Nhưng để một hợp đồng phái sinh có thể trở thành công cụ phòng ngừa rủi ro thực sự, thị trường cần bắt đầu từ những điều kiện nền tảng: hàng hóa đạt chuẩn, kho hàng được quản lý tốt, quy trình kiểm định và giao nhận đáng tin cậy.
Thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh không thể phát triển chỉ bằng việc đưa thêm sản phẩm lên Sở giao dịch hàng hóa. Mỗi hợp đồng cần được xây dựng trên một loại hàng hóa có đặc tính xác định, tiêu chuẩn chất lượng rõ ràng, quy mô thị trường đủ lớn và nhu cầu phòng ngừa rủi ro giá thực tế. Đặc biệt, đối với các hợp đồng có giao nhận vật chất, hàng hóa phải có khả năng kiểm định, lưu giữ, chuyển giao và giao nhận theo đúng quy định.

Với cà phê, mặt hàng nông sản xuất khẩu chủ lực, chuẩn hóa chất lượng, kho bãi và giao nhận là những điều kiện quan trọng để hình thành giá tham chiếu có độ tin cậy cao.
Đề án “Phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam giai đoạn 2026 - 2030, định hướng đến năm 2045”, được phê duyệt tại Quyết định số 2433/QĐ-BCT ngày 28/9/2026, đã xác định các nhóm hàng ưu tiên, lộ trình phát triển sản phẩm và những nhiệm vụ liên quan đến chuẩn hóa hàng hóa, kho bãi, logistics, giao nhận. Đây là những bước đi nhằm từng bước đưa thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh gắn với hoạt động sản xuất, kinh doanh thực tế, tạo điều kiện để doanh nghiệp sử dụng công cụ này trong quản trị rủi ro giá.
Hàng hóa được chọn theo tiêu chí nào?
Không phải mọi mặt hàng có giá trị sản xuất lớn hoặc kim ngạch xuất khẩu cao đều phù hợp để đưa vào giao dịch hàng hóa phái sinh. Theo Đề án, hàng hóa được lựa chọn trên cơ sở các tiêu chí về khả năng chuẩn hóa, quy mô thị trường giao dịch và mua bán, mức độ biến động giá, nhu cầu giao dịch vật chất tập trung hoặc nhu cầu phòng ngừa rủi ro rõ rệt.
Những tiêu chí này có ý nghĩa quyết định đối với khả năng xây dựng hợp đồng, thu hút người tham gia và hình thành thanh khoản trên thị trường. Hàng hóa cần có đặc tính đủ rõ để các bên giao dịch theo cùng một quy chuẩn; thị trường vật chất đủ lớn để tạo nền tảng cho cung - cầu; đồng thời, biến động giá phải tạo ra nhu cầu sử dụng công cụ phòng ngừa rủi ro cho nhà sản xuất, doanh nghiệp kinh doanh, chế biến hoặc xuất nhập khẩu.
Trên cơ sở nhu cầu thị trường, lợi thế của Việt Nam, khả năng chuẩn hóa và điều kiện hạ tầng, Đề án xác định năm nhóm hàng ưu tiên nghiên cứu, phát triển sản phẩm giao dịch.
Năm nhóm hàng nào được ưu tiên?

Lúa gạo, thủy sản, chè, gỗ là những nhóm hàng xuất khẩu thế mạnh của Việt Nam.
Trên cơ sở nhu cầu thị trường, lợi thế của Việt Nam, khả năng chuẩn hóa, điều kiện hạ tầng, Đề án ưu tiên nghiên cứu phát triển sản phẩm cho năm nhóm hàng.
Bảng 4. Nhóm hàng hóa ưu tiên phát triển sản phẩm theo Đề án

Nguồn: Quyết định số 2433/QĐ-BCT ngày 28/9/2026, mục III.2.
Thứ tự đưa lên sàn đi từ dễ tới khó. Giai đoạn 2026 - 2027, Đề án triển khai niêm yết hợp đồng hàng hóa có xuất xứ Việt Nam, có dung lượng thị trường nội địa lớn, đã có sản phẩm tương tự liên thông quốc tế, ví dụ cà phê, gạo, cao su, bạc; đồng thời niêm yết các sản phẩm liên thông về năng lượng như xăng, dầu, khí, tạo thêm công cụ phòng ngừa rủi ro biến động giá cho các đơn vị trong nước. Giai đoạn 2028 - 2030 mới mở rộng danh mục, niêm yết sản phẩm năng lượng trong nước như điện, dầu khí, cùng những sản phẩm đặc thù, có thế mạnh riêng của Việt Nam nhưng chưa được niêm yết trên thế giới.
