Bảo hiểm giá cho hàng Việt: Quốc hội bàn Luật Giao dịch hàng hoá phái sinh - Bài 1: Mười một điều luật cho thị trường 7.500 tỷ đồng mỗi phiên

Trong bối cảnh giá hàng hóa thế giới biến động ngày càng nhanh và khó lường, rủi ro về giá đang trở thành một trong những thách thức lớn đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh. Từ cà phê, hồ tiêu, cao su, gạo đến kim loại, năng lượng và nguyên liệu đầu vào cho sản xuất, chỉ một biến động mạnh của thị trường cũng có thể làm thay đổi đáng kể doanh thu, chi phí và lợi nhuận của doanh nghiệp cũng như thu nhập của người sản xuất.

Chính trong bối cảnh đó, việc xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh không chỉ nhằm hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho một thị trường hiện đại, mà quan trọng hơn là tạo điều kiện để các công cụ phòng ngừa rủi ro giá được sử dụng hiệu quả hơn trong hoạt động sản xuất, kinh doanh. Đây có thể trở thành một trong những công cụ giúp doanh nghiệp chủ động quản trị rủi ro và theo cách nói dễ hiểu, tạo ra một cơ chế “bảo hiểm giá” cho người sản xuất trước những biến động bất lợi của thị trường.

Nhằm làm rõ sự cần thiết, những vấn đề đặt ra và định hướng chính sách trong quá trình xây dựng dự án Luật, Báo Công Thương thực hiện loạt 5 bài viết với chủ đề “Bảo hiểm giá cho hàng Việt: Quốc hội bàn Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh”, tập trung phân tích vai trò của công cụ phái sinh trong quản trị rủi ro, những yêu cầu từ thực tiễn thị trường và giải pháp hoàn thiện hành lang pháp lý, góp phần bảo vệ lợi ích của doanh nghiệp, người sản xuất và thúc đẩy phát triển thị trường hàng hóa Việt Nam.

 

Năm 1922, trong Báo cáo chính trị tại Đại hội XI Đảng Cộng sản (b) Nga, V.I. Lênin nói thẳng với những người cộng sản đang nắm chính quyền rằng "chúng ta không biết buôn bán và chúng ta phải học tập buôn bán, bắt đầu từ a, b, c". Ông nói thêm, việc ấy "phải biết làm đi làm lại nhiều lần, ngay từ đầu trở đi". Lời ấy nói về một nhà nước mới bước vào kinh tế hàng hoá. Nó cũng đúng với một thị trường mới hình thành.

Thị trường giao dịch hàng hóa tập trung của Việt Nam đã vận hành 15 năm, quy mô và thanh khoản ngày càng lớn. Nhưng những nền tảng pháp lý cơ bản vẫn chưa đầy đủ: chưa có trung tâm thanh toán bù trừ đóng vai trò trung gian giữa các bên, chưa có cơ chế phân loại nhà đầu tư, chưa quy định cụ thể hành vi thao túng giá ở cấp luật. Dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh chính là bước hoàn thiện những kiến thức “a, b, c” ấy thành khuôn khổ pháp lý cho thị trường.

Theo kế hoạch của Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khoá XVI, sáng 11/11/2026, Bộ trưởng Bộ Công Thương sẽ trình bày tờ trình và Chủ nhiệm Uỷ ban Kinh tế và Tài chính trình báo cáo thẩm tra về dự án Luật. Đại biểu sẽ thảo luận tổ vào chiều 13/11, thảo luận hội trường vào chiều 20/11. Đây là lần đầu tiên Quốc hội cho ý kiến về dự án Luật này, dự án Luật chưa biểu quyết thông qua tại kỳ họp này. Dự án được bổ sung vào Chương trình lập pháp năm 2026 theo Nghị quyết số 119/2026/UBTVQH15 ngày 6/2/2026. Thủ tướng giao Bộ Công Thương chủ trì soạn thảo tại Quyết định số 701/QĐ-TTg ngày 20/4/2026.

