Kỳ 4: Công Thương - bài toán của đầu tàu trụ cột
Ngành Công Thương đang gánh trên vai 3 sứ mệnh, cũng là 3 trụ cột quan trọng của đất nước. Đó là, bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia; bảo đảm công nghiệp hóa, hiện đại hóa của đất nước; bảo đảm hội nhập và thương mại. Trong kỷ nguyên mới với yêu cầu tăng trưởng 2 con số, ngành còn mang thêm một sứ mệnh mới: trở thành đầu tàu của cuộc chuyển mình từ chiều rộng sang chiều sâu, nâng cao năng lực tự chủ nhiều lĩnh vực mang tính cốt lõi, nền tảng.
Một trong 3 sứ mệnh mà Ngành Công Thương gánh vác là bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Trong ảnh: Cầu cảng, bồn chứa LNG của PV Gas. Ảnh: PV Gas
Một ngành, ba sứ mệnh lớn
Năm 2025 là năm ngành Công Thương ghi dấu ấn bằng nhiều kỷ lục chưa từng có. Kim ngạch xuất nhập khẩu đạt 930,06 tỷ USD, trong đó kim ngạch xuất khẩu đạt hơn 475 tỷ USD, cao gấp gần 500 lần sau hơn 35 năm đạt 1 tỷ USD xuất khẩu đầu tiên. Hệ thống điện Việt Nam đạt quy mô khoảng 90.000 MW, đứng đầu Đông Nam Á và nằm trong nhóm 20 hệ thống điện lớn nhất thế giới. Tăng trưởng sản xuất công nghiệp đạt 9,2%, trong đó công nghiệp chế biến, chế tạo vốn được biết đến là xương sống của tự chủ công nghiệp tăng 10,5%... Năm 2025, GDP danh nghĩa của Việt Nam vượt 500 tỷ USD, xếp khoảng thứ 32 thế giới.
Bước sang năm 2026, kết thúc quý I, tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu hàng hóa đạt 249,50 tỷ USD, tăng 23,0% so với cùng kỳ năm trước, trong đó xuất khẩu tăng 19,1%; nhập khẩu tăng 27,0%. Chỉ số sản xuất công nghiệp (IIP) quý I/2026 ước tăng 9% so với cùng kỳ năm trước (quý I/2025 tăng 8,3%); trong đó, ngành chế biến, chế tạo tăng 9,7%, đóng góp 7,6 điểm phần trăm vào mức tăng chung. Đáng chú ý, chỉ số sản xuất công nghiệp quý I/2026 so với cùng kỳ năm trước tăng ở 34/34 địa phương trên cả nước.
Kết thúc quý I/2026, tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu hàng hóa trong nước đạt 249,50 tỷ USD, tăng 23,0% so với cùng kỳ năm trước, trong đó xuất khẩu tăng 19,1%; nhập khẩu tăng 27,0%. Ảnh: Hiền Mai
Các kết quả khả quan, nổi bật trong năm 2025 phản ánh những lĩnh vực cốt lõi của ngành Công Thương và đà tăng trưởng tiếp nối sang năm 2026, là tín hiệu hết sức đáng mừng. Đây là nền tảng vật chất to lớn, là thành tựu được đóng góp bằng trí tuệ, mồ hôi công sức của người dân, cộng đồng doanh nghiệp và những người trong ngành Công Thương cũng như cả hệ thống chính trị.
Bên cạnh những thành tựu đạt được vẫn còn đó những điểm nghẽn.
Điểm nghẽn của đầu tàu nằm ở đâu
Một là, mức độ tự chủ công nghệ, giá trị gia tăng, năng suất lao động trong công nghiệp còn thấp; việc phát triển các ngành công nghiệp nền tảng, công nghệ nguồn còn hạn chế; chuyển đổi sang sản xuất “xanh”, “thông minh” còn chậm.
Hai là, hạ tầng năng lượng chưa theo kịp tốc độ phát triển nguồn năng lượng tái tạo; cơ cấu nguồn điện giữa các vùng miền còn mất cân đối, chậm phát triển nguồn điện nền.
