Trao đổi bên lề Tọa đàm “Trung tâm Công nghiệp - Năng lượng quốc gia: Kiến tạo động lực tăng trưởng mới”, các chuyên gia cho rằng, việc hình thành trung tâm công nghiệp - năng lượng quốc gia cần dựa trên lợi thế của từng địa phương, tăng cường liên kết vùng và phát triển các chuỗi giá trị tích hợp. Trong đó, năng lượng tái tạo, hydrogen, vai trò dẫn dắt của doanh nghiệp đầu tàu và hiệu quả cộng hưởng giữa các dự án là những yếu tố quan trọng.
Phát triển trung tâm công nghiệp - năng lượng trên cơ sở liên kết vùng
Theo ông Lê Hữu Trí, Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Khánh Hòa, một trong những vấn đề cốt lõi khi xây dựng trung tâm công nghiệp - năng lượng quốc gia là phải xuất phát từ nền tảng và lợi thế của từng vùng, từng địa phương, thay vì tập trung vào một địa phương cụ thể.
Hiện nay, Đảng, Quốc hội và ngành dầu khí đang quan tâm đến việc xây dựng hành lang pháp lý, cơ chế và chính sách nhằm thúc đẩy hình thành các trung tâm công nghiệp - năng lượng quốc gia. Tuy nhiên, cần xác định rõ sự phân công, phân vai giữa các địa phương, vùng miền trong tổng thể chiến lược phát triển. Mỗi địa phương cần phát huy lợi thế riêng, tham gia vào những khâu phù hợp trong chuỗi giá trị sản xuất, qua đó hình thành mạng lưới liên kết vùng và đóng góp vào sức mạnh chung của trung tâm công nghiệp - năng lượng quốc gia.

Ông Lê Hữu Trí, Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Khánh Hòa.
Ông Lê Hữu Trí cũng đồng tình với việc cần có những bước thử nghiệm chính sách trong quá trình triển khai. Thông qua thực tiễn thử nghiệm, cơ chế, chính sách có thể được đánh giá, cập nhật và hoàn thiện dần, tiến tới xây dựng khung pháp lý đồng bộ, phù hợp với yêu cầu phát triển.
Mục tiêu cuối cùng là các trung tâm công nghiệp - năng lượng phải bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, đồng thời hình thành chuỗi sản xuất, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế trên phạm vi nhiều vùng miền. Vì vậy, định hướng xây dựng chính sách cần tránh tư duy chỉ tập trung vào một vài địa phương, mà phải đặt trong tổng thể quy hoạch quốc gia, tính đến sự phân công và liên kết giữa các vùng. Đây là nền tảng để hình thành các trung tâm có quy mô, sức mạnh và năng lực cạnh tranh quốc tế.
Ở góc độ năng lượng, PGS.TS Phạm Hoàng Lương, Giảng viên cao cấp, Đại học Bách Khoa Hà Nội, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng sạch Việt Nam cho rằng, trung tâm công nghiệp - năng lượng cần phát triển trên nền tảng năng lượng tái tạo và chuỗi giá trị hydrogen. Việt Nam không bắt đầu xây dựng các trung tâm này từ con số 0, bởi trên thực tế đã có những mô hình tích hợp sản xuất điện, nhiệt và các sản phẩm công nghiệp được hình thành, vận hành và chứng minh hiệu quả.

PGS.TS Phạm Hoàng Lương, Giảng viên cao cấp, Đại học Bách Khoa Hà Nội, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng sạch Việt Nam.
Những mô hình hiện hữu như các tổ hợp công nghiệp sử dụng đồng thời điện và nhiệt đã tạo nền tảng kinh nghiệm quan trọng. Ông dẫn ví dụ dự án tại Bình Sơn, nơi có sự kết hợp giữa cung cấp nhiệt, điện và quản lý vận hành, từng được đánh giá tốt tại một giải thưởng quốc gia năm 2023. Đây là minh chứng cho thấy Việt Nam đã có những mô hình tích hợp năng lượng ở quy mô nhất định để kế thừa và phát triển.
Tuy nhiên, các trung tâm công nghiệp - năng lượng trong giai đoạn tới phải thích ứng với hệ thống năng lượng có tỷ trọng năng lượng tái tạo ngày càng cao. Điện gió, điện mặt trời và các nguồn năng lượng mới sẽ làm gia tăng tính phức tạp trong bài toán cân đối cung - cầu, vận hành hệ thống và bảo đảm nguồn cung ổn định cho các cơ sở sản xuất công nghiệp.