 

Hai nghị quyết năm 2025 của Bộ Chính trị tạo nền tảng cho việc xây dựng đạo luật này. Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới yêu cầu luật điều chỉnh nội dung kiến tạo phát triển "chỉ quy định những vấn đề khung, những vấn đề có tính nguyên tắc thuộc thẩm quyền của Quốc hội", còn những vấn đề thực tiễn thường xuyên biến động thì giao Chính phủ, bộ, ngành quy định. Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 về phát triển kinh tế tư nhân yêu cầu nền kinh tế vận hành theo cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, "sử dụng các công cụ thị trường để điều tiết nền kinh tế", xoá bỏ tư duy "không quản được thì cấm".

Theo Bộ Công Thương - cơ quan chủ trì soạn thảo, dự án Luật nhằm thể chế hóa kịp thời chủ trương, đường lối của Đảng, trong đó Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV định hướng hình thành và phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh. Việt Nam là nền kinh tế có độ mở lớn, với nhiều mặt hàng nông sản, năng lượng giữ vị trí quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Nhu cầu phòng ngừa rủi ro biến động giá lớn trong các lĩnh vực năng lượng, xăng dầu, khí, điện, kim loại và xuất nhập khẩu.

Trong khi đó, Luật Thương mại năm 2005 mới quy định những nguyên tắc cơ bản về giao dịch hàng hóa, chưa thiết lập đầy đủ cơ sở pháp lý cho việc phát triển và sử dụng các phương thức phòng ngừa, quản lý rủi ro do biến động giá hàng hóa. Theo cơ quan soạn thảo, cơ chế giao dịch hàng hóa phái sinh giúp người sản xuất chủ động bảo vệ mức giá bán dự kiến, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp chế biến, kinh doanh và xuất nhập khẩu kiểm soát chi phí đầu vào khi giá hàng hóa biến động. Vì vậy, việc xây dựng một luật riêng, toàn diện về lĩnh vực này là cần thiết.

Dự án Luật được xây dựng theo hướng phát triển thị trường phái sinh gắn với thị trường hàng hóa cơ sở và nhu cầu phòng ngừa rủi ro của nền kinh tế; kết hợp kiến tạo phát triển với an toàn hệ thống, quản trị rủi ro và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư. Dự thảo cũng định hướng đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, dữ liệu số và giám sát theo thời gian thực.

Các hợp đồng hàng hoá phái sinh, điển hình là hợp đồng tương lai niêm yết, giao dịch trên Sở và thanh toán bù trừ tập trung, chính là một công cụ thị trường như thế. Người trồng cà phê bán trước sản lượng vụ tới ở mức giá đã biết. Nhà máy thép khoá trước giá quặng. Doanh nghiệp nhập khẩu ngô, đậu tương chốt trước chi phí nguyên liệu. Nhà nước không phải can thiệp hành chính vào giá; thị trường tự phân tán rủi ro cho người sẵn lòng gánh nó.

Thường trực Tổ soạn thảo đã chốt cách hiểu ấy khi tiếp thu ý kiến tham vấn: vai trò cốt lõi của thị trường là "cung cấp công cụ bảo hiểm giá, giúp doanh nghiệp và người dân giảm thiểu rủi ro khi thị trường biến động". Đó cũng là thông điệp cốt lõi được gửi gắm trong tên gọi của loạt bài này.

Cà phê  là một trong nhiều sản phẩm hàng hóa được đưa lên sàn giao dịch hàng hóa phái sinh.

Số liệu từ Cục Hải quan - Bộ Tài chính, 9 tháng năm 2026 khối lượng cà phê xuất khẩu tăng 16,3% nhưng kim ngạch chỉ đạt 6,57 tỷ USD, giảm 6,9% so với cùng kỳ. Việt Nam giữ vai trò quan trọng trong nguồn cung Robusta, nhưng giá giao dịch quốc tế vẫn thường tham chiếu hợp đồng tương lai trên ICE Futures Europe ở London. Tại phiên thẩm tra sơ bộ dự án Luật ngày 15/9/2026, lãnh đạo Bộ Công Thương - Thứ trưởng Nguyễn Sinh Nhật Tân (nay là Phó Bí thư Thành ủy TP. Hồ Chí Minh) nêu rõ doanh nghiệp trong nước "vẫn phụ thuộc đáng kể vào giá tham chiếu và thanh khoản từ các sở giao dịch nước ngoài".

Thị trường trong nước đã đủ lớn để không thể đứng ngoài luật. Năm 2025, khối lượng giao dịch đạt khoảng 1,54 triệu hợp đồng, tăng hơn 34%, tổng giá trị ước trên 1,9 triệu tỷ đồng. Riêng cà phê, gạo, cao su, hồ tiêu, điều có quy mô hàng hoá cơ sở khoảng 30 tỷ USD mỗi năm.

Theo VCCI, thị trường đã phát triển gần 20 năm nhưng vẫn chủ yếu được điều chỉnh bởi văn bản dưới luật. Cơ quan soạn thảo chỉ ra ba điểm nghẽn. Thứ nhất, giao dịch tách rời kinh tế thực: khối lượng chủ yếu đến từ nhà đầu tư cá nhân tìm chênh lệch giá, chưa phản ánh nhu cầu phòng vệ của khu vực sản xuất. Thứ hai, giao nhận hàng hoá vật chất qua Sở hầu như không có. Thứ ba, pháp luật chưa có quy định đồng bộ về đối tác bù trừ trung tâm, ký quỹ, rủi ro hệ thống, giao dịch xuyên biên giới, ngoại hối, thuế và phòng, chống rửa tiền.

Hệ quả thấy ngay ở doanh nghiệp. Tại Đắk Lắk, doanh nghiệp cà phê cho biết bảo hiểm giá chủ yếu thực hiện qua sở nước ngoài và ngân hàng thương mại, vướng chi phí, tỷ giá, thanh toán. Doanh nghiệp nhà nước có nhu cầu nhưng e ngại khoản lỗ trên giao dịch phòng vệ bị xem như thất thoát tài sản nhà nước.

Theo hướng của Nghị quyết số 66, Bộ Nội vụ cùng Uỷ ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại của Quốc hội cùng nhiều cơ quan góp ý rằng luật chỉ nên quy định khung và nguyên tắc, phần kỹ thuật giao Chính phủ. Cơ quan soạn thảo đã tiếp thu. Phạm vi điều chỉnh, địa vị pháp lý của Sở giao dịch hàng hoá và Trung tâm thanh toán bù trừ, hành vi bị cấm, thẩm quyền giám sát đặt ở tầng luật; mức ký quỹ, tiêu chí tài chính, chế độ báo cáo giao Chính phủ quy định. Cách làm ấy được đồng thuận rộng. Hội đồng thẩm định của Bộ Tư pháp cơ bản nhất trí sự cần thiết xây dựng Luật; đại diện Bộ Tài chính đánh giá dự thảo đạt khoảng 90 tới 95% so với thông lệ quốc tế. Tại phiên thẩm tra sơ bộ, đa số ý kiến tán thành sự cần thiết ban hành Luật.

Ngày 28/9/2026, Bộ trưởng Bộ Công Thương phê duyệt Đề án phát triển thị trường giao dịch hàng hoá phái sinh giai đoạn 2026 tới 2030, định hướng đến năm 2045, tại Quyết định số 2433/QĐ-BCT. Đến năm 2030, Đề án đặt mục tiêu hình thành giá tham chiếu trong nước cho 3 tới 5 mặt hàng chủ lực.

Mục tiêu ấy cần một nền luật đủ chắc. Đạo luật này không chỉ để quản lý thêm một kênh giao dịch, mà để doanh nghiệp, hợp tác xã, người sản xuất có công cụ bảo hiểm giá ngay trong nước, để hàng Việt từng bước có tiếng nói trong khâu định giá. Lợi thế sản xuất làm ra hàng hoá; năng lực thị trường mới quyết định ai đặt giá cho hàng hoá ấy.

 

Luật Thương mại số 36/2005/QH11 dành Mục 3 Chương II, từ Điều 63 tới Điều 73, cho mua bán hàng hoá qua Sở giao dịch hàng hoá. Mười một điều ấy định nghĩa hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng quyền chọn, chức năng của Sở, điều kiện của thương nhân môi giới cùng một số hành vi bị cấm. Gần 20 năm, phần còn lại của khung pháp lý nằm ở văn bản dưới luật: Nghị định 158/2006/NĐ-CP, rồi Nghị định 51/2018/NĐ-CP cho phép liên thông với sở giao dịch nước ngoài. Từ ngày 15/9/2026, cả hai được thay bằng Nghị định 302/2026/NĐ-CP, lần đầu quy định Trung tâm thanh toán bù trừ độc lập với Sở. Theo khoản 1 Điều 55 dự thảo Luật ngày 01/10/2026, mười một điều của Luật Thương mại sẽ bị bãi bỏ khi luật mới có hiệu lực. Điều 56 dự thảo xác định Luật có hiệu lực trong năm 2027, ngày, tháng cụ thể còn để trống.

Đạo luật năm 2005 ra đời khi Việt Nam chưa có sở giao dịch hàng hoá nào hoạt động. Theo cơ quan soạn thảo, các mô hình ra đời sau đó như Trung tâm giao dịch cà phê Buôn Ma Thuột hoạt động hạn chế vì thiếu hành lang pháp lý đồng bộ. Sở Giao dịch Hàng hoá Việt Nam (MXV) được cấp phép ngày 01/9/2010 theo Giấy phép số 4596/GP-BCT, tái cấu trúc thành MXV năm 2018 và tới nay là sở duy nhất vận hành tập trung.

Thị trường lớn nhanh hơn khung luật. Khối lượng giao dịch qua MXV tăng từ 58.900 hợp đồng năm 2019 lên trên 1,14 triệu hợp đồng năm 2024. Năm 2025, toàn thị trường đạt khoảng 1,54 triệu hợp đồng, tổng giá trị ước trên 1,9 triệu tỷ đồng. Theo số MXV công bố, giá trị giao dịch bình quân mỗi phiên năm 2025 khoảng 7.500 tỷ đồng, tăng gần 46% so với năm trước; phiên 23/12/2025 vượt 17.000 tỷ đồng.

Quy mô ấy che một điểm yếu. Toàn thị trường có gần 50.000 tài khoản, trong đó nhà đầu tư cá nhân chiếm 99,5%, theo MXV. Cơ quan soạn thảo thừa nhận khối lượng giao dịch chủ yếu đến từ nhà đầu tư tìm chênh lệch giá, giao nhận hàng hoá vật chất qua Sở hầu như không có. Ký quỹ, rủi ro hệ thống, giao dịch xuyên biên giới vẫn chưa có quy định đồng bộ ở tầng luật.

Con số lớn, nhưng cấu trúc lệch. Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam nhận xét MXV cùng các ngân hàng thương mại "hiện chỉ cung ứng sản phẩm giao dịch là các hợp đồng tiêu chuẩn được thiết kế, niêm yết và thanh toán bù trừ trên các Sở giao dịch hàng hoá quốc tế". Tại hội nghị tham vấn về dự án Luật diễn ra hôm 20/3/2026, đại diện Uỷ ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội cũng cho biết: "Sau hơn 10 năm, Việt Nam chưa hình thành được các sản phẩm phái sinh hàng hoá mang tính đặc thù riêng; hoạt động chủ yếu vẫn là nhận lệnh và chuyển lệnh ra thị trường quốc tế".