Ba là, hoạt động xuất khẩu chưa đa dạng, giá trị gia tăng thấp, phụ thuộc nhiều vào nguyên liệu nhập khẩu và khu vực FDI.
Bốn là, hạ tầng thương mại, logistics chưa đồng bộ; chi phí cao.
Những vấn đề tồn tại này xuất phát từ cả nguyên nhân khách quan và chủ quan từ tình hình thế giới và yếu tố trong nước.
Một trong 4 điểm nghẽn là hạ tầng thương mại, logistics chưa đồng bộ; chi phí cao. Ảnh: Hiền Mai
Trong bối cảnh đó, Kết luận Hội nghị Trung ương 2 khóa XIV về Kế hoạch phát triển kinh tế-xã hội giai đoạn 2026-2030 ngày 2/4/2026 đặt ra mục tiêu đến năm 2030, Việt Nam trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao, thuộc nhóm 30 nền kinh tế có quy mô GDP hàng đầu thế giới.
Để đạt mục tiêu đó, Trung ương yêu cầu: “Tiếp tục đẩy mạnh cơ cấu lại các ngành kinh tế; thúc đẩy và làm mới các động lực tăng trưởng truyền thống từ đầu tư, tiêu dùng, xuất khẩu và phát triển mạnh mẽ các ngành, lĩnh vực, mô hình kinh tế mới. Xây dựng và hiện đại hoá nền công nghiệp quốc gia vững mạnh; tập trung nâng cao hiệu quả, sức cạnh tranh một số ngành công nghiệp nền tảng như năng lượng, hạt nhân, cơ khí chế tạo, luyện kim, vận tải đường sắt, đóng tàu, vật liệu mới, hoá chất, công nghệ số, sinh học, công nghiệp phụ trợ gắn với tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu”.
Trước những yêu cầu mới của Đảng, Nhà nước và Nhân dân, ngành Công Thương đang đứng trước nhưng cơ hội lớn để tái cấu trúc ngành, đi cùng với đó là thách thức không nhỏ, yêu cầu một tầm nhìn dài hạn và những giải pháp căn cơ.
Đi trước mở đường thắng lợi
Là tư lệnh ngành, hơn ai hết, Ủy viên Trung ương Đảng, Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng thấu hiểu sâu sắc yêu cầu tự chủ, tự lực, tự cường đối với sự phát triển bền vững nền kinh tế đất nước.
Đồng chí Lê Mạnh Hùng, Bí thư Đảng ủy, Quyền Bộ trưởng Bộ Công Thương (nay là Bộ trưởng Bộ Công Thương) trình bày tham luận “Phát triển công nghiệp và thương mại Việt Nam tự chủ, kết nối, hiện đại hóa, chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và hội nhập hiệu quả vào chuỗi sản xuất, chuỗi cung ứng toàn cầu” tại Đại hội XIV của Đảng. Ảnh: TTXVN.
Phát biểu tham luận tại Đại hội XIV của Đảng, ông khẳng định quyết tâm của ngành thực hiện nhiều nhiệm vụ trọng tâm. Trong đó, nổi bật là đổi mới tư duy, đẩy mạnh cơ cấu lại ngành công nghiệp, thương mại theo hướng nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả và năng lực cạnh tranh (mục tiêu tăng tỷ trọng công nghiệp chế biến, chế tạo lên 28-30%); lấy khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh làm động lực chính. Ưu tiên làm chủ các ngành công nghiệp mới nổi, xây dựng một số doanh nghiệp lớn trong nước có khả năng dẫn dắt các lĩnh vực trọng yếu, có lợi thế cạnh tranh, làm hạt nhân thúc đẩy công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Phát triển đồng bộ, hiện đại hạ tầng năng lượng, công nghiệp, thương mại và các trung tâm logistics theo hướng xanh, thông minh.
