Tiết kiệm điện: Từ khuyến khích sang nâng cao trách nhiệm pháp lý

Từ khuyến khích sang trách nhiệm pháp lý

Sáng 20/5, Báo Pháp Luật TP. Hồ Chí Minh tổ chức tọa đàm “Pháp lý về sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả” nhằm bàn giải pháp bảo đảm an ninh năng lượng trong bối cảnh nhu cầu điện tăng cao. Tọa đàm có sự tham gia của lãnh đạo Sở Công Thương TP. Hồ Chí Minh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển TP. Hồ Chí Minh, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) cùng đại diện ngành điện và nhiều chuyên gia trong lĩnh vực năng lượng.

Theo Ban tổ chức, trong bối cảnh TP. Hồ Chí Minh và các tỉnh phía Nam bước vào cao điểm nắng nóng, nhu cầu điện tăng mạnh, nguy cơ quá tải hệ thống luôn hiện hữu. Trong khi đó, một bộ phận người dân và doanh nghiệp vẫn xem việc tiết kiệm điện chỉ mang tính khuyến khích, chưa gắn với trách nhiệm cụ thể.

Theo các chuyên gia, nếu trước đây tiết kiệm điện chủ yếu mang tính vận động, khuyến khích thì nay đã chuyển dần sang yêu cầu bắt buộc, có chỉ tiêu, giám sát và từng bước gắn với chế tài thực thi.

Đáng chú ý, thời gian gần đây, nhiều quy định pháp lý mới liên tiếp được ban hành nhằm siết chặt việc sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả. Ngày 13/3/2026, Văn phòng Quốc hội ban hành Văn bản hợp nhất số 38/VBHN-VPQH về Luật sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, quy định rõ trách nhiệm của tổ chức, cá nhân; quản lý chặt cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm và yêu cầu thực hiện nghiêm công tác tiết kiệm điện.

Tiếp đó, ngày 19/3/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị 09/CT-TTg về tăng cường tiết kiệm năng lượng, thúc đẩy chuyển dịch năng lượng và phát triển giao thông điện. Ngày 30/3/2026, Chỉ thị 10/CT-TTg tiếp tục được ban hành, yêu cầu thực hiện tiết kiệm điện bắt buộc, đặt mục tiêu tiết kiệm tối thiểu 3% điện năng mỗi năm và 10% trong mùa cao điểm, đồng thời thúc đẩy phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu.

Chia sẻ tại tọa đàm, bà Nguyễn Thị Kim Ngọc - Phó Giám đốc Sở Công Thương TP. Hồ Chí Minh - nhấn mạnh: Những biến động địa chính trị toàn cầu đang tác động trực tiếp đến an ninh năng lượng, khiến việc sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Theo bà Kim Ngọc, các quy định về tiết kiệm điện đã được ban hành từ nhiều năm qua, song điều quan trọng là làm sao triển khai hiệu quả trong thực tế, nâng cao nhận thức của người dân và doanh nghiệp.

“Tọa đàm hôm nay rất thiết thực, góp phần tuyên truyền để người dân, doanh nghiệp cùng chung tay sử dụng điện tiết kiệm, hiệu quả. Đặc biệt, ở góc độ pháp lý, các chuyên gia sẽ mang đến nhiều góc nhìn toàn diện về trách nhiệm sử dụng năng lượng”, bà Kim Ngọc nói.

Bà Kim Ngọc cho rằng, tiết kiệm điện không chỉ là câu chuyện chi phí mà còn liên quan trực tiếp đến bảo vệ môi trường, phát triển bền vững và bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Dù ngành điện có thể đầu tư thêm nguồn cung, song hiệu quả lớn nhất vẫn đến từ ý thức sử dụng điện tiết kiệm của cộng đồng.

Theo lãnh đạo Sở Công Thương, HĐND TP. Hồ Chí Minh đã giao Sở tham mưu xây dựng nghị quyết hỗ trợ người dân, doanh nghiệp lắp đặt điện mặt trời mái nhà nhằm giảm chi phí sử dụng điện và góp phần bảo đảm an ninh năng lượng trong thời gian tới.

Tại tọa đàm, Luật sư Đinh Thị Quỳnh Như - Giám đốc Công ty Luật TNHH MTV An Luật, Đoàn Luật sư TP. Hồ Chí Minh - nhận định, tiết kiệm điện hiện không còn là phong trào vận động mà đã trở thành trách nhiệm pháp lý của cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp và người dân.