Trong bối cảnh đó, hydrogen và các dẫn xuất như ammonia, methanol, nhiên liệu hàng không bền vững (SAF) sẽ mở ra những hướng phát triển mới. Các sản phẩm này vừa phục vụ mục tiêu chuyển dịch năng lượng, giảm phát thải, vừa có thể góp phần tăng tính tự chủ về nguyên liệu đầu vào cho một số ngành công nghiệp, nhất là lọc hóa dầu, sản xuất phân bón và giao thông vận tải.
Theo PGS.TS Phạm Hoàng Lương, để phát triển chuỗi giá trị hydrogen cần đáp ứng hai điều kiện tiên quyết. Thứ nhất là bảo đảm nguồn điện ổn định, trong đó điện tái tạo đóng vai trò ngày càng quan trọng. Thứ hai là phải có thị trường tiêu thụ và các đơn vị bao tiêu sản phẩm (offtakers) với hợp đồng dài hạn. Đây là yếu tố quyết định tính khả thi về tài chính và khả năng huy động vốn, giúp các dự án đáp ứng điều kiện vay vốn (bankable).
Giá trị cộng hưởng là thước đo hiệu quả của trung tâm công nghiệp - năng lượng
Để trung tâm công nghiệp - năng lượng quốc gia thực sự trở thành động lực tăng trưởng mới, PGS.TS Ngô Trí Long, chuyên gia kinh tế, Hiệp hội Tư vấn tài chính Việt Nam cho rằng cần làm rõ ba vấn đề cốt lõi. Trước hết, trung tâm phải tạo ra giá trị cộng hưởng, thay vì đơn thuần là tập hợp nhiều dự án.
Trước đây, các nhà máy điện, lọc dầu, cơ sở chế tạo, cảng biển và dịch vụ logistics thường được đầu tư, vận hành tương đối độc lập. Cách làm này có thể hạn chế khả năng sử dụng chung hạ tầng, tiết kiệm chi phí và nâng cao giá trị gia tăng. Khi được tổ chức thành một trung tâm công nghiệp - năng lượng tích hợp, các lĩnh vực và doanh nghiệp có thể hỗ trợ, bổ sung cho nhau.
Chẳng hạn, khí có thể vừa được sử dụng để sản xuất điện, vừa trở thành nguyên liệu đầu vào cho sản xuất phân bón, hóa chất. Hệ thống cảng biển, kho bãi và dịch vụ logistics cũng có thể phục vụ đồng thời nhiều doanh nghiệp. Qua đó, doanh nghiệp giảm chi phí đầu tư, nâng cao hiệu quả sử dụng hạ tầng và tạo điều kiện phát triển thêm các ngành công nghiệp, dịch vụ mới.
Theo PGS.TS Ngô Trí Long, bản chất của trung tâm công nghiệp - năng lượng không phải là có thật nhiều nhà máy hay dự án lớn, mà là tạo được sự liên kết giữa các dự án để hình thành giá trị lớn hơn tổng giá trị riêng lẻ của từng dự án. Nếu chỉ tập hợp nhiều dự án vào cùng một khu vực nhưng thiếu kết nối, chia sẻ nguồn lực và phối hợp trong sản xuất thì chưa thể tạo ra động lực tăng trưởng mới.

PGS.TS Ngô Trí Long, Chuyên gia kinh tế, Hiệp hội Tư vấn tài chính Việt Nam.
Vấn đề thứ hai là doanh nghiệp đầu tàu phải có khả năng dẫn dắt và kết nối toàn bộ hệ sinh thái. Muốn hình thành một trung tâm công nghiệp - năng lượng quy mô lớn, cần có doanh nghiệp đủ năng lực giữ vai trò dẫn dắt. Tuy nhiên, doanh nghiệp đầu tàu không nhất thiết phải tự mình đầu tư và thực hiện tất cả các khâu, mà quan trọng hơn là có khả năng tổ chức, kết nối và huy động các nguồn lực xã hội.
Theo ông, những tập đoàn lớn như Petrovietnam có thể phát huy vai trò này thông qua ba nhiệm vụ.
Một là, tạo dựng nền tảng cho trung tâm bằng việc đầu tư vào những lĩnh vực then chốt, các công trình hạ tầng thiết yếu và những khâu quan trọng trong chuỗi công nghiệp năng lượng.
Hai là, kết nối và thu hút doanh nghiệp tư nhân, doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ cùng các nhà đầu tư trong và ngoài nước tham gia sản xuất, cung ứng nguyên liệu, thiết bị và dịch vụ kỹ thuật. Qua đó, hình thành mạng lưới doanh nghiệp vệ tinh và chuỗi cung ứng ngay trong trung tâm.
