Truy xuất nguồn gốc: 'Hộ chiếu thương mại' của sầu riêng Việt

Xuất khẩu bứt phá nhờ thị trường và lợi thế mùa vụ

Theo thống kê sơ bộ của Cục Hải quan Việt Nam, tháng 1/2026, xuất khẩu sầu riêng đạt hơn 117 triệu USD, tăng tới 275% so với cùng kỳ năm trước. Với kết quả này, sầu riêng tiếp tục là điểm sáng trong bức tranh xuất khẩu rau quả khi chiếm hơn 18% tổng giá trị xuất khẩu toàn ngành trong tháng đầu năm.

Đà tăng trưởng ấn tượng được thúc đẩy bởi nhiều yếu tố. Trước hết là việc mở rộng diện tích mã số vùng trồng và số lượng cơ sở đóng gói được phía Trung Quốc phê duyệt, tăng gấp đôi so với cùng kỳ năm trước, qua đó giúp khơi thông nguồn cung.

Bên cạnh đó, việc ký kết Nghị định thư cho phép xuất khẩu sầu riêng đông lạnh sang Trung Quốc đã tạo thêm dư địa lớn cho ngành hàng. Cùng với lợi thế vụ nghịch (từ tháng 11 năm trước đến tháng 3 năm sau), trong khi các đối thủ như Thái Lan, Malaysia chưa vào chính vụ, sầu riêng Việt Nam đã tận dụng tốt “khoảng trống thị trường” đầu năm.

Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) nhận định, nếu hoạt động thông quan tại các cửa khẩu phía Bắc tiếp tục thuận lợi, xuất khẩu sầu riêng trong quý I/2026 hoàn toàn có thể chạm mốc 1 tỷ USD.

Không chỉ sầu riêng, nhiều mặt hàng trái cây chủ lực như thanh long, chuối, xoài vẫn duy trì xuất khẩu ổn định sang Trung Quốc và ASEAN. Đồng thời, các sản phẩm như dừa tươi, nhãn, rau gia vị đang gia tăng tỷ trọng nhờ mở rộng thị trường sang Hoa Kỳ, Nhật Bản và EU.

Dù tăng trưởng mạnh, ngành sầu riêng vẫn đối mặt với không ít thách thức. Theo đó, dù nhiều địa phương, doanh nghiệp đã triển khai truy xuất nguồn gốc, nhưng hệ thống hiện nay chưa được liên thông, chưa hình thành một nền tảng chung trên toàn quốc. Đây là điểm nghẽn lớn trong việc nâng cao tính minh bạch và uy tín sản phẩm.

Do đó, việc xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc đồng bộ không chỉ giúp chuẩn hóa quy trình sản xuất, vùng trồng, mà còn nâng cao chất lượng và thương hiệu sầu riêng Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Tại Hội nghị tập huấn triển khai Hệ thống thí điểm truy xuất nguồn gốc quả sầu riêng khu vực Tây Nguyên, ông Tô Nguyễn Thành, đại diện Công ty Netacom, nhấn mạnh, truy xuất nguồn gốc không chỉ là một công cụ công nghệ, mà là “sợi dây” gắn kết niềm tin và lợi ích trong toàn chuỗi cung ứng. Trong đó, doanh nghiệp đóng vai trò dẫn dắt, hợp tác xã là cầu nối tổ chức sản xuất, còn nông dân là chủ thể tạo ra giá trị và dữ liệu thực tế.

“Truy xuất nguồn gốc không phải là thủ tục hành chính, mà là ‘hộ chiếu thương mại’ để sầu riêng Việt bước vào các thị trường khó tính”, ông Thành khẳng định.

Gỡ “điểm nghẽn” để nâng giá trị ngành hàng

Theo kế hoạch, từ ngày 1/7/2026, hệ thống truy xuất nguồn gốc sầu riêng sẽ được triển khai trên phạm vi toàn quốc. Trước đó, chương trình thí điểm được thực hiện từ đầu năm 2026 với sự tham gia của 5 doanh nghiệp, nhằm thiết lập hệ thống quản lý theo thời gian thực, cấp tem xác thực điện tử cho các lô hàng đạt chuẩn.

Tuy nhiên, quá trình triển khai truy xuất nguồn gốc vẫn tồn tại nhiều thách thức. Theo ông Nguyễn Quang Tin, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), các “điểm nghẽn” hiện nay bao gồm thiếu mô hình chuẩn thống nhất từ sản xuất đến xuất khẩu; dữ liệu còn phân tán, chưa liên thông; cơ chế phối hợp chưa rõ ràng; trong khi nông hộ còn hạn chế về năng lực chuyển đổi số.

Đáng lo ngại, tình trạng mạo danh mã số vùng trồng và trà trộn sản phẩm kém chất lượng vẫn diễn ra, ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín nông sản Việt Nam. Trong bối cảnh các thị trường như Trung Quốc, EU ngày càng siết chặt yêu cầu về nguồn gốc và an toàn thực phẩm, nếu không kiểm soát tốt, ngành sầu riêng có nguy cơ mất lợi thế cạnh tranh.

“Không thực hiện truy xuất nguồn gốc, sầu riêng Việt có thể đối mặt với nguy cơ mất thị trường xuất khẩu”, ông Tin cảnh báo.

Để khắc phục, các chuyên gia cho rằng cần đẩy mạnh chuyển đổi số trong nông nghiệp, xây dựng hệ thống dữ liệu tập trung, đồng thời tăng cường vai trò của hiệp hội ngành hàng trong kết nối, giám sát và hỗ trợ doanh nghiệp, nông dân.

Việc truy xuất nguồn gốc cũng cần được nhìn nhận không chỉ là yêu cầu kỹ thuật, mà là nền tảng để hình thành nền nông nghiệp minh bạch, trách nhiệm và bền vững. Khi người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến nguồn gốc, chất lượng và trách nhiệm xã hội của sản phẩm, đây sẽ là yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của nông sản.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, ông Đặng Phúc Nguyên - Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam cho hay, việc triển khai hệ thống truy xuất nguồn gốc không chỉ phục vụ quản lý nhà nước, việc này còn mang lại lợi ích thiết thực cho doanh nghiệp và người dân trong hoạt động sản xuất, xuất khẩu. Hệ thống sẽ giúp minh bạch thông tin, hỗ trợ truy vết sản phẩm, phòng chống gian lận thương mại, đồng thời nâng cao niềm tin của người tiêu dùng trong và ngoài nước.

Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, giá trị nông sản không chỉ nằm ở sản lượng, mà ở chất lượng, tính minh bạch và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế. Do đó, truy xuất nguồn gốc trở thành yêu cầu bắt buộc. Việc triển khai hệ thống truy xuất nguồn gốc sầu riêng sẽ góp phần duy trì đà tăng trưởng xuất khẩu trước mắt, đây cũng là bước đi chiến lược để nâng tầm nông sản Việt trên thị trường toàn cầu.

Hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản Việt Nam được triển khai hiệu quả, góp phần bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, nâng cao uy tín nông sản Việt Nam, thúc đẩy xuất khẩu và phát triển nông nghiệp bền vững.