Theo Luật sư Quỳnh Như, các doanh nghiệp phải rà soát mức tiêu thụ điện, xây dựng định mức sử dụng phù hợp, ban hành quy chế nội bộ và phân công bộ phận theo dõi. Đối với cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm, pháp luật yêu cầu thực hiện kiểm toán năng lượng, xây dựng kế hoạch tiết kiệm điện và báo cáo định kỳ.

Tuy nhiên, việc thực thi hiện vẫn còn nhiều hạn chế do cơ chế giám sát, xử phạt chưa đủ mạnh; nguồn lực thanh tra còn hạn chế; một số đơn vị chưa thực hiện nghiêm túc. Luật sư Quỳnh Như cho rằng, cần đẩy mạnh tuyên truyền theo hướng dễ hiểu, dễ áp dụng; đồng thời tăng tính răn đe của chế tài xử phạt và minh bạch thông tin sử dụng điện.

Áp lực lớn lên hệ thống điện

Trình bày tham luận về thực trạng sử dụng điện tại TP. Hồ Chí Minh, ông Bùi Trung Kiên - Phó Tổng Giám đốc Tổng công ty Điện lực TP. Hồ Chí Minh (EVNHCMC) - cho biết: Những ngày giữa tháng 5, Thành phố liên tục ghi nhận nắng nóng gay gắt với nhiệt độ thực tế 36-37 độ C, nhiệt độ cảm nhận ngoài trời có thời điểm lên đến 40-42 độ C.

Nhu cầu sử dụng các thiết bị làm mát tăng mạnh khiến sản lượng điện tiêu thụ liên tục lập kỷ lục mới. Cụ thể, ngày 12/5, sản lượng điện tiêu thụ đạt 195,09 triệu kWh; ngày 13/5 đạt 196,19 triệu kWh và ngày 14/5 đạt 197,68 triệu kWh.

Theo ông Bùi Trung Kiên, mức tiêu thụ điện ngày cao nhất tính đến ngày 14/5/2026 đã cao hơn 10,6% so với mức cao nhất của năm 2025. Công suất đỉnh Pmax đạt 9.471 MW, tăng khoảng 6% so với đỉnh năm trước, phản ánh áp lực ngày càng lớn lên hệ thống điện TP. Hồ Chí Minh trong bối cảnh biến đổi khí hậu và đô thị hóa gia tăng.

Để bảo đảm cung cấp điện an toàn, ổn định trong mùa nắng nóng, ngành điện TP. Hồ Chí Minh đang triển khai nhiều giải pháp như kiện toàn lưới điện, giảm sự cố, nâng cao độ tin cậy cung cấp điện; tăng cường dự báo phụ tải; theo dõi dữ liệu SCADA, đo xa và dữ liệu khách hàng hằng ngày.

Ngành điện cũng đã rà soát các máy biến áp, đường dây vận hành lâu năm hoặc thường xuyên mang tải cao; hoàn tất công tác bảo trì, bảo dưỡng trước cao điểm mùa khô.

Đặc biệt, công tác tuyên truyền tiết kiệm điện tiếp tục được đẩy mạnh thông qua phối hợp với 168 xã, phường; tổ chức các đoàn kiểm tra chiếu sáng; tuyên truyền trên website, ứng dụng chăm sóc khách hàng và các nền tảng mạng xã hội.

Ngoài ra, ngành điện đang phối hợp Sở Công Thương vận động khách hàng dịch chuyển từ 5-10% công suất tiêu thụ từ khung giờ cao điểm 17-20 giờ sang sau 22 giờ trong các tháng 4-7, với tổng tiềm năng dịch chuyển khoảng 210 MW.

Doanh nghiệp đồng hành bảo đảm an ninh năng lượng

Tại tọa đàm, ông Bùi Quốc Hoan - Phó Tổng Giám đốc Tổng công ty Điện lực miền Nam (EVNSPC) - cho biết: Công tác quản lý phía cầu, tức phía khách hàng sử dụng điện, đang đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong bảo đảm an ninh năng lượng.

