Từ vị thế an ninh lương thực vững chắc, Việt Nam đang đứng trước yêu cầu cấp bách phải tự chủ về năng lượng, công nghệ và nguyên liệu để thoát khỏi cái bẫy "gia công, lắp ráp". Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu tiềm ẩn nguy cơ đứt gãy và rào cản xanh hóa gia tăng, việc kiến tạo nội lực vừa mang tính dài hạn vừa là yêu cầu trước mắt để giữ lại giá trị thặng dư kinh tế trong nước. Báo Công Thương đã trao đổi với TS. Nguyễn Văn Hội, Bí thư Đảng ủy, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương xung quanh chủ đề này.
TS. Nguyễn Văn Hội, Bí thư Đảng ủy, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương. Ảnh: MOIT.
Từ bát cơm đủ đầy đến bài toán công nghệ và năng lượng
Ông đánh giá như thế nào về khả năng tự chủ nền kinh tế Việt Nam xét trên các phương diện: lương thực, năng lượng, công nghệ, nguyên liệu đầu vào...?
TS. Nguyễn Văn Hội:Việt Nam giữ vững an ninh lương thực và đang tích cực đa dạng hóa năng lượng, nhưng vẫn phụ thuộc vào nhập khẩu máy móc, công nghệ và nguyên liệu đầu vào. Sự phụ thuộc này tạo áp lực lên chi phí sản xuất, đòi hỏi nâng cao năng lực nội địa và chuyển dịch chuỗi cung ứng.
Khả năng tự chủ kinh tế Việt Nam đang chuyển biến tích cực nhờ xuất khẩu tăng trưởng nhanh, trung bình 11,27%/ năm trong giai đoạn 2021-2025, chất lượng dự án thu hút FDI được nâng cao theo hướng ưu tiên công nghệ cao, xanh, phát triển công nghiệp hỗ trợ và tăng cường kết nối doanh nghiệp trong nước với FDI, cùng với chuyển đổi số, nhưng vẫn hạn chế do phụ thuộc nguyên liệu nhập khẩu và doanh nghiệp nội địa quy mô nhỏ.
Tuy nhiên, với độ mở kinh tế lớn, Việt Nam dễ tổn thương trước cú sốc bên ngoài, cạnh tranh chiến lược và đứt gãy chuỗi cung ứng, đòi hỏi chiến lược đa dạng hóa nguồn cung và chuyển đổi năng lượng bền vững. Tác động của xung đột (như Trung Đông) dự báo ảnh hưởng mạnh từ quý II/2026 do giá nhiên liệu tăng và nhu cầu toàn cầu suy yếu.
Từ một quốc gia bị tàn phá bởi chiến tranh, đối mặt với nạn đói và nhập khẩu lương thực, Việt Nam đã vươn lên một cách kỳ diệu, trở thành cường quốc xuất khẩu nông sản hàng đầu thế giới. Năm 2025, Việt Nam xuất khẩu gạo đạt hơn 8,06 triệu tấn, mang về hơn 4,1 tỷ USD. Ảnh: Thừa Ngọc
Việt Nam là một trong những nước hàng đầu thế giới về tự chủ lương thực, sản xuất nông nghiệp đa dạng và bền vững, giúp ổn định trước biến động quốc tế. Chúng ta đã và đang nỗ lực giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch, thúc đẩy năng lượng thay thế, nhiên liệu sinh học (xăng E10) và nâng cao hiệu quả các nhà máy lọc dầu trong nước. Tăng cường nghiên cứu và phát triển (R&D), chuyển đổi số và nâng cao năng lực nội địa trong các ngành công nghiệp nền tảng để gia tăng giá trị nội địa, thoát khỏi việc phụ thuộc hoàn toàn vào nhập khẩu.
Mặc dù vậy, Việt Nam vẫn phụ thuộc lớn vào nguyên liệu, máy móc, công nghệ cao, đặc biệt trong các ngành công nghiệp chế biến, chế tạo. Nền công nghiệp sản xuất phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu nguyên vật liệu, linh kiện, đặc biệt là công nghiệp hỗ trợ phát triển chậm. Tỷ lệ nội địa hóa vẫn còn thấp, hạn chế giá trị gia tăng trong xuất khẩu. Đồng thời, chịu áp lực từ chi phí logistics cao, biến động địa chính trị toàn cầu và yêu cầu về xanh hóa sản xuất từ các thị trường xuất khẩu lớn. Trong bối cảnh đó, Việt Nam đang tập trung tận dụng các hiệp định FTA để đa dạng hóa thị trường nhập khẩu nguyên liệu, thúc đẩy công nghiệp phụ trợ và nâng cao chất lượng nhân lực để làm chủ công nghệ.
