng tới tương lai.

Vũ Khiêu và những hiền tài của đất nước qua nhiều thế hệ đã và đang tiếp nối, nuôi dưỡng dòng tinh hoa bất tận của dân tộc.

Hà Nội, đêm 30/9/2021

Hồ Quang Lợi - Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam