Phát triển vật liệu tiên tiến: Nền tảng tạo ra những đột phá công nghệ mới

Xây dựng năng lực làm chủ khoa học và công nghệ

Ngày 29/10, trong khuôn khổ Tuần lễ Số Quốc tế Việt Nam 2026, Diễn đàn Hợp tác về khoa học và công nghệ giữa Việt Nam và Liên minh châu Âu với chủ đề “Vật liệu tiên tiến: Cơ hội và thách thức trong nghiên cứu ứng dụng và phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo công nghiệp, công nghệ” được tổ chức.

Phát biểu tại diễn đàn, ông Nguyễn Đắc Bình Minh, Phó Viện trưởng Viện đổi mới sáng tạo Quốc gia nêu, thế giới đang bước vào một giai đoạn chuyển biến sâu sắc, trong đó khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ngày càng trở thành động lực quyết định năng lực cạnh tranh, khả năng tự chủ và sự phát triển bền vững của mỗi quốc gia.

Đối với Việt Nam, phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đã được xác định là một trong những định hướng chiến lược quan trọng. Để nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu, Việt Nam cần từng bước chuyển từ mô hình phát triển dựa vào khai thác tài nguyên và sản xuất với chi phí thấp sang mô hình phát triển dựa trên tri thức, công nghệ và giá trị gia tăng.

Điều đó đòi hỏi không chỉ đầu tư cho nghiên cứu mà quan trọng hơn là xây dựng năng lực làm chủ khoa học và công nghệ, kết nối nghiên cứu với nhu cầu của thị trường, nhu cầu của ngành công nghiệp và chuyển hóa kết quả nghiên cứu khoa học thành những giá trị kinh tế cụ thể.

Trong lĩnh vực vật liệu tiên tiến, đây vừa là thách thức, vừa là cơ hội để Việt Nam tăng cường hợp tác quốc tế, tham gia sâu hơn vào các chuỗi nghiên cứu, sản xuất và đổi mới sáng tạo toàn cầu. "Vật liệu tiên tiến không chỉ là đầu vào của các ngành công nghiệp mà còn là nền tảng tạo ra những đột phá công nghệ mới, từ bán dẫn, năng lượng xanh, lưu trữ năng lượng đến sản xuất thông minh và kinh tế tuần hoàn" - ông Nguyễn Đắc Bình Minh nhấn mạnh. 

Cũng theo ông Nguyễn Đắc Bình Minh, Liên minh châu Âu là một trong những đối tác quan trọng của Việt Nam trong nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo. Chúng tôi luôn đánh giá cao những thành tựu và kinh nghiệm của châu Âu trong phát triển vật liệu tiên tiến, xây dựng hệ sinh thái nghiên cứu - công nghiệp, thúc đẩy các tiêu chuẩn khoa học, kinh tế tuần hoàn cũng như đổi mới sáng tạo có trách nhiệm.

Sự kết hợp giữa năng lực nghiên cứu, công nghệ và kinh nghiệm của châu Âu với tiềm năng phát triển công nghiệp, nguồn nhân lực và nhu cầu đổi mới công nghệ của Việt Nam sẽ mở ra những cơ hội hợp tác có giá trị cho cả hai bên.

Ông Nguyễn Đắc Bình Minh mong muốn diễn đàn hôm nay tập trung vào 3 định hướng hợp tác chính: Thứ nhất, xác định những lĩnh vực nghiên cứu và công nghệ tiên tiến có tiềm năng hợp tác cụ thể. Đặc biệt là các loại vật liệu phục vụ ngành bán dẫn, năng lượng mới, lưu trữ năng lượng, sản xuất thông minh và kinh tế tuần hoàn. Đồng thời, khai thác tiềm năng của trí tuệ nhân tạo và công nghệ số trong nghiên cứu, thiết kế và phát triển vật liệu mới.

Thứ hai, tăng cường kết nối giữa các viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp của hai bên. Hướng tới hình thành các nhóm nghiên cứu chung, triển khai các chương trình trao đổi chuyên gia, hỗ trợ phát triển nguồn nhân lực và tham gia các chương trình nghiên cứu quốc tế, trong đó có Horizon Europe.

Thứ ba, thúc đẩy chuyển giao công nghệ, thử nghiệm, ứng dụng và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Qua đó, bảo đảm những thành tựu khoa học không chỉ dừng lại trong phòng thí nghiệm mà thực sự đi vào sản xuất, tạo ra những sản phẩm, cơ hội mới cho doanh nghiệp và những giá trị mới cho nền kinh tế.

"Giá trị lớn nhất của hợp tác khoa học và công nghệ không chỉ nằm ở số lượng các chương trình, thỏa thuận hay văn kiện được ký kết, mà còn ở những công nghệ được phát triển, những năng lực được hình thành và những giá trị thiết thực được tạo ra cho doanh nghiệp và xã hội" - ông Nguyễn Đắc Bình Minh nói. 