Nhìn vào bảng có thể thấy rõ điều Ủy ban Kinh tế và Tài chính quan ngại. Hợp đồng do các sở giao dịch nước ngoài thiết kế, hoạt động thanh toán bù trừ cũng diễn ra ở nước ngoài. Hồ tiêu, cà phê, gạo là những mặt hàng Việt Nam có thế mạnh xuất khẩu, nhưng giá tham chiếu vẫn hình thành trên thị trường quốc tế. Người Việt tham gia thị trường ấy chẳng khác nào người đi học phải dùng sách của nhà bên cạnh.

Khung luật cũ thiếu ba thứ mà một thị trường cần. Thứ nhất là trung tâm thanh toán bù trừ để chặn rủi ro dây chuyền khi một bên mất khả năng thanh toán. Thứ hai là cơ chế phân loại và bảo vệ nhà đầu tư không chuyên. Thứ ba là hệ quy định về giới hạn vị thế, thao túng, giao dịch nội gián cùng thẩm quyền xử lý. Bộ Nội vụ lưu ý hàng hoá trên thị trường này "chỉ giao dịch trên giấy", rủi ro không kiểm soát tốt "có thể ảnh hưởng dây chuyền, tác động đến thị trường tài chính, tiền tệ, an ninh kinh tế".

Dự thảo lấp cả ba chỗ trống ấy. Mục 2 Chương II, từ Điều 15 tới Điều 21, dựng Trung tâm thanh toán bù trừ được cấp phép riêng và hoạt động độc lập với Sở giao dịch hàng hoá. Điều 42 phân loại nhà đầu tư chuyên nghiệp và không chuyên nghiệp. Điều 7 liệt kê mười hai nhóm hành vi bị cấm, Điều 31 quy định giới hạn vị thế, Điều 52 đặt mức phạt.

 

Hồ sơ chính sách đưa ra tham vấn xếp dự luật thành sáu nhóm. Từ đề cương 10 chương, 48 điều, bản dự thảo Luật ngày 01/10/2026 được sắp thành 8 chương, 57 điều: quy định chung; thị trường tập trung; thị trường phi tập trung (OTC); liên thông thị trường qua biên giới; thành viên và nhà đầu tư; quản trị rủi ro và an toàn hệ thống; xử lý vi phạm, giải quyết tranh chấp và bồi thường thiệt hại; điều khoản thi hành.

Nhóm thứ nhất xác lập phạm vi điều chỉnh, ranh giới giữa phái sinh hàng hoá với giao ngay và với chứng khoán phái sinh. Theo đề nghị của MXV, phạm vi được mở sang cả giao dịch giao ngay và giao nhận vật chất qua Sở. Dự thảo giữ hướng này: Sở được tổ chức thị trường giao ngay tập trung, tách biệt với thị trường phái sinh (Điều 32), đồng thời mở thêm thị trường phái sinh phi tập trung OTC (Chương III, từ Điều 33 tới Điều 36). Khoản 2 Điều 1 loại khỏi phạm vi các hoạt động liên quan đến chứng khoán, tiền tệ, ngoại hối và vàng.

Nhóm thứ hai tổ chức hạ tầng thị trường: Sở giao dịch, trung tâm thanh toán bù trừ, Quỹ hỗ trợ thanh toán (Điều 18). Dự thảo không còn ghi lộ trình tách dần: Trung tâm thanh toán bù trừ được cấp phép riêng, hoạt động độc lập với Sở giao dịch hàng hoá (khoản 4 Điều 15). Quỹ hỗ trợ thanh toán phải đủ bù đắp tổn thất khi một đến hai thành viên bù trừ có mức rủi ro lớn nhất mất khả năng thanh toán (khoản 8 Điều 18).

Nhóm thứ ba chuẩn hoá sản phẩm và quy tắc giao dịch: danh mục hàng hoá cơ sở do Chính phủ quy định (khoản 4 Điều 25), giới hạn vị thế, ký quỹ, tạo lập thanh khoản. Dự thảo thêm yêu cầu hợp đồng niêm yết trên Sở phải tính bằng đồng Việt Nam, trừ trường hợp liên thông với sở nước ngoài (khoản 2 Điều 25). Sở được chọn thành viên tạo lập thị trường, có nghĩa vụ chào giá mua, giá bán liên tục (khoản 2 Điều 40).

Nhóm thứ tư gần người đọc phổ thông nhất. Nhóm này phân loại nhà đầu tư chuyên nghiệp và nhà đầu tư không chuyên nghiệp, buộc thành viên kinh doanh đánh giá mức độ phù hợp của sản phẩm và cung cấp đầy đủ thông tin rủi ro (khoản 4 Điều 42). Nhà đầu tư cá nhân không chuyên nghiệp không được giao dịch hợp đồng chênh lệch, hợp đồng hoán đổi (khoản 3 Điều 42), được bảo vệ bằng giới hạn đòn bẩy, cơ chế bảo vệ số dư âm và cơ chế đóng vị thế bắt buộc (khoản 5 Điều 42). Thao túng giá, giao dịch nội gián, gian lận được gọi tên là hành vi bị cấm.

Điều 7 dự thảo liệt kê mười hai nhóm hành vi, trong đó có cả việc quảng cáo cam kết lợi nhuận hay dành lợi ích tài chính gắn với mở tài khoản, nạp tiền cho nhà đầu tư không chuyên nghiệp (khoản 12). Với giao dịch nội gián và thao túng, mức phạt tiền tối đa là 10 lần khoản lợi bất hợp pháp hoặc khoản lỗ tránh được; nếu không có khoản lợi hoặc mức tính ra thấp hơn 3 tỷ đồng thì mức tối đa là 3 tỷ đồng. Các vi phạm khác bị phạt tối đa 3 tỷ đồng (khoản 2, khoản 3 Điều 52). Đây là mức trần; mức phạt cụ thể cho từng hành vi do Chính phủ quy định.

Nhóm thứ năm bàn mô hình quản lý nhà nước. Khoản 2 Điều 8 dự thảo Luật ngày 01/10/2026 đã xác định Chính phủ giao Bộ Công Thương là cơ quan quản lý nhà nước về hàng hoá phái sinh và thị trường hàng hoá phái sinh. Bộ Công Thương quản lý, giám sát Sở giao dịch hàng hoá và Trung tâm thanh toán bù trừ, xây dựng cơ sở dữ liệu tập trung, kiểm tra, xử lý vi phạm, phối hợp với Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước, Bộ Công an cùng các cơ quan liên quan.

Nhóm thứ sáu điều chỉnh liên thông quốc tế, luật áp dụng, xử lý sự cố, nay thành Chương IV, từ Điều 37 tới Điều 39: đối tác nước ngoài phải chịu giám sát tại nước sở tại và đáp ứng tiêu chuẩn quản trị rủi ro do Sở, Trung tâm thanh toán bù trừ đặt ra; cơ chế liên thông mới hoặc thay đổi trọng yếu phải được Bộ Công Thương chấp thuận trước khi triển khai.

 

Đặc biệt, dự án Luật đã chạm sáu nhóm chủ thể. Nhóm đầu là Sở giao dịch hiện có cùng mọi doanh nghiệp muốn lập Sở mới.

Nhóm thứ hai là thành viên kinh doanh và môi giới; theo MXV, năm thành viên dẫn đầu chiếm 77,26% giá trị toàn thị trường năm 2025. Họ sẽ gánh nghĩa vụ quản lý tách biệt và đối chiếu hằng ngày tài sản của nhà đầu tư, thực hiện lệnh theo chính sách giao dịch tối ưu, kiểm soát xung đột lợi ích, phân loại nhà đầu tư (khoản 5 Điều 40); thiếu hụt tài sản của khách phải bù bằng vốn của chính mình (Điều 44, quy định về bảo vệ nhà đầu tư).

