Quảng Ngãi: Đỏ lửa làng nghề truyền thống, giữ hương vị Tết xứ Quảng

Tiếng búa gỗ gọi mùa Tết làng bánh nổ

Mỗi độ Tết đến xuân về, làng bánh nổ Điền Trang (xã Tư Nghĩa, tỉnh Quảng Ngãi) lại rộn ràng hơn hẳn. Từ sáng sớm đến khuya, tiếng búa gỗ đều tay vang lên khắp xóm làng, hòa cùng mùi nếp rang, hương gừng và đường lan tỏa trong không khí.

Cũng như bánh chưng, bánh tét ở miền Bắc, miền Nam, bánh nổ là thứ bánh không thể thiếu trên bàn thờ ngày Tết của người Quảng Ngãi. Không chỉ là món quà quê dân dã, bánh nổ còn là ký ức, là hương vị gắn với cội nguồn, thường được dùng trong dịp Tết Nguyên đán, cúng ông Táo, lễ giỗ, lễ họ. Những cây bánh nổ vuông vức, giòn xốp, thơm nồng mùi gừng đã theo chân người con xứ Quảng đi khắp mọi miền, trở thành “sứ giả” của hương vị quê nhà.

Những ngày giáp Tết, tại cơ sở sản xuất của bà Nguyễn Thị Lượng (52 tuổi, trú thôn Điền Trang), không khí làm việc diễn ra liên tục từ sáng sớm đến chiều tối. Trong căn nhà nhỏ, mỗi người một việc: người rang nếp, người trộn đường, gừng, người ép khuôn, người cắt bánh, đóng gói… tất cả phối hợp nhịp nhàng để kịp giao đơn cho thương lái và khách đặt khắp nơi.

Gắn bó với nghề hơn 20 năm, bà Lượng cho biết, bánh nổ là nghề gia truyền được ông bà để lại. Tất cả các công đoạn đều làm thủ công, không dùng phụ gia hay hóa chất. Nguyên liệu chỉ có nếp, đường trắng và gừng. “Nhờ giữ đúng hương vị xưa nên bánh ngày càng được ưa chuộng, lượng tiêu thụ Tết năm nào cũng tăng”, bà Lượng chia sẻ.

Theo các hộ làm nghề, bánh nổ có giá bán khá bình dân, dao động từ 40.000 - 100.000 đồng/kg tùy loại. Dù sản xuất quanh năm, nhưng vào cao điểm Tết, sản lượng phải tăng gấp ba, thậm chí gấp bốn lần ngày thường mới đáp ứng kịp nhu cầu thị trường.

Quy trình làm bánh nổ đòi hỏi sự tỉ mỉ và không ít sức lực. Nếp được rang nổ thành bỏng, sàng lọc kỹ, trộn với đường nấu keo và gừng xay nhuyễn. Hỗn hợp sau đó được đổ vào khuôn cao khoảng 40 - 45cm, dùng vồ gỗ nện đều tay để bánh chặt, không rỗng ruột. Khi bánh nguội, người thợ cắt thành từng lát vuông vức, đem sấy và đóng gói.

Trước đây, khuôn và búa đều làm bằng gỗ, nay nhiều hộ đã chuyển sang khuôn thép chịu lực để tăng độ bền. Tuy nhiên, cách làm thủ công vẫn được giữ nguyên như một cách gìn giữ “hồn” của nghề.

Hiện toàn tỉnh Quảng Ngãi có hơn chục hộ còn bám trụ với nghề bánh nổ truyền thống. Dù không ồn ào, không sản xuất đại trà, nhưng mỗi mùa Tết, bánh nổ Điền Trang vẫn “cháy hàng”.

Theo lãnh đạo UBND xã Tư Nghĩa, bánh nổ đã được xây dựng thành sản phẩm OCOP địa phương. Thời gian tới, địa phương sẽ tiếp tục giữ vững thương hiệu, nhân rộng và phát triển nghề truyền thống, gắn với tạo sinh kế bền vững cho người dân nông thôn. Giữ lửa cho làng nghề cũng chính là giữ gìn những giá trị văn hóa, kinh tế đã làm nên bản sắc Tết xứ Quảng qua bao thế hệ.

Bếp than hồng giữ hồn bánh thuẫn xứ Quảng

Giữa tiết trời se lạnh của những ngày cuối năm, khi không khí Tết bắt đầu lan tỏa khắp làng quê Quảng Ngãi, lò bánh thuẫn gia truyền hơn trăm năm tuổi của vợ chồng ông Bùi Đình Phùng và bà Võ Thị Ba (trú thôn Đông Thuận, xã Bình Sơn) lại đỏ lửa suốt ngày đêm. Ba thế hệ trong gia đình miệt mài bên khuôn bánh, bếp than, bền bỉ giữ gìn một nghề truyền thống gắn liền với hương vị Tết cổ truyền của người dân xứ Quảng.

Bánh thuẫn từ lâu đã trở thành đặc sản không thể thiếu trên mâm cúng ngày Tết của người Quảng Ngãi. Hình ảnh những chiếc bánh vàng ươm, nở bung như cánh hoa, thơm mùi trứng, đường và gừng là ký ức thân thương của nhiều thế hệ.

Hơn 40 năm gắn bó với khuôn bánh, ông Phùng cho biết, ngày trước vợ chồng ông phải lặn lội khắp chợ quê, phố huyện tìm mối bỏ sỉ. Đến nay, bánh thuẫn gia truyền của gia đình đã theo chân thương lái đi khắp các tỉnh, thành và cả ra nước ngoài, phục vụ người con xa xứ mỗi độ Tết về.

Nguyên liệu làm bánh thuẫn gồm bột mì, trứng gà, trứng vịt, đường và gừng. Nghe qua tưởng chừng đơn giản, nhưng tỷ lệ pha trộn chính là bí quyết gia truyền. Trứng gà giúp bánh xốp, đường và gừng trộn đều tạo thành mùi vị đặc trưng. Sự phối trộn hợp lý giúp bánh vừa nở đều, vừa giữ được mùi thơm thanh khiết.

Công đoạn vất vả nhất là đánh bột. Dù đã có máy hỗ trợ, người thợ vẫn phải canh sao cho bột nổi bọt đều và mịn. Sau đó, khuôn đồng được làm nóng trên bếp than, thoa một lớp dầu phụng mỏng rồi mới đổ bột.

Điểm đặc biệt làm nên “linh hồn” của bánh thuẫn truyền thống chính là cách nướng “hai lửa”. Ngoài than hồng phía dưới, người thợ còn đặt than củi đỏ rực trên nắp vung. Nhiệt tỏa đều giúp bánh chín từ trong ra ngoài, bung nở đẹp mắt. Chỉ sau 7 - 10 phút, những chiếc bánh vàng ươm, xòe cánh như đóa hoa đã sẵn sàng ra lò.

Bánh sau khi lấy khỏi khuôn được sấy khô để giữ độ giòn, bảo quản tự nhiên mà không cần dùng chất bảo quản. Theo bà Ba, lò bánh đỏ lửa quanh năm nhưng nhộn nhịp nhất là từ tháng 11 âm lịch đến giáp Tết. Ngày thường sản xuất khoảng 4.000 - 5.000 chiếc, cao điểm Tết tăng lên 8.000 - 10.000 chiếc/ngày.

Dù thị trường ngày càng đa dạng, sự cạnh tranh của bánh công nghiệp ngày một lớn, nhưng bánh thuẫn, bánh nổ truyền thống vẫn giữ vị trí đặc biệt trong lòng người Quảng Ngãi.