Thị trường giao dịch hàng hóa qua Sở giao dịch hàng hóa được tổ chức với sự tham gia của Sở giao dịch hàng hóa, Trung tâm thanh toán bù trừ, các thành viên và khách hàng. Trong đó, Sở giao dịch hàng hóa tổ chức hoạt động giao dịch; Trung tâm thanh toán bù trừ thực hiện các nghiệp vụ thanh toán bù trừ, quản lý ký quỹ và rủi ro; các thành viên là đầu mối cung cấp dịch vụ giao dịch cho khách hàng.

Bộ Công Thương họp về xây dựng dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, tháng 3/2026.
Cùng với cơ chế vận hành, hệ thống quản lý nhà nước được thiết lập theo hướng thống nhất, có sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng và gắn với cơ chế giám sát trực tiếp của các chủ thể vận hành thị trường.
Ai vận hành thị trường hằng ngày?
Sở giao dịch hàng hóa là đơn vị tổ chức thị trường, thực hiện niêm yết hàng hóa, tổ chức giao dịch, quản lý thành viên, giám sát hoạt động giao dịch và bảo đảm hệ thống vận hành an toàn, minh bạch. Theo Nghị định số 302/2026/NĐ-CP, doanh nghiệp đề nghị thành lập Sở giao dịch hàng hóa phải đáp ứng các điều kiện về tổ chức, vốn điều lệ, hệ thống công nghệ thông tin và các yêu cầu liên quan; trong đó, vốn điều lệ tối thiểu là 1.500 tỷ đồng.
Trung tâm thanh toán bù trừ là tổ chức trung gian thực hiện hoạt động thanh toán bù trừ cho các giao dịch mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch hàng hóa. Trung tâm có vốn điều lệ tối thiểu 500 tỷ đồng, được Bộ Công Thương thẩm định, chấp thuận đủ điều kiện hoạt động. Trung tâm thực hiện quản lý ký quỹ, tính toán và bù trừ vị thế, yêu cầu bổ sung ký quỹ, áp dụng các biện pháp quản lý rủi ro và xử lý trường hợp thành viên mất khả năng thanh toán.
Các thành viên của Sở giao dịch hàng hóa gồm thành viên kinh doanh, thành viên môi giới và thành viên lưu ký, giao nhận hàng hóa. Thành viên kinh doanh có thể thực hiện giao dịch tự doanh, môi giới hoặc nhận ủy thác mua bán hàng hóa cho khách hàng theo quy định; thành viên môi giới thực hiện hoạt động môi giới; thành viên lưu ký, giao nhận hàng hóa tham gia vào hoạt động lưu ký, bảo quản và giao nhận hàng hóa theo quy định của Sở.
Thông qua hệ thống các chủ thể này, hoạt động giao dịch, thanh toán bù trừ, quản lý ký quỹ và giao nhận hàng hóa được tổ chức theo quy trình, có phân định trách nhiệm và cơ chế kiểm soát tương ứng.
Cơ quan nào quản lý nhà nước?
Khoản 1 Điều 4 Nghị định số 302/2026/NĐ-CP quy định: "Chính phủ thống nhất quản lý hoạt động mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch hàng hóa." Khoản 2 cùng điều giao Bộ Công Thương "chịu trách nhiệm trước Chính phủ về quản lý nhà nước". Các cơ quan khác phối hợp ở đúng khâu thuộc chức năng của mình.
Bảng 5. Phân vai quản lý nhà nước theo Điều 4 Nghị định số 302/2026/NĐ-CP