Nhóm thứ ba là gần 50.000 tài khoản nhà đầu tư.

Nhóm thứ tư là doanh nghiệp sản xuất, xuất khẩu dùng hợp đồng phái sinh để bảo hiểm giá. Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng quốc gia Việt Nam đề nghị cơ chế người phòng ngừa rủi ro đủ điều kiện được nới giới hạn vị thế khi chứng minh có hàng thật. Khoản 3 Điều 31 dự thảo đã mở cơ chế này: giao dịch phòng ngừa rủi ro được miễn trừ hoặc áp giới hạn vị thế cao hơn mức thông thường. Riêng doanh nghiệp nhà nước, khoản 3 Điều 45 dự thảo yêu cầu đánh giá kết quả giao dịch phòng ngừa rủi ro trong mối quan hệ với danh mục hàng hoá cơ sở, mục tiêu phòng ngừa rủi ro và phương án được phê duyệt.

Trách nhiệm của người quyết định, phê duyệt, tổ chức thực hiện được xác định căn cứ vào tính hợp pháp của giao dịch, mục đích, thẩm quyền, hạn mức và việc tuân thủ quy trình quản trị rủi ro (khoản 4 Điều 45). Dự thảo không quy định khoản lỗ đương nhiên không bị coi là thất thoát vốn nhà nước.

Nhóm thứ năm là ngân hàng thương mại đang môi giới hợp đồng phái sinh hàng hoá trên sở nước ngoài. Điều 46 cho tổ chức tín dụng làm thành viên Sở, Trung tâm thanh toán bù trừ; Điều 57 giữ hiệu lực các hợp đồng đã giao kết hợp pháp và giấy phép đã cấp cho ngân hàng trước ngày luật có hiệu lực.

Nhóm thứ sáu là các bộ, ngành phối hợp với Bộ Công Thương trong quản lý nhà nước.

Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh thiết lập khuôn khổ pháp lý bảo đảm tính minh bạch và trung thực của quá trình hình thành giá, phòng ngừa thao túng giá và kiểm soát xung đột lợi ích.

Đáng lưu ý, khi tham vấn chính sách, hồ sơ dự án còn để ngỏ ba chỗ; đối chiếu dự thảo Luật ngày 1/10/2026, cả ba chỗ này đều đã có hướng xử lý.

Thứ nhất, dự thảo Luật đã có nhiều nội dung thay hẳn phần sở giao dịch của Luật Thương mại. Dự luật được xác định là luật khung, chuyên ngành, "không thay thế toàn bộ các luật liên quan mà chỉ điều chỉnh các nội dung đặc thù". Bộ Tư pháp đề nghị lược bỏ quy định về giao dịch qua Sở trong Luật Thương mại để tránh trùng. Câu chữ của hai đạo luật phải khớp nhau, kể cả căn cứ không chịu thuế giá trị gia tăng của sản phẩm phái sinh đang dẫn chiếu "pháp luật về thương mại".

Dự thảo đã xử lý cả hai việc. Khoản 1 Điều 55 bãi bỏ mười một điều, từ Điều 63 tới Điều 73 Luật Thương mại. Khoản 2 Điều 55 sửa điểm g khoản 9 Điều 5 Luật Thuế giá trị gia tăng năm 2024, thay cụm từ "pháp luật về thương mại" bằng "pháp luật về giao dịch hàng hoá phái sinh". Thời hạn 24 tháng để Sở, thành viên, Trung tâm thanh toán bù trừ điều chỉnh hoạt động được tính kể từ ngày Luật có hiệu lực (khoản 1 Điều 57).