Cùng với đó là củng cố, phát triển các chuỗi sản xuất và cung ứng trong nước nhằm tăng cường tự chủ cho nền kinh tế. Có chính sách hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam kết nối và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị của các doanh nghiệp FDI và chuỗi giá trị toàn cầu, qua đó tăng tỷ lệ nội địa hóa và giảm phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài. Về hội nhập quốc tế sâu rộng, hiệu quả, chủ động, tích cực hội nhập kinh tế quốc tế; đón dòng dịch chuyển đầu tư vào các ngành trọng điểm. Nâng cao hiệu quả hệ thống cảnh báo sớm và năng lực sử dụng các công cụ phòng vệ thương mại để bảo vệ sản xuất trong nước.
Trong những năm qua, Chính phủ và ngành Công Thương đã nỗ lực, quyết liệt đưa điện lưới quốc gia và điện năng lượng tái tạo tới các đảo, góp phần quan trọng phát triển kinh tế biển, đảm bảo an ninh quốc phòng, hạ tầng hậu cần nghề biển, và thông tin liên lạc. Ảnh: Thừa Ngọc
Đi cùng với nhiệm vụ, Bộ trưởng đã nêu rõ nhiều nhóm giải pháp mang tính đột phá. Đó là, tập trung nguồn lực Nhà nước và huy động nguồn lực xã hội để phát triển đồng bộ, hiện đại hạ tầng năng lượng, công nghiệp, logistics và thương mại; tạo điều kiện khu vực tư nhân tham gia đầu tư, vận hành một số khâu hạ tầng then chốt, trên cơ sở bảo đảm an ninh, an toàn hệ thống và lợi ích quốc gia. Bên cạnh đó, kiên định chủ trương nâng cao năng lực của doanh nghiệp trong nước bằng các giải pháp đồng bộ; coi đây là yêu cầu chiến lược để củng cố năng lực tự chủ của nền kinh tế. Đẩy mạnh hội nhập kinh tế quốc tế theo hướng chủ động, thực chất, hiệu quả; gắn hội nhập kinh tế quốc tế với nâng cao năng lực tự chủ của nền kinh tế, đồng thời chú trọng tính bền vững của tăng trưởng.
Mục tiêu mới không chờ tư duy cũ
Nếu các nghị quyết là định hướng chính sách ở tầm vĩ mô thì cụ thể hóa các nghị quyết bằng kế hoạch, chiến lược của ngành chính là cách thiết thực, trực tiếp nhất để đưa đường lối, chủ trương của Đảng vào cuộc sống.
Nhìn lại 2 năm vừa qua, ngành Công Thương đã thường xuyên, liên tục quán triệt việc triển khai các nghị quyết của Đảng, phân giao nhiệm vụ có định lượng, địa chỉ cụ thể, rõ người, rõ việc.
TS. Nguyễn Văn Hội, Bí thư Đảng ủy, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương. Ảnh: Nguyên Minh
Trong cuộc trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, TS. Nguyễn Văn Hội, Bí thư Đảng ủy, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương cho biết, để bảo đảm Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng được thực thi thực chất đối với lĩnh vực ngành Công Thương, điều quan trọng nhất là phải xây dựng bộ tiêu chí cụ thể cho từng lĩnh vực. Công nghiệp cần rõ ràng tiêu chí về chỉ số phát triển và tỷ lệ nội địa hóa. Thương mại đảm bảo tiêu chí về cơ cấu mặt hàng, thị trường, mức độ tham gia chuỗi cung ứng và thặng dư thương mại. Thị trường nội địa phải có chỉ số đo lường cụ thể. Lĩnh vực năng lượng cũng cần đặt ra chỉ tiêu định lượng về công suất, dự phòng và mức độ tự chủ.
Nghị quyết phải hiện thực hóa bằng con số đo đếm được
Đã đến lúc phải kết hợp chặt chẽ giữa định tính và định lượng, nói rõ chỉ số nào tích cực, chỉ số nào còn cần cải thiện. Khi các mục tiêu được đo lường rõ ràng và giám sát minh bạch, tinh thần Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng sẽ thực sự đi vào đời sống và chuyển hóa thành kết quả phát triển cụ thể của ngành Công Thương và nền kinh tế.