Với nhóm hàng chưa đủ điều kiện, Đề án chọn cách đi thận trọng: có lộ trình phù hợp hoặc áp dụng cơ chế thử nghiệm sản phẩm, mô hình mới có kiểm soát, sau đó đánh giá, hoàn thiện rồi mới đề xuất áp dụng rộng.
Nghị định số 302/2026/NĐ-CP đã đặt điều kiện pháp lý cho định hướng này. Khoản 3 Điều 6 yêu cầu doanh nghiệp đề nghị thành lập Sở giao dịch hàng hóa phải nộp "Đề án giải trình về mô hình, tổ chức hoạt động của Sở giao dịch hàng hóa và giải pháp, lộ trình niêm yết hàng hóa sản xuất tại Việt Nam trong thời gian 5 năm". Nghĩa là, từ ngày 15/9/2026, sở giao dịch nào muốn hoạt động cũng phải cam kết đưa hàng Việt Nam lên sàn, không chỉ làm cầu nối sang sở nước ngoài.
Vì sao phải bắt đầu từ kho hàng?

Kho chứa ngũ cốc cạnh tuyến đường sắt ở Alberta (Canada). Kho bãi, vận tải là nền của thị trường nông sản có tổ chức.
Một hợp đồng hàng hóa phái sinh có thể được giao dịch nhiều lần trên thị trường. Tuy nhiên, đối với hợp đồng có giao nhận vật chất, hàng hóa phải tồn tại thực, đạt tiêu chuẩn và có thể chuyển giao theo đúng quy định.
Với hợp đồng hàng hóa phái sinh đối với cà phê, chẳng hạn, các bên không thể chỉ thống nhất về giá và khối lượng. Hợp đồng còn phải xác định rõ chủng loại, chất lượng, độ ẩm, quy cách đóng gói, địa điểm giao hàng, thời gian giao nhận, phương thức kiểm định và các điều kiện liên quan. Nếu những yếu tố này không được chuẩn hóa, mỗi lô hàng có thể phát sinh tranh chấp về chất lượng, chi phí kiểm tra và khả năng giao nhận.
Kho hàng vì vậy không đơn thuần là nơi lưu giữ hàng hóa. Trong thị trường giao dịch có tổ chức, kho được công nhận, quy trình kiểm định, chứng từ xác nhận hàng hóa và cơ chế chuyển giao quyền đối với hàng lưu kho là những mắt xích giúp bảo đảm hợp đồng có thể được thực hiện. Đây cũng là cơ sở để kết nối giao dịch trên Sở giao dịch với hoạt động mua bán hàng hóa ngoài thị trường.
Các nguyên tắc quốc tế về quản lý thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh cũng nhấn mạnh sự gắn kết giữa hợp đồng và thị trường vật chất. Điều khoản hợp đồng cần phản ánh đặc điểm của thị trường hàng hóa cơ sở; quy trình thanh toán và giao nhận cần hỗ trợ sự hội tụ giữa giá hợp đồng hàng hóa phái sinh và giá hàng hóa thực. Khi hàng hóa cơ sở không được chuẩn hóa hoặc giao nhận không đáng tin cậy, khả năng thực hiện hợp đồng và hiệu quả phòng ngừa rủi ro giá sẽ bị hạn chế.
Thực tiễn quốc tế cho thấy những bất cập trong kiểm soát chất lượng hàng hóa có thể ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động giao dịch. Báo cáo của Ủy ban chuyên gia về tích hợp thị trường giao ngay và thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh của Ấn Độ, tháng 2/2018, ghi nhận trường hợp hợp đồng hồ tiêu trên Sở NCDEX phải tạm ngừng giao dịch sau khi phát hiện vấn đề về chất lượng hàng lưu kho. Vụ việc cho thấy tiêu chuẩn hàng hóa, kiểm định và quản lý kho không chỉ là yêu cầu kỹ thuật, mà còn liên quan trực tiếp đến niềm tin và tính ổn định của thị trường.
Đề án chuẩn hóa hàng hóa, kho bãi ra sao?