Theo ông Bùi Quốc Hoan, Chương trình Điều chỉnh phụ tải điện (DR) được EVNSPC phối hợp triển khai với doanh nghiệp trong nhiều năm qua. Hiện Tổng công ty đã hoàn tất ký thỏa thuận DR với 5.371 doanh nghiệp tại 8 tỉnh, thành phía Nam, gồm: An Giang, Cà Mau, Cần Thơ, Đồng Nai, Đồng Tháp, Lâm Đồng, Tây Ninh và Vĩnh Long.

Dù chưa phải kích hoạt sự kiện DR trong thực tế, song chương trình mang lại hiệu quả lớn ở khả năng dự phòng và giảm áp lực đầu tư nguồn điện. Theo tính toán, EVNSPC có thể huy động tức thời 260 MW trong 2 giờ và 555 MW trong 24 giờ mà không cần đầu tư thêm hạ tầng phát điện.

“Đây là giải pháp kinh tế nhất, nhanh nhất để bổ sung năng lực dự phòng cho hệ thống điện”, ông Bùi Quốc Hoan nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp tham gia DR còn được ưu tiên bảo đảm chất lượng điện áp, rút ngắn thời gian xử lý sự cố. Đồng thời, được tư vấn miễn phí về kiểm toán năng lượng, tối ưu hóa sản xuất và thực hiện đúng nghĩa vụ pháp lý theo quy định của Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả.

Ở góc độ kinh tế, Thạc sĩ Phạm Bình An - Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển TP. Hồ Chí Minh - cho rằng, tiết kiệm điện có vai trò đặc biệt quan trọng trong mục tiêu tăng trưởng hai con số của TP. Hồ Chí Minh giai đoạn 2026-2030.

Theo ông, Thành phố đang xây dựng kịch bản tăng trưởng bình quân khoảng 10,2%/năm, cao hơn đáng kể so với giai đoạn trước. Để đạt mục tiêu này, TP. Hồ Chí Minh phải phát triển các ngành mới như công nghiệp bán dẫn, trung tâm dữ liệu, AI, kinh tế số, logistics hiệu năng cao và điện hóa giao thông.

Tuy nhiên, thay vì chỉ tập trung đầu tư thêm nguồn điện với chi phí hàng nghìn tỷ đồng và thời gian kéo dài nhiều năm, việc tiết kiệm 1-2% điện năng tiêu thụ đã mang lại hiệu quả kinh tế rất lớn cho xã hội.

Ông Bình cho rằng, tiết kiệm năng lượng không đơn thuần là vấn đề kỹ thuật mà còn liên quan trực tiếp đến năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. TP. Hồ Chí Minh vẫn còn nhiều dư địa để nâng cao hiệu suất sử dụng điện, phát triển điện mặt trời mái nhà và thay đổi hành vi sử dụng điện của cộng đồng.

Trong khi đó, ông Ngô Sơn Hải - Phó Tổng giám đốc Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) - cho biết: Nhu cầu điện toàn hệ thống trong 4 tháng đầu năm 2026 tăng khoảng 8% so với cùng kỳ. Công suất phụ tải cực đại tháng 5 đạt khoảng 41.600 MW, gần tương đương mức đỉnh của năm 2025.

Theo lãnh đạo EVN, dù nguồn cung điện năm 2026 cơ bản vẫn được bảo đảm, song khu vực miền Bắc có thể chịu áp lực trong các tháng cao điểm mùa hè. Vì vậy, sử dụng điện tiết kiệm và hiệu quả là giải pháp đặc biệt quan trọng để bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.

“Để đầu tư một nhà máy điện khoảng 1.000 MW cần hàng nghìn tỷ đồng và ít nhất 4-5 năm triển khai. Trong khi đó, nếu toàn xã hội tiết kiệm được khoảng 2% điện năng tiêu thụ thì hiệu quả mang lại tương đương bổ sung thêm một nguồn điện lớn cho hệ thống”, ông Ngô Sơn Hải nhấn mạnh.

Theo các chuyên gia, việc hình thành thói quen và văn hóa tiết kiệm điện cần được thực hiện đồng bộ từ tuyên truyền, phổ biến pháp luật đến giám sát thực thi. Trong bối cảnh nhu cầu điện tiếp tục tăng mạnh cùng áp lực chuyển đổi xanh, tiết kiệm điện không chỉ là giải pháp trước mắt mà còn là nền tảng cho phát triển bền vững lâu dài của nền kinh tế.