Theo đó, ngành Công Thương đặt ra các chỉ tiêu cụ thể đến năm 2030 và tầm nhìn 2045.
Giai đoạn đến năm 2030, chỉ số sản xuất công nghiệp tăng khoảng 12 - 12,5%/năm; tỷ trọng công nghiệp chế biến, chế tạo trong GDP đạt khoảng 28%. Đảm bảo cân đối cung cầu về năng lượng với tỷ lệ tiêu hao năng lượng tính trên đơn vị GDP giảm 1 - 1,5 %/năm. Duy trì thặng dư cán cân thương mại với tốc độ tăng trưởng xuất khẩu luôn cao hơn nhập khẩu và tăng bình quân khoảng 15 - 16%/năm. Tốc độ tăng trưởng bình quân của tổng mức bán lẻ hàng hoá và doanh thu dịch vụ tiêu dùng tăng khoảng 14 - 15%/năm.
Giai đoạn đến năm 2035, chỉ số sản xuất công nghiệp tăng khoảng 10 - 11%/năm; tỷ trọng công nghiệp chế biến, chế tạo trong GDP đạt khoảng 30%. Đáng chú ý, đến thời điểm này, Việt Nam bắt đầu xuất khẩu điện, hydrogen, amoniac. Duy trì thặng dư cán cân thương mại với tốc độ tăng trưởng xuất khẩu luôn cao hơn nhập khẩu và tăng bình quân khoảng 15 - 16%/năm. Tốc độ tăng trưởng bình quân của tổng mức bán lẻ hàng hoá và doanh thu dịch vụ tiêu dùng tăng khoảng 14 - 15%/năm.
Tầm nhìn đến năm 2045, chỉ số sản xuất công nghiệp tăng khoảng 8,5 - 9,5%/năm; tỷ trọng công nghiệp chế biến, chế tạo trong GDP đạt khoảng 32% đến năm 2030. Đảm bảo cân đối cung cầu về năng lượng với tỷ lệ tiêu hao năng lượng tính trên đơn vị GDP giảm 1 - 1,5 %/năm. Xuất khẩu điện, trong đó điện gió ngoài khơi là chủ lực; xuất khẩu năng lượng dưới dạng hàng hóa: hydrogen; amoniac và các hàng hóa năng lượng khác. Duy trì thặng dư cán cân thương mại với tốc độ tăng trưởng xuất khẩu luôn cao hơn nhập khẩu và tăng bình quân khoảng 11 - 11,5%/năm. Tốc độ tăng trưởng bình quân của tổng mức bán lẻ hàng hoá và doanh thu dịch vụ tiêu dùng tăng khoảng 10 - 11%/năm.
Mục tiêu của ngành Công Thương đặt ra là đến năm 2030, tổng công suất nguồn điện đạt 183 - 236 GW hoặc có thể cao hơn tùy thuộc vào nhu cầu hệ thống. Trong ảnh: Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Hoàng Long kiểm tra địa điểm quy hoạch thực hiện dự án Nhà máy Nhiệt điện LNG Long Sơn. Ảnh: Thừa Ngọc
Nhìn vào các chỉ tiêu trên có thể thấy, một con số ấn tượng đóng góp vào GDP là công nghiệp chế biến, chế tạo.
Một số chỉ tiêu chính của ngành Công Thương đến 2035, tầm nhìn 2045.
Về năng lượng, theo Nghị quyết số 70-NQ/TW, đến năm 20230, tổng cung năng lượng sơ cấp khoảng 150 - 170 triệu tấn dầu quy đổi; tổng công suất các nguồn điện khoảng 183 - 236 GW hoặc có thể cao hơn tùy thuộc vào nhu cầu hệ thống và tình hình phát triển kinh tế - xã hội theo thời kỳ; tổng sản lượng điện khoảng 560 - 624 tỷ KWh. Tỷ lệ năng lượng tái tạo trong tổng cung năng lượng sơ cấp khoảng 25 - 30%. Tổng tiêu thụ năng lượng cuối cùng khoảng 120 - 130 triệu tấn dầu quy đổi.