Thúc đẩy hợp tác Việt Nam - Liên minh châu Âu

Ông Gonzalo Serrano, Phó trưởng Ban các quan hệ đối tác phái đoàn Liên Minh Châu Âu tại Việt Nam cho hay, khoa học và công nghệ luôn nằm trong nhóm những ưu tiên hàng đầu và thuộc ba lĩnh vực hợp tác quan trọng nhất giữa Việt Nam  - Liên minh châu Âu.

Theo ông Gonzalo Serrano, về phía EU, chúng tôi đang chuẩn bị thông qua một đạo luật mới có tên gọi Đạo luật Vật liệu tiên tiến (Advanced Materials Act) trong thời gian tới. Song song với đó, Việt Nam cũng đang xây dựng chiến lược mới về vật liệu công nghiệp, với các định hướng phát triển đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2045. Do đó, việc chia sẻ, trao đổi những quan điểm, kinh nghiệm và cách tiếp cận giữa hai bên sẽ mang lại nhiều giá trị thiết thực. 

Trong khuôn khổ chiến lược Cửa ngõ Toàn cầu (Global Gateway) của Liên minh châu Âu, cũng như những mục tiêu chung về chuyển đổi xanh và trung hòa carbon vào năm 2050, ông Gonzalo Serrano cho rằng, vật liệu tiên tiến là lĩnh vực có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với cả EU và Việt Nam. Lĩnh vực này không chỉ đóng vai trò thúc đẩy năng lực cạnh tranh mà còn hỗ trợ quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và phát triển bền vững của hai bên.

Một trong những mục tiêu quan trọng là tăng cường khả năng tự chủ chiến lược, giảm thiểu sự phụ thuộc vào các chủ thể bên ngoài, đồng thời hạn chế những rủi ro và tính dễ bị tổn thương trước sự biến động của tình hình địa chính trị. "Chúng tôi mong muốn hợp tác chặt chẽ với Việt Nam nhằm tối đa hóa giá trị gia tăng mà hai bên có thể tạo ra trong các chuỗi cung ứng toàn cầu. Thông qua đó, EU cũng hy vọng có thể đóng góp vào việc hiện thực hóa mục tiêu của Việt Nam trở thành quốc gia có thu nhập cao vào năm 2045" - ông Gonzalo Serrano nói. 

GS.TS Nguyễn Thanh Tùng, Phó Viện trưởng Viện Khoa học vật liệu, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cho hay, Viện đã xây dựng được đội ngũ nghiên cứu có chuyên môn ở nhiều lĩnh vực khác nhau của khoa học vật liệu. Các hướng nghiên cứu bao gồm vật liệu điện tử, vật liệu quang học, vật liệu polymer, vật liệu từ, vật liệu nano và nhiều nhóm vật liệu chức năng khác.

Bên cạnh hoạt động nghiên cứu cơ bản, Viện cũng quan tâm đến phát triển công nghệ và ứng dụng các kết quả nghiên cứu vào thực tiễn. Đặc biệt, trong thời gian qua, Viện đã triển khai khoảng 240 nhiệm vụ, đề tài nghiên cứu ở các cấp và quy mô khác nhau.

Trong đó, có nhiều dự án hợp tác song phương với các đối tác châu Âu, đặc biệt là các tổ chức nghiên cứu tại Ba Lan, Pháp và Đức. Những chương trình hợp tác này đã góp phần nâng cao năng lực nghiên cứu, đào tạo nguồn nhân lực và tạo điều kiện để các nhà khoa học Việt Nam tiếp cận những phương pháp, công nghệ mới.

Bên cạnh đội ngũ nhân lực, Viện cũng đã đầu tư và phát triển hệ thống cơ sở vật chất, trang thiết bị nghiên cứu và phân tích vật liệu. Trong đó có các hệ thống đo đạc, phân tích cấu trúc, thiết bị sử dụng tia X và nhiều công cụ phục vụ nghiên cứu, đánh giá đặc tính vật liệu.

Đồng thời, quan tâm đến các công nghệ liên quan đến năng lượng hydro, từ nghiên cứu vật liệu phục vụ sản xuất hydro, lưu trữ hydro cho đến chuyển đổi năng lượng thông qua các hệ thống pin nhiên liệu. Đây là những lĩnh vực có tiềm năng phát triển lớn trong tương lai, đồng thời phù hợp với định hướng chuyển đổi năng lượng và phát triển công nghệ xanh.

Ông Nguyễn Đắc Bình Minh, Phó Viện trưởng Viện đổi mới sáng tạo Quốc gia cho biết, Diễn đàn được tổ chức trong khuôn khổ các hoạt động của sự kiện quốc tế tại Việt Nam năm 2026. Đây là cơ hội quan trọng để cùng nhau trao đổi về tầm nhìn, chia sẻ tri thức, thúc đẩy những cơ hội hợp tác thiết thực trong lĩnh vực vật liệu tiên tiến - một trong những nền tảng công nghệ quan trọng hiện nay.