Đề án xác định phát triển hàng hóa và sản phẩm giao dịch là một trong những nhiệm vụ trọng tâm, trong đó chú trọng nghiên cứu, xây dựng và chuẩn hóa hợp đồng giao dịch; tiêu chuẩn chất lượng, quy cách hàng hóa; điều kiện giao nhận và hệ thống kho bãi.
Song song với đó, hạ tầng thị trường được định hướng phát triển theo hướng từng bước chuẩn hóa, số hóa hệ thống kho bãi, chứng từ điện tử, truy xuất nguồn gốc hàng hóa, kết nối dữ liệu và hệ thống logistics. Việc phát triển các cấu phần này cần được thực hiện đồng bộ nhằm bảo đảm hàng hóa có thể được xác định, kiểm tra, lưu giữ và chuyển giao minh bạch.
Chuẩn hóa không có nghĩa là bổ sung càng nhiều tiêu chuẩn kỹ thuật càng tốt. Điều quan trọng là các tiêu chuẩn phải phù hợp với nhu cầu của thị trường, có khả năng áp dụng trong thực tế sản xuất, kinh doanh và giao nhận. Tiêu chuẩn chất lượng cần tương thích với quy chuẩn, tiêu chuẩn quốc gia và các yêu cầu xuất khẩu hiện hành; quy trình kiểm định phải đủ tin cậy; kho hàng và logistics phải đáp ứng khả năng lưu giữ, giao nhận; chứng từ phải hỗ trợ xác minh hàng hóa và quyền đối với hàng hóa.
Đối với các mặt hàng nông sản chủ lực như cà phê, hồ tiêu, gạo, việc xây dựng tiêu chuẩn giao nhận phù hợp có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đặc tính sản phẩm, mùa vụ, phương thức bảo quản và yêu cầu của từng thị trường có thể khác nhau. Nếu các yếu tố này không được xử lý thống nhất trong hợp đồng, thị trường khó hình thành một cơ chế giao dịch ổn định và giá tham chiếu có ý nghĩa. Bởi vậy, phát triển sản phẩm hàng hóa phái sinh không thể tách rời việc nâng cao năng lực của thị trường hàng hóa thực, từ khâu sản xuất, thu mua, phân loại, kiểm định, bảo quản đến logistics và giao nhận.
Nông dân được lợi gì?
Đối với nông dân, lợi ích từ thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh không nhất thiết đến từ việc trực tiếp giao dịch hợp đồng trên sàn. Trong điều kiện sản xuất còn phân tán, quy mô hộ nhỏ, năng lực tài chính và kiến thức giao dịch hạn chế, việc yêu cầu từng hộ tự đáp ứng đầy đủ điều kiện về tiêu chuẩn hàng hóa, kho bãi, giao nhận và quản trị rủi ro là khó khả thi.
Mô hình liên kết thông qua doanh nghiệp, hợp tác xã, hiệp hội ngành hàng có thể là hướng tiếp cận phù hợp hơn. Doanh nghiệp chế biến, thu mua hoặc xuất khẩu có thể tổ chức liên kết với người sản xuất, xác định trước sản lượng, chất lượng, thời gian giao hàng và phương thức xác định giá. Trên cơ sở đó, doanh nghiệp sử dụng hợp đồng hàng hóa phái sinh để phòng ngừa biến động giá đối với hoạt động kinh doanh của mình, qua đó góp phần giảm thiểu rủi ro cho chuỗi cung ứng.
Đề án cũng đặt ra nhiệm vụ khuyến khích, hỗ trợ cá nhân, hộ sản xuất, hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ và vừa tham gia thị trường; đồng thời giao các địa phương quan tâm phát triển hạ tầng kho bãi, logistics, giao nhận và tổ chức đào tạo, phổ biến kiến thức về thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh.
Khi các tổ chức trung gian trong chuỗi sản xuất, thu mua và chế biến có đủ năng lực, người nông dân có thể được hưởng lợi gián tiếp thông qua các mô hình liên kết ổn định hơn, thông tin giá minh bạch hơn và khả năng chủ động trong kế hoạch sản xuất, tiêu thụ.
Giá tham chiếu hình thành khi nào?
Giá tham chiếu là mục tiêu cốt lõi của việc gắn giao dịch hàng hóa phái sinh với thị trường hàng hóa thực. Đề án đặt mục tiêu đến năm 2030 hình thành giá tham chiếu trong nước cho 3 - 5 mặt hàng chủ lực. Để đạt được mục tiêu này, thị trường cần đủ thanh khoản, giao dịch minh bạch, thu hút các chủ thể có nhu cầu thực và gắn kết chặt chẽ với hoạt động mua bán, giao nhận hàng hóa.