Các cơ sở lọc dầu đáp ứng tối thiểu 70% nhu cầu xăng dầu trong nước; mức dự trữ xăng dầu đạt khoảng 90 ngày nhập ròng. Phát triển cơ sở đầy đủ năng lực nhập khẩu khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) theo nhu cầu cấp cho các nguồn điện khí LNG và các nhu cầu khác; hình thành các trung tâm năng lượng tập trung khí LNG hài hòa các vùng miền.
Một chỉ tiêu khác rất đáng chú ý: chi phí logistics so với GDP giảm xuống còn 12 - 15% vào năm 2030 từ mức 16 - 17% hiện tại. Điều này tương đương việc giải phóng hàng chục tỷ USD chi phí đang bị lãng phí trong chuỗi vận chuyển, phân phối mỗi năm, trực tiếp nâng cao sức cạnh tranh của hàng hóa Việt trên thị trường quốc tế.
Không khó để nhận diện hàng loạt chỉ tiêu mang tính định lượng, có thời hạn cụ thể mà ngành Công Thương đã đặt ra. Ngành đã và đang bắt tay hành động quyết liệt để xóa bỏ các điểm nghẽn, hướng tới nền công nghiệp, năng lượng, thương mại… tự chủ, tự lực, tự cường. Đó là điểm tựa vững chắc để kinh tế đất nước tăng trưởng hai con số với ý nghĩa bao trùm. Để làm được điều đó, sự vào cuộc của cộng đồng doanh nghiệp là điều hết sức cần thiết.
Mỗi chỉ tiêu, một lời hẹn với đất nước
Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, Quyền Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng (nay là Bộ trưởng Bộ Công Thương) khẳng định: “Ngành Công Thương cam kết chuyển đổi tư duy từ “quản lý” sang “kiến tạo”, đồng hành cùng doanh nghiệp, chủ động khơi thông nguồn lực, biến thách thức từ xu hướng xanh hóa, số hóa thành cơ hội bứt phá, đóng góp vào sự phát triển chung của đất nước”.
Giàn nén khí Rồng - Đồi Mồi giữa biển khơi khai thác năng lượng, đồng thời khẳng định chủ quyền biển đảo của Việt Nam. Ảnh: PV Gas
Với vai trò trụ cột của đất nước, ngành Công Thương đã nhận được sự quan tâm đặc biệt của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm. Ngày 17/3/2026, tại buổi làm việc với Bộ Công Thương và một số bộ, ngành liên quan, Tổng Bí thư yêu cầu trên cơ sở Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, Nghị quyết số 66-NQ/TW về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới, với quan điểm tự chủ chiến lược, các cơ quan liên quan cần có chiến lược cụ thể nhằm tái cơ cấu nền kinh tế, từng bước cân bằng cán cân thương mại nhưng vẫn bảo đảm mục tiêu tăng trưởng kinh tế. Đồng thời, "cởi trói" cách tư duy cũ, tạo nhận thức cân bằng giữa thúc đẩy hợp tác và quản trị rủi ro; gắn thương mại với nâng cấp công nghệ, thiết bị, đầu tư chất lượng cao kèm theo yêu cầu cao về tỷ lệ nội địa hoá, chuyển giao công nghệ, nâng cao vị thế doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi sản xuất.
Những chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm càng làm sâu sắc thêm yêu cầu tự chủ, tự lực, tự cường đối với ngành Công Thương nói riêng, đất nước nói chung. Đó là yêu cầu bắt buộc để đảm bảo đất nước vững bước trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị ngày càng khốc liệt và những biến động bên ngoài ngày càng khó dự báo như hiện nay.
Theo Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương: Phát triển ngành Công Thương theo hướng độc lập, tự chủ, bảo đảm vững chắc an ninh và nâng cao khả năng chống chịu trước các biến động bên ngoài; là trụ cột quan trọng thúc đẩy tăng trưởng, giữ vị trí trung tâm trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, từng bước nâng cao năng lực nội tại và vị thế của nền kinh tế.
Mời độc giả đón đọc Kỳ 5: "Cuộc đột phá vào lõi giá trị"