Chuỗi cung ứng muốn vững phải được cắm sâu vào nội lực
Theo ông, làm thế nào để chúng ta giải bài toán tự chủ chuỗi cung ứng?
TS. Nguyễn Văn Hội:Tự chủ chuỗi cung ứng tại Việt Nam đòi hỏi chiến lược đồng bộ, bao gồm phát triển công nghiệp hỗ trợ, đẩy mạnh chuyển đổi số logistics, đa dạng hóa nguồn cung và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Cần có những biện pháp giảm phụ thuộc nguyên liệu nhập khẩu, đặc biệt trong dệt may, điện tử và nông sản để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Việt Nam cần ưu tiên phát triển công nghiệp hỗ trợ, tập trung sản xuất nguyên phụ liệu trong nước nhằm giảm nhập khẩu và đáp ứng quy tắc xuất xứ FTA. Đồng thời, cần nâng cao năng lực, chuyển đổi số và hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) kết nối, tham gia vào chuỗi cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia (FDI) để nâng cao giá trị.
Hệ thống chân đế điện gió ngoài khơi do Tổng công ty Cổ phần Dịch vụ kỹ thuật Dầu khí Việt Nam (PTSC) chế tạo cho đối tác nước ngoài. Đây là một trong các sản phẩm công nghiệp khẳng định năng lực làm chủ công nghệ của doanh nghiệp trong nước. Ảnh: Thừa Ngọc
Cần tối ưu hóa chuỗi cung ứng bằng IoT, AI và Big Data giúp dự báo nhu cầu chính xác và giảm rủi ro bằng cách kết nối thời gian thực, phân tích dữ liệu lớn và tự động hóa ra quyết định. Sự tích hợp này cho phép doanh nghiệp theo dõi hàng hóa, tối ưu lộ trình và quản lý tồn kho linh hoạt, từ đó cắt giảm chi phí và nâng cao khả năng ứng phó với biến động.
Đẩy mạnh logistics xanh và thông minh là chiến lược thiết yếu để giảm chi phí vận hành, tiết kiệm năng lượng. Việc ứng dụng công nghệ số, tối ưu hóa tuyến đường, phát triển vận tải đa phương thức và sử dụng bao bì thân thiện môi trường giúp doanh nghiệp giảm phát thải, đồng thời nâng cao năng lực cạnh tranh.
Cần tránh phụ thuộc quá lớn vào một quốc gia và giảm thiểu rủi ro chuỗi cung ứng, việc tận dụng các Hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới như: CPTPP, EVFTA, UKVFTA, là chiến lược trọng tâm để đa dạng hóa nguồn cung và thị trường xuất khẩu. Cần có cơ chế, chính sách hỗ trợ doanh nghiệp chủ động chuyển đổi sang sản xuất xanh, tuân thủ quy tắc xuất xứ và nâng cao công nghệ để tận dụng ưu đãi thuế quan. Không tập trung vào một nhà cung cấp hoặc một thị trường truyền thống, thay vào đó, tận dụng các FTA để tìm kiếm đối tác mới ở các khu vực như EU, Canada, Mexico.
Cánh cửa tự chủ đang mở ra cho những nhóm hàng chiến lược
Nhìn vào cơ cấu nhập khẩu hiện nay, đâu là những nhóm hàng mà Việt Nam hoàn toàn có thể tự chủ trong 5-10 năm tới nếu có chính sách đúng và đủ mạnh, thưa ông?
TS. Nguyễn Văn Hội:Với chính sách đúng và đủ mạnh trong 5-10 năm tới, Việt Nam có thể hoàn toàn tự chủ các nhóm hàng chiến lược bao gồm: thứ nhất, nông, thủy sản; thứ hai, dệt may và da giày; thứ ba, điện tử, máy tính và quang học; thứ tư, cơ khí và chế tạo; thứ năm, lâm sản và gỗ; thứ sáu, thực phẩm.