Nguồn: Nghị định số 302/2026/NĐ-CP ngày 01/8/2026 của Chính phủ, Điều 4.
Như vậy, Việt Nam tổ chức quản lý thị trường theo hướng thống nhất đầu mối, tăng cường phối hợp giữa các cơ quan theo chức năng, nhiệm vụ. Bộ Tài chính phối hợp giám sát các hoạt động liên quan đến ký quỹ, thanh toán; Ngân hàng Nhà nước quản lý các vấn đề về ngoại hối; Bộ Công an phối hợp bảo đảm an ninh, an toàn hệ thống công nghệ thông tin. Theo Đề án được phê duyệt tại Quyết định số 2433/QĐ-BCT, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước được giao chủ trì tham mưu, xây dựng hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu về thị trường.
Giám sát diễn ra hằng ngày thế nào?
Tuyến giám sát đầu tiên là Sở giao dịch hàng hóa. Khoản 7 Điều 15 Nghị định số 302/2026/NĐ-CP quy định Sở có trách nhiệm "Giám sát hoạt động giao dịch nhằm phát hiện, ngăn chặn hành vi vi phạm như thao túng giá, gian lận, rửa tiền và các hành vi bị cấm khác". Trong phạm vi thẩm quyền, Sở được áp dụng các biện pháp cảnh báo, giới hạn vị thế, giới hạn giao dịch, đình chỉ giao dịch và yêu cầu thành viên, khách hàng cung cấp thông tin phục vụ giám sát. Trung tâm thanh toán bù trừ kiểm soát rủi ro thanh toán thông qua quản lý ký quỹ, yêu cầu bổ sung ký quỹ và xử lý trường hợp thành viên mất khả năng thanh toán theo quy định.
Tuyến giám sát thứ hai là Bộ Công Thương thông qua hệ thống dữ liệu. Thông tư số 47/2026/TT-BCT ngày 3/9/2026, có hiệu lực từ ngày 15/9/2026, quy định chế độ báo cáo và kết nối dữ liệu. Theo Báo Điện tử Chính phủ, dữ liệu về lệnh giao dịch, kết quả giao dịch, giá, khối lượng và cảnh báo bất thường được cung cấp theo thời gian thực; dữ liệu tổng hợp về giám sát, vi phạm và biện pháp xử lý được cung cấp sau phiên hoặc khi phát sinh. Dữ liệu giao nhận hàng hóa gồm hợp đồng, khối lượng, địa điểm và thời gian giao nhận. Sở giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ đang hoạt động có thời hạn 12 tháng để hoàn thành kết nối, kể từ khi Bộ Công Thương thông báo Nền tảng quản lý thương mại và thị trường sẵn sàng kết nối. Thông tư số 47/2026/TT-BCT thay thế Thông tư số 38/2013/TT-BCT.
Như vậy, cơ quan quản lý từ Bộ tới Sở không chỉ dựa vào báo cáo định kỳ mà còn có thể tiếp nhận dữ liệu theo thời gian thực, qua đó phát hiện sớm dấu hiệu bất thường và kịp thời xử lý theo thẩm quyền..
Khi thị trường có biến thì sao?

Một lối vào của Sở Giao dịch Kim loại London (LME). Tháng 3/2022, LME tạm ngừng giao dịch niken, hủy các giao dịch đã khớp khi giá tăng đột biến.
Thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh có thể chịu ảnh hưởng từ biến động giá hàng hóa quốc tế, cung cầu, các yếu tố địa chính trị, thanh khoản và mức độ tập trung vị thế giao dịch. Vì vậy, bên cạnh cơ chế giám sát thường xuyên, pháp luật quy định các biện pháp quản lý trong trường hợp khẩn cấp.
Điều 33 Nghị định số 302/2026/NĐ-CP trao cho Bộ Công Thương một danh mục biện pháp khẩn cấp, áp dụng khi xuất hiện nguy cơ mất ổn định thị trường, ảnh hưởng an ninh kinh tế, tài chính, trật tự an toàn xã hội hoặc có dấu hiệu vi phạm pháp luật nghiêm trọng, trên cơ sở phối hợp với Bộ Công an cùng cơ quan có thẩm quyền. Bộ được điều chỉnh giới hạn vị thế, biên độ giá với hàng hóa niêm yết tại Việt Nam; tạm ngừng, hạn chế giao dịch điện tử trong thời gian nhất định; áp chế độ kiểm soát đặc biệt với hệ thống công nghệ; công bố thông tin khẩn cấp; hạn chế hoặc đình chỉ tạm thời quyền truy cập của tổ chức, cá nhân có dấu hiệu thao túng.
Vì sao cần những quyền ấy, sự cố niken tại Sở Giao dịch Kim loại London (LME) tháng 3/2022 là ví dụ. Theo Báo cáo độc lập do LME công bố năm 2023, từ ngày 04 tới 08/3/2022, các thành viên LME đã nộp gần 16 tỷ USD ký quỹ bổ sung. Sáng 08/3, giá niken vượt 100.000 USD mỗi tấn, lùi về quanh 80.000 USD rồi giao dịch bị tạm ngừng lúc 8 giờ 15 phút; Sở sau đó hủy các giao dịch trong phiên. Báo cáo chỉ ra vị thế lớn bị phân tán giữa nhiều đối tác, giữa giao dịch trên sở với giao dịch phi tập trung (OTC), nên không ai nhìn thấy mức tập trung rủi ro; khi bên bán khống lớn chậm nộp ký quỹ OTC, rủi ro lan sang sàn.
Bài học rút ra là quyền can thiệp chỉ hiệu quả khi có dữ liệu đủ sớm, đủ rộng. Đó là lý do dữ liệu thời gian thực theo Thông tư số 47/2026/TT-BCT, cùng việc đưa giao dịch OTC vào luật, quan trọng ngang danh mục biện pháp khẩn cấp.
Dự án Luật bổ sung gì cho khung này?