Đối với cà phê, gạo, cao su, hồ tiêu, giá tham chiếu chỉ có thể hình thành có ý nghĩa khi hợp đồng phản ánh đặc tính hàng hóa Việt Nam, tiêu chuẩn chất lượng được thống nhất, hệ thống kho bãi, kiểm định và giao nhận đáp ứng yêu cầu, đồng thời có sự tham gia thực chất của doanh nghiệp sản xuất, chế biến, xuất khẩu.
Giá tham chiếu không thể hình thành chỉ từ việc niêm yết hợp đồng, mà phải được tạo dựng từ hàng hóa thực, giao dịch thực và thị trường đủ minh bạch. Đây là nền tảng để Việt Nam từng bước nâng cao năng lực định giá hàng hóa, chủ động hơn trong quản trị rủi ro giá và khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế.
Hoàn thiện chính sách nhìn từ Quốc hội: Phần gốc của thị trường nằm ở hàng thật, kho thật
Hạ tầng kho hàng, tiêu chuẩn hàng hóa, giá tham chiếu và mối liên hệ giữa giao ngay với phái sinh là những vấn đề được đại biểu Quốc hội quan tâm khi thảo luận về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. Các ý kiến tại phiên thảo luận ngày 13/11 và 20/11 cho thấy, thị trường muốn phát triển bền vững phải gắn với hàng hóa thực, hạ tầng giao nhận và dữ liệu minh bạch.
Kho hàng phải gắn với vùng sản xuất. Đại biểu đề nghị tận dụng kho hiện có, kết nối vùng nguyên liệu, cơ sở chế biến và logistics, giảm chi phí lưu kho, kiểm định, giao nhận; đồng thời kiểm soát chặt chứng thư kho điện tử, bảo đảm hàng hóa tồn tại thực tế, tránh phát hành trùng lặp hoặc sai lệch. Kho hàng không chỉ phục vụ giao nhận mà còn là nền tảng chuẩn hóa hàng hóa, bảo đảm khả năng giao hàng và tạo niềm tin thị trường.
Giá tham chiếu phải dựa trên giao dịch thực chất. Việc hình thành giá đối với nông sản Việt Nam đòi hỏi chuẩn hóa chất lượng, vùng sản xuất, điều kiện giao nhận và dữ liệu giao dịch, bảo đảm giá minh bạch, phản ánh sát cung cầu. Đây là cơ sở để phát triển hợp đồng đối với những mặt hàng có lợi thế như cà phê, gạo, hồ tiêu, hạt điều, từng bước nâng cao vị thế giá hàng hóa Việt Nam.
Giao ngay và phái sinh cần liên thông, tránh khoảng trống pháp lý. Đại biểu tiếp tục đề nghị làm rõ phạm vi điều chỉnh của Luật đối với giao ngay tập trung và giao dịch phái sinh. Đặc biệt, việc bãi bỏ Điều 63-73 Luật Thương mại năm 2005 cần được xử lý đồng bộ, bảo đảm cơ sở pháp lý cho hoạt động giao ngay qua Sở giao dịch hàng hóa. Dù được điều chỉnh trong hay ngoài Luật, hai thị trường vẫn cần kết nối dữ liệu hàng hóa, tồn kho và giá để bảo đảm hợp đồng phái sinh gắn với thị trường cơ sở.
Phòng ngừa rủi ro giá không đồng nghĩa bảo đảm đầu ra. Công cụ phái sinh giúp doanh nghiệp, người sản xuất chủ động trước biến động giá, nhưng không thay thế hợp đồng tiêu thụ hay bảo đảm có người mua. Vì vậy, cần tăng khả năng tiếp cận thông qua hợp tác xã, doanh nghiệp thu mua, chế biến, xuất khẩu, đồng thời nâng cao năng lực quản trị rủi ro.
Hàng hóa thực, kho hàng tin cậy, tiêu chuẩn thống nhất và dữ liệu minh bạch là nền tảng để hình thành giá tham chiếu và phát triển thị trường. Tuy nhiên, để nền tảng đó vận hành an toàn, hiệu quả, cần một cơ chế tổ chức, quản lý và giám sát đủ mạnh - nội dung sẽ được đề cập ở kỳ tiếp theo.