Năm 2025, ngành cà phê Việt Nam ghi nhận kỷ lục lịch sử với kim ngạch xuất khẩu đạt khoảng 8,4 - 8,9 tỷ USD, tăng hơn 50% so với năm 2024 nhờ giá xuất khẩu tăng vọt gần 40%, bình quân đạt hơn 5.600 USD/tấn. Ảnh: Hiền Mai
Về nông, thủy sản, Việt Nam đang củng cố vị thế là một trong những quốc gia tự chủ lương thực hàng đầu, với khả năng tự đáp ứng nhu cầu nội địa và xuất khẩu nông, thủy sản. Việc tự chủ dựa trên đa dạng hóa thị trường, đẩy mạnh sản xuất, kiểm soát chuỗi cung ứng và ứng dụng công nghệ để vượt qua các cú sốc thương mại.
Về dệt may và da giày, tự chủ nguyên phụ liệu là yếu tố then chốt giúp ngành dệt may và da giày Việt Nam thoát khỏi cảnh gia công, tăng giá trị gia tăng và đáp ứng quy tắc xuất xứ từ các FTA. Để đạt mục tiêu này, cần tập trung phát triển công nghiệp hỗ trợ, quy mô hóa và minh bạch hóa thị trường cung ứng nguyên liệu trong nước, giảm sự phụ thuộc nhập khẩu.
Về điện tử, máy tính và quang học, tự chủ nhóm này là mục tiêu chiến lược của Việt Nam, nhằm chuyển từ gia công sang làm chủ công nghệ lõi, thiết kế và sản xuất các sản phẩm chiến lược như chip bán dẫn, thiết bị 5G/6G và linh kiện quang tử. Điều này đòi hỏi ưu đãi mạnh cho doanh nghiệp nội, đầu tư nghiên cứu.
Tự chủ nguyên phụ liệu là yếu tố then chốt giúp ngành dệt may và da giày Việt Nam tăng giá trị gia tăng và đáp ứng quy tắc xuất xứ từ các FTA. Ảnh: PV
Đối với cơ khí và chế tạo, tự chủ trong lĩnh vực này tại Việt Nam đang từng bước được hiện thực hóa thông qua việc nội địa hóa, nâng cao công nghệ và phối hợp giữa các doanh nghiệp lớn; tập trung vào các thiết bị sản xuất, công nghiệp hỗ trợ và chế biến nông sản, giúp giảm phụ thuộc nhập khẩu.
Về tự chủ đối với nhóm hàng lâm sản và gỗ, Việt Nam hướng tới phát triển bền vững, nâng cao năng lực sản xuất và xuất khẩu. Năm 2026, ngành gỗ ghi nhận đơn hàng dồi dào, tự tin phát triển nhờ quy định chặt chẽ về gỗ hợp pháp và đẩy mạnh lâm sản ngoài gỗ. Các doanh nghiệp cần chú trọng lập bảng kê hợp pháp và tối ưu hóa quy trình.
Về lương thực, thực phẩm, Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia tự chủ lương thực hàng đầu thế giới, với nền sản xuất nông nghiệp đa dạng, phục vụ tiêu dùng trong nước và xuất khẩu. Việc tự chủ này đảm bảo an ninh lương thực quốc gia trước các biến động địa chính trị và biến đổi khí hậu. Các nhóm hàng thực phẩm thiết yếu bao gồm: ngũ cốc, rau, củ, quả, thịt, cá và các sản phẩm từ sữa.
Tái cơ cấu thương mại để đổi chất tăng trưởng
Để cải thiện thực chất cán cân thương mại theo hướng tự chủ, không chỉ xuất siêu về số lượng mà còn về chất lượng giá trị gia tăng, Việt Nam cần tái cơ cấu như thế nào trong chính sách thương mại và công nghiệp? Theo ông, Việt Nam cần có những chính sách gì cụ thể để hiện thực hóa mục tiêu này?
Điện mặt trời mái nhà đang trở thành “mảnh ghép” quan trọng trong bài toán năng lượng và phát triển kinh tế bền vững. Ảnh: Thừa Ngọc
TS. Nguyễn Văn Hội: Việt Nam cần tập trung nâng cao năng lực doanh nghiệp trong nước để cung ứng linh kiện, nguyên liệu, giảm nhập khẩu đầu vào, đặc biệt trong các ngành điện tử, cơ khí, dệt may. Hạn chế xuất khẩu nguyên liệu thô hoặc sản phẩm thâm dụng lao động giá trị thấp, đẩy mạnh các ngành hàng có hàm lượng công nghệ, trí tuệ và giá trị gia tăng cao (kinh tế tri thức).