Ba là, tạo sức lan tỏa thông qua đổi mới công nghệ, đào tạo nhân lực, hợp tác nghiên cứu và nâng cao năng lực sản xuất của doanh nghiệp Việt Nam. Một tập đoàn lớn có thể tạo ra doanh thu và lợi nhuận cao, nhưng một tập đoàn có khả năng dẫn dắt, tạo cơ hội phát triển cho hàng trăm doanh nghiệp khác sẽ mang ý nghĩa kinh tế rộng lớn hơn. Vì vậy, đánh giá vai trò của doanh nghiệp đầu tàu cần xem xét khả năng tạo thêm giá trị, mở rộng năng lực sản xuất và thúc đẩy sự phát triển của cả hệ sinh thái doanh nghiệp, thay vì chỉ dựa vào quy mô vốn hay doanh thu.
Vấn đề thứ ba là trung tâm công nghiệp - năng lượng phải tạo được sức lan tỏa đối với vùng và nền kinh tế quốc gia. Theo góc nhìn kinh tế, mô hình này có thể tạo ra ba tác động quan trọng.
Trước hết là thúc đẩy tăng trưởng kinh tế vùng. Khi trung tâm phát triển, lợi ích không chỉ thuộc về doanh nghiệp năng lượng hay địa phương nơi đặt dự án. Các ngành công nghiệp chế tạo, vận tải, logistics, xây dựng và dịch vụ kỹ thuật cũng có thêm cơ hội phát triển. Những địa phương lân cận có thể tham gia cung ứng nguyên liệu, thiết bị, dịch vụ và lao động, qua đó tạo thêm việc làm, tăng thu nhập, thu hút đầu tư và mở rộng nguồn thu ngân sách. Điều quan trọng là lợi ích kinh tế phải được lan tỏa trên phạm vi toàn vùng, thay vì chỉ tập trung tại địa phương có dự án.
Tiếp theo là nâng cao chất lượng tăng trưởng. Thay vì chủ yếu khai thác và bán tài nguyên, cần đẩy mạnh chế biến sâu, phát triển công nghiệp chế tạo, sản xuất thiết bị, dịch vụ công nghệ và những ngành có giá trị gia tăng cao. Đây là hướng chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào vốn và tài nguyên sang tăng trưởng dựa trên năng suất, công nghệ và hiệu quả sản xuất.
Cuối cùng là góp phần bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Khi có nguồn cung năng lượng ổn định với chi phí hợp lý, doanh nghiệp sẽ nâng cao khả năng cạnh tranh, đồng thời tạo điều kiện thu hút đầu tư và phát triển sản xuất lâu dài.
Để các trung tâm công nghiệp - năng lượng phát triển thành công, PGS.TS Ngô Trí Long cho rằng cần tập trung giải quyết ba vấn đề. Trước hết, quy hoạch phải đúng và có tính liên kết. Việc lựa chọn địa điểm xây dựng trung tâm cần dựa trên lợi thế thực tế về tài nguyên, hạ tầng, thị trường và khả năng kết nối vùng; đồng thời tránh tình trạng đầu tư dàn trải, chồng chéo hoặc trùng lặp giữa các dự án.
Cùng với đó, cơ chế, chính sách phải thông thoáng và đồng bộ. Cần xác định rõ trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước, vai trò điều phối của địa phương và trách nhiệm của doanh nghiệp; đồng thời tháo gỡ những vướng mắc về thủ tục đầu tư, phát triển hạ tầng và huy động vốn.
Việc huy động các nguồn lực xã hội cũng cần được chú trọng. Doanh nghiệp nhà nước có thể giữ vai trò dẫn dắt ở những lĩnh vực then chốt, nhưng cần tạo điều kiện để doanh nghiệp tư nhân và nhà đầu tư nước ngoài cùng tham gia trên cơ sở cạnh tranh bình đẳng, minh bạch.
Đặc biệt, hiệu quả của trung tâm cần được đánh giá bằng giá trị gia tăng, năng suất, năng lực cạnh tranh và đóng góp cho ngân sách nhà nước, thay vì chỉ dựa vào số lượng dự án hay tổng vốn đăng ký đầu tư.
PGS.TS Ngô Trí Long nhấn mạnh: "Trung tâm công nghiệp - năng lượng không phải phép cộng cơ học của nhiều dự án, mà phải tạo ra giá trị cộng hưởng từ sự liên kết giữa các doanh nghiệp và lĩnh vực. Doanh nghiệp đầu tàu cần có năng lực kết nối, dẫn dắt và phát triển hệ sinh thái. Thành công của trung tâm phải được đo bằng giá trị gia tăng, năng suất, sức cạnh tranh và khả năng lan tỏa đối với nền kinh tế. Đây là thước đo quan trọng để đánh giá mỗi trung tâm tạo ra bao nhiêu giá trị mới cho nền kinh tế".