Toàn cảnh hội thảo lấy ý kiến hoàn thiện hành lang pháp lý cho hoạt động mua bán hàng hóa qua Sở Giao dịch hàng hóa, tháng 8/2025.
Theo Tờ trình của Chính phủ, dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh điều chỉnh cả giao dịch tập trung qua Sở lẫn giao dịch phái sinh OTC; quy định chế độ báo cáo vị thế lớn, cơ chế cảnh báo sớm; quy định điều kiện thành lập, quyền, nghĩa vụ của Trung tâm thanh toán bù trừ, thanh toán bù trừ tập trung, quỹ dự phòng rủi ro. Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị xác định cơ quan chịu trách nhiệm chính ngay trong Luật; bảo đảm tính độc lập giữa Sở với Trung tâm thanh toán bù trừ; xây dựng khuôn khổ cho thị trường OTC tương xứng rủi ro.
Hoàn thiện chính sách nhìn từ Quốc hội: Một đầu mối đủ mạnh, phối hợp có ràng buộc, không bỏ sót vùng giao dịch nào

Ủy ban Kinh tế và Tài chính thẩm tra sơ bộ dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh.
Mô hình tổ chức, quản lý và giám sát thị trường cũng là một trong những nội dung được nhiều đại biểu quan tâm tại phiên thảo luận Tổ về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh ngày 13/11/2026. Các ý kiến tập trung vào việc xác định cơ quan quản lý đầu mối, cơ chế phối hợp giữa các bộ, ngành và kiểm soát hoạt động giao dịch, đặc biệt là giao dịch ngoài Sở (OTC), nhằm bảo đảm thị trường được quản lý thống nhất, minh bạch và hạn chế các rủi ro phát sinh. Một số đại biểu đề xuất giao Bộ Tài chính chủ trì quản lý thị trường trên cơ sở đặc thù tài chính của giao dịch phái sinh và yêu cầu kiểm soát rủi ro.
Thực tiễn quốc tế cho thấy, ngay tại những thị trường có hệ thống quản lý tài chính phát triển, các biến động lớn, như sự kiện giá niken tại London năm 2022, vẫn có thể xảy ra, đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với việc kiểm soát vị thế, giám sát giao dịch, quản trị rủi ro và cơ chế can thiệp khi thị trường diễn biến bất thường. Điều này cho thấy, việc giao thị trường cho cơ quan quản lý chuyên sâu về tài chính không đồng nghĩa với việc có thể loại bỏ các rủi ro, nếu khuôn khổ pháp lý, thiết chế vận hành và các công cụ giám sát chưa được thiết kế đầy đủ, chặt chẽ và hiệu quả. Đối với thị trường hàng hóa phái sinh, bên cạnh yêu cầu kiểm soát an toàn tài chính, việc quản lý cần gắn chặt với đặc thù hàng hóa, chuỗi sản xuất, lưu thông, xuất nhập khẩu và nhu cầu phòng ngừa rủi ro giá của doanh nghiệp; do đó, vai trò của cơ quan quản lý lĩnh vực thương mại trong xây dựng chính sách, tổ chức thị trường, quản lý hàng hóa và kết nối thị trường phái sinh với thị trường hàng hóa thực có ý nghĩa không thể thiếu. Việc hoàn thiện pháp luật vì vậy cần hướng tới một cơ chế quản lý đồng bộ, phát huy thế mạnh chuyên môn của các cơ quan liên quan, bảo đảm vừa kiểm soát hiệu quả rủi ro, vừa thúc đẩy thị trường phát triển gắn với thực tiễn sản xuất, kinh doanh.
Định hướng quản lý, giám sát thống nhất và tăng cường phối hợp giữa các cơ quan đã được xác định trong Đề án phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh theo Quyết định số 2433/QĐ-BCT, trong đó chú trọng hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, nâng cao hiệu quả quản lý, giám sát, đồng thời phát huy trách nhiệm của các chủ thể tham gia vận hành thị trường. Đề án hướng tới xây dựng thị trường công khai, minh bạch, an toàn, hiệu quả, gắn với nhu cầu của hoạt động sản xuất, kinh doanh và phòng ngừa rủi ro giá. Những định hướng này tiếp tục được cụ thể hóa tại Nghị định số 302/2026/NĐ-CP và đặt nền tảng cho việc hoàn thiện dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. Qua đó, không chỉ củng cố các thiết chế quản lý, vận hành và kiểm soát rủi ro, mà còn tạo dựng niềm tin, khuyến khích doanh nghiệp tham gia, thúc đẩy các sản phẩm hàng hóa Việt Nam tham gia sâu hơn vào thị trường giao dịch, từng bước hình thành giá tham chiếu trong nước và nâng cao năng lực cạnh tranh góp phần hỗ trợ phòng ngừa biến động giá và nâng cao năng lực cạnh tranh.
Trong kỳ tiếp theo, loạt bài sẽ tiếp tục tìm hiểu cơ chế thanh toán bù trừ, quản lý ký quỹ và các công cụ kiểm soát rủi ro trong giao dịch hàng hóa phái sinh - những cấu phần quan trọng bảo đảm an toàn, ổn định và tính bền vững của thị trường.
Đón đọc Bài 5: Doanh nghiệp, nhà đầu tư cần biết gì khi tham gia?