Đầu tư công nghệ sản xuất hiện đại, đáp ứng các tiêu chuẩn xanh, môi trường và quy tắc xuất xứ khắt khe của các FTA thế hệ mới. Cần áp dụng kinh tế xanh (giảm carbon, bền vững) để vượt qua rào cản thị trường quốc tế, đồng thời dùng kinh tế số để hiện đại hóa logistics và quản trị xuất nhập khẩu. Giảm sự phụ thuộc vào một số thị trường nhập khẩu nguyên liệu nhất định, tập trung phát triển các mặt hàng xuất khẩu chủ lực có sức cạnh tranh cao.
Chuyển từ “gia công, lắp ráp” sang “tự thiết kế, sản xuất và xây dựng thương hiệu” để nâng cao giá trị gia tăng thực tế. Cần tăng cường nội lực để khu vực kinh tế trong nước chủ động hơn trong xuất khẩu, tránh tình trạng xuất siêu chủ yếu dựa vào khối FDI. Hiện đại hóa hạ tầng thương mại, tăng cường hiệu quả logistics để giảm chi phí, tăng năng lực cạnh tranh cho hàng hóa Việt Nam.
Tự chủ sẽ được viết trong các nhà máy nền tảng
Để tăng tỷ lệ nội địa hóa trong các ngành xuất khẩu chủ lực, đâu là những ngành có tiềm năng và điều kiện thực tế nhất để đột phá trong giai đoạn 2025-2030, thưa ông?
TS. Nguyễn Văn Hội:Trong giai đoạn 2025-2030, các ngành có tiềm năng nội địa hóa cao nhất tại Việt Nam là các ngành đột phá nằm ở việc phát triển công nghiệp hỗ trợ, tận dụng FDI để chuyển giao công nghệ và xây dựng chuỗi cung ứng bền vững. Những ngành có tiềm năng và điều kiện thực tế nhất để đột phá bao gồm:
Thứ trưởng Bộ Công Thương Trương Thanh Hoài tham quan và khảo sát quy trình sản xuất, kinh doanh giày da của Tập đoàn TBS Group. Ảnh: Hoàng Chiến
Ngành thép và luyện kim có tiềm năng đột phá lớn từ năm 2026, chuyển mình từ quy mô sang chất lượng nhờ nhu cầu nội địa hồi phục, đầu tư công tăng tốc và xu hướng chuyển đổi sang thép xanh. Điều kiện thực tế bao gồm năng lực sản xuất lớn, các quy chuẩn môi trường mới thúc đẩy công nghệ hiện đại và chiến lược phát triển đến năm 2030, tầm nhìn 2050 định hướng bền vững.
Ngành cơ khí và chế tạo Việt Nam có tiềm năng đột phá nhờ xu hướng chuyển dịch chuỗi cung ứng toàn cầu, nhu cầu cao về nội địa hóa và sự tích hợp công nghệ 4.0. Tiềm năng lớn tập trung vào sản xuất linh kiện, máy móc chuyên dụng cho nông nghiệp, ô tô và năng lượng tái tạo, đòi hỏi sự đầu tư mạnh vào công nghệ thông minh và nhân lực chất lượng cao để vượt qua thách thức tồn tại.
Ngành Hóa chất Việt Nam có tiềm năng đột phá lớn nhờ nhu cầu nội địa cao, định hướng đổi mới công nghệ và lợi thế từ Luật Hóa chất sửa đổi 2025. Điều kiện thực tế bao gồm việc tập trung sản phẩm chủ lực (phân bón, hóa dầu, hóa chất cơ bản), phát triển nhân lực chất lượng cao và chuyển đổi số quy trình vận hành.
Ngành thép và luyện kim có tiềm năng đột phá lớn từ năm 2026, chuyển mình từ quy mô sang chất lượng nhờ nhu cầu nội địa hồi phục, đầu tư công tăng tốc và xu hướng chuyển đổi sang thép xanh. Ảnh: PV
Ngành sản xuất phương tiện vận tải, đặc biệt là xe điện và năng lượng xanh, có tiềm năng đột phá lớn nhờ vị trí địa lý thuận lợi, nhu cầu nội địa cao và chính sách khuyến khích. Điều kiện thực tế bao gồm sự phát triển của công nghiệp hỗ trợ, khả năng thu hút FDI và sự chuyển dịch sang phát triển bền vững.
