Tro, xỉ nhiệt điện: Từ gánh nặng môi trường thành nguồn lực phát triển

Biến chất thải thành tài nguyên

Từng được coi là “điểm nghẽn môi trường” của ngành điện, đến nay tro, xỉ nhiệt điện đã trở thành nguồn nguyên liệu thứ cấp cho ngành vật liệu xây dựng. Năm 2025 đánh dấu bước chuyển rõ nét khi tỷ lệ tiêu thụ tro, xỉ tại nhiều nhà máy đạt mức rất cao, thậm chí tiệm cận 100%.

Theo thống kê, cả nước đã tiêu thụ khoảng trên 100 triệu tấn tro, xỉ nhiệt điện, chủ yếu phục vụ sản xuất xi măng, bê tông, gạch không nung, san lấp và nền đường giao thông. Riêng tại các đơn vị thuộc Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), Trung tâm Nhiệt điện Duyên Hải, Nhà máy Nhiệt điện Vĩnh Tân 4 hay Nhiệt điện Phả Lại, Nhiệt điện Hải Phòng... đạt tỷ lệ tiêu thụ lần lượt gần 99% và 90%.

Kết quả này đã phản ánh sự thay đổi trong tư duy quản lý từ xử lý chất thải sang khai thác tài nguyên, từ “bài toán môi trường” sang “bài toán kinh tế tuần hoàn”.

Thực tế cho thấy, trong bối cảnh nguồn cát tự nhiên ngày càng khan hiếm, đặc biệt tại Đồng bằng sông Cửu Long, tro, xỉ đang trở thành vật liệu được nhiều doanh nghiệp “săn đón”. Không ít doanh nghiệp xây dựng thừa nhận, nếu có đầy đủ chứng nhận hợp chuẩn, hợp quy, tro, xỉ là giải pháp thay thế cát hiệu quả, tiết kiệm và bền vững.

Sự chuyển mình của tro, xỉ gắn liền với những đột phá về thể chế, chính sách và những nỗ lực của Chính phủ cùng các bộ, ngành liên quan trong việc ban hành các tiêu chuẩn, quy chuẩn và coi đây là một sản phẩm hàng hóa mang lại giá trị về kinh tế.

Ông Âu Nguyễn Đình Thảo, Phó Giám đốc Công ty Nhiệt điện Duyên Hải cho biết, trước năm 2017, bãi chứa tro, xỉ rộng 50 ha tại Trung tâm Điện lực Duyên Hải từng là nỗi lo thường trực khi tồn đọng có thời điểm lên tới gần 4 triệu tấn. Nguyên nhân chủ yếu là thiếu hành lang pháp lý, chưa được công nhận là vật liệu xây dựng, không thể đưa vào hồ sơ thiết kế công trình.

Bước ngoặt đến khi Chính phủ ban hành Quyết định 452/2017/QĐ-TTg về đẩy mạnh xử lý, sử dụng tro, xỉ; tiếp đó là Chỉ thị 08/CT-TTg năm 2021, xác định rõ tro, xỉ là nguyên liệu cho sản xuất vật liệu xây dựng và các công trình hạ tầng. Những “nút thắt” kéo dài nhiều năm đã dần được tháo gỡ.

“Tại Nhà máy Nhiệt điện Duyên Hải, tro, xỉ được Viện Khoa học Công nghệ Xây dựng (Bộ Xây dựng) định kỳ lấy mẫu thử nghiệm, cấp chứng nhận hợp chuẩn cho san lấp, bê tông, vữa xây, xi măng, riêng từ tháng 7/2024, còn được chứng nhận sử dụng làm nền đường ô tô. Đây chính là “tấm vé thông hành” để tro, xỉ bước vào thị trường”- ông Thảo khẳng định.

Nhờ đó, năm 2025 Công ty Nhiệt điện Duyên Hải đã tổ chức đấu thầu và lựa chọn 17 doanh nghiệp bao tiêu tro, xỉ trong 5 năm. Chỉ trong 8 tháng, khoảng 800.000 tấn tro, xỉ phát sinh được tiêu thụ gần hết; hơn 190.000 tấn tro, xỉ tồn bãi cũng được khai thác với giá khoảng 23.000 đồng/tấn, mang lại nguồn thu đáng kể và giảm áp lực môi trường.

Hình thành một thị trường vật liệu mới

Không chỉ dừng ở san lấp, tro, xỉ đang được doanh nghiệp vật liệu xây dựng khai thác sâu hơn, tạo ra giá trị gia tăng cao. Tại Công ty CP Xi măng FiCO Tây Ninh (Fico-YTL), từ năm 2019, tro bay và xỉ lò cao đã được sử dụng để phát triển dòng xi măng phát thải thấp ECOCem.

Theo lãnh đạo Công ty CP Xi măng FICO Tây Ninh cho biết, riêng năm 2025, Fico-YTL đã tái sử dụng hơn 364.000 tấn tro bay, xỉ và phụ phẩm khác, góp phần giảm từ 30 – 70% phát thải CO₂ so với xi măng Portland truyền thống, đồng thời tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên và chi phí năng lượng.

Ở một hướng đi khác, Công ty CP Sông Đà Cao Cường đã làm chủ công nghệ xử lý tro, xỉ để tạo ra tro bay chất lượng cao, sản xuất vữa khô trộn sẵn, bê tông khí chưng áp AAC và tấm ALC. Các sản phẩm này không chỉ đáp ứng tiêu chuẩn trong nước và quốc tế mà còn từng bước hướng tới xuất khẩu, với công suất hàng trăm nghìn m³ mỗi năm.

Song song với doanh nghiệp, giới khoa học cũng đóng vai trò quan trọng. Các nghiên cứu gần đây của Trường Đại học Cần Thơ cho thấy, tro, xỉ hoàn toàn có thể được sử dụng 100% để sản xuất gạch lát vỉa hè, mở ra triển vọng thương mại hóa trong thời gian tới.

Đến nay, Bộ Xây dựng và các bộ, ngành đã ban hành 26 tiêu chuẩn, 1 quy chuẩn, 8 chỉ dẫn kỹ thuật và 3 định mức kinh tế – kỹ thuật liên quan đến sử dụng tro, xỉ nhiệt điện. Hành lang pháp lý cơ bản đã hình thành, bao phủ từ xi măng, bê tông, gạch không nung đến san lấp và nền đường.

Tuy vậy, các chuyên gia cho rằng, để tro, xỉ thực sự trở thành hàng hóa bền vững, vẫn cần thêm các cơ chế khuyến khích thị trường: ưu tiên sử dụng trong đầu tư công, chuẩn hóa quy trình đấu thầu, giảm chi phí logistics, cũng như tăng cường truyền thông để thay đổi nhận thức của xã hội.

Từ chỗ là “bài toán nan giải” của ngành điện, đến nay với nhiều chính sách của Chính phủ cùng với tư duy quản lý thay đổi, tro, xỉ từng được coi là chất thải đã trở thành tài nguyên. Và trong hành trình chuyển sang kinh tế tuần hoàn, tro, xỉ nhiệt điện đang dần khẳng định vị thế như một nguồn vật liệu chiến lược cho phát triển bền vững.