Ngành dệt may và da giày có tiềm năng lớn để đột phá nhờ tận dụng các FTA thế hệ mới, dòng vốn FDI chất lượng cao và xu hướng xanh hóa. Các doanh nghiệp đang chuyển đổi số, phát triển công nghiệp hỗ trợ và đa dạng hóa thị trường để nâng cao năng lực cạnh tranh, mục tiêu trở thành trung tâm sản xuất bền vững toàn cầu.
Ngành Chế biến nông, thủy sản có tiềm năng đột phá lớn nhờ nguồn nguyên liệu dồi dào, các FTA và xu hướng ứng dụng công nghệ cao. Việc tập trung sâu vào chế biến giúp nâng cao giá trị gia tăng, giảm thất thoát sau thu hoạch và đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế.
Ngành sản xuất, chế biến thực phẩm có tiềm năng đột phá lớn nhờ nguồn nguyên liệu nông - lâm - thủy sản dồi dào, thị trường nội địa gần 100 triệu dân và các FTA. Lợi thế thực tế bao gồm xu hướng tiêu dùng xanh, công nghệ chế biến hiện đại và cơ hội nâng cao giá trị gia tăng để xuất khẩu.
Ngành gỗ hướng tới tối ưu hóa chuỗi giá trị lâm sản và gỗ gắn liền với các quy chuẩn bền vững quốc tế. Ảnh: Hiền Mai
Việt Nam cần hoàn thiện khung pháp lý và chính sách đột phá. Đẩy nhanh thông qua chính sách của Luật Công nghiệp trọng điểm để tạo hành lang pháp lý ưu tiên cho các ngành công nghiệp nền tảng và công nghệ lõi. Trong đó, cần cắt giảm thủ tục hành chính, tập trung vào chế tài nghiêm minh, chuyển từ khuyến khích sang ràng buộc để thúc đẩy tự chủ công nghệ, hiện đại hóa sản xuất và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế. Tập trung xây dựng chính sách ưu đãi và hỗ trợ đầu tư đặc biệt (vượt trội) nhằm thu hút các dự án FDI công nghệ cao, giá trị gia tăng lớn, đặc biệt trong lĩnh vực bán dẫn, công nghệ thông tin và năng lượng tái tạo.
Chính sách này nhắm đến các tập đoàn chiến lược, quy mô lớn, tạo cú hích phát triển kinh tế bền vững và kết nối nội - ngoại. Tập trung nguồn lực hỗ trợ các sản phẩm công nghiệp trong danh mục ưu tiên phát triển, bao gồm ưu đãi thuế và tài chính đối với dự án sản xuất sản phẩm thuộc danh mục ưu tiên được hưởng thuế thu nhập doanh nghiệp cùng các ưu đãi về thuế nhập khẩu; ưu đãi hoặc hỗ trợ chi phí thuê đất, mặt nước trong các khu công nghiệp; hỗ trợ hoạt động kinh doanh, kinh phí đào tạo nguồn nhân lực, kiểm định, xây dựng thương hiệu, và xúc tiến thương mại; thúc đẩy liên kết, hỗ trợ chi phí kết nối doanh nghiệp nội địa tham gia chuỗi cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia.
Xin cảm ơn ông!
Tầm nhìn tự chủ các ngành công nghiệp chiến lược (2025 - 2030):
Trong giai đoạn 5 - 10 năm tới, Việt Nam xác định lộ trình tự chủ đột phá dựa trên 6 trụ cột cốt lõi: Củng cố vị thế hàng đầu về nông, thủy sản và thực phẩm thông qua chế biến sâu; chuyển dịch ngành dệt may và da giày từ gia công sang làm chủ nguyên phụ liệu nội địa để đáp ứng quy tắc xuất xứ FTA. Đặc biệt, Việt Nam quyết tâm làm chủ công nghệ lõi trong lĩnh vực điện tử, máy tính và quang học với trọng tâm là chip bán dẫn và thiết bị 5G/6G; hiện thực hóa năng lực nội địa hóa ngành cơ khí chế tạo phục vụ nông nghiệp và năng lượng tái tạo; cuối cùng là tối ưu hóa chuỗi giá trị lâm sản và gỗ gắn liền với các quy chuẩn bền vững quốc tế.