Thứ hai, vàng đã có lời giải, còn điện và dầu thô được giao Chính phủ quyết theo từng thời kỳ. Với vàng, Bộ Tài chính đề nghị rà soát vai trò vì Ngân hàng Nhà nước đang triển khai sàn vàng quốc gia; Bộ Công Thương dẫn Tờ trình số 198/TTr-NHNN ngày 10/11/2025 của chính Ngân hàng Nhà nước đề xuất đưa vàng vào Sở giao dịch hàng hoá. Tại phiên họp Hội đồng thẩm định ngày 17/8/2026, cơ quan soạn thảo cũng nêu yêu cầu xác định rõ ranh giới với pháp luật chuyên ngành do Ngân hàng Nhà nước quản lý. Dự thảo được sửa theo hướng loại ra: khoản 2 Điều 1 ghi luật không điều chỉnh các hoạt động liên quan đến vàng. Cách làm này khớp với Nghị định 330/2025/NĐ-CP, vốn cho Sở giao dịch hàng hoá trong Trung tâm tài chính quốc tế giao dịch kim loại trừ vàng.

Với điện, nhu cầu là có thật. Tại buổi tham vấn ngày 1/7/2026, do Đoàn công tác của Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội phối hợp với Bộ Công Thương tổ chức tại trụ sở Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, phục vụ công tác thẩm tra và tiếp tục hoàn thiện dự án Luật, Phó Cục trưởng Cục Điện lực Trịnh Quốc Vũ cho rằng khung pháp lý cho công cụ phòng ngừa rủi ro giá điện là yêu cầu cần thiết để góp phần bảo đảm an ninh năng lượng. Tập đoàn Điện lực Việt Nam lưu ý giá điện còn do Nhà nước quy định, các khoản thanh toán chênh lệch giá trong thị trường điện vẫn vướng cơ chế tài chính, thuế, hạch toán. Công ty Vận hành hệ thống điện và thị trường điện quốc gia nhấn mạnh điện phái sinh chỉ là công cụ tài chính, không được làm thay đổi nguyên tắc vận hành vật lý của hệ thống điện.

Với dầu thô, Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng quốc gia Việt Nam cũng đề nghị chưa đưa ngay vào giao dịch tập trung, dù thống nhất cao với sự cần thiết ban hành Luật; đơn vị thành viên PVOIL còn đề nghị mở rộng sang LNG, LPG, hydrogen, tín chỉ các-bon. Dự thảo không gọi tên mặt hàng nào: khoản 4 Điều 25 giao Chính phủ quy định tiêu chí và danh mục hàng hoá cơ sở được phép giao dịch trong từng thời kỳ. Luật giữ khung, danh mục để mở theo độ chín của thị trường điện và thị trường năng lượng.

Việc xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh sẽ tạo cơ sở pháp lý quan trọng để thị trường phát triển minh bạch, an toàn, từng bước nâng cao khả năng quản trị rủi ro và đáp ứng tốt hơn nhu cầu của nền kinh tế.

Thứ ba, khung pháp lý phải thống nhất trong và ngoài Trung tâm tài chính quốc tế. Nghị định 330/2025/NĐ-CP chỉ điều chỉnh Sở trong Trung tâm tài chính quốc tế. Hiệp hội Hồ tiêu Việt Nam đã hỏi về sự thống nhất giữa hai vùng; cơ quan soạn thảo trả lời sẽ bảo đảm trong luật. Lời đáp nằm ở khoản 4 Điều 4 dự thảo: Sở, Trung tâm thanh toán bù trừ và thành viên trong Trung tâm tài chính quốc tế hoạt động theo pháp luật về Trung tâm tài chính quốc tế; nếu Luật này có cơ chế, chính sách ưu đãi hoặc thuận lợi hơn thì áp dụng Luật này.

Lênin không nói học buôn bán một lần là xong. Ông nói phải làm đi làm lại, từ đầu. Mười lăm năm qua, thị trường hàng hoá Việt Nam đã học được phần "đánh vần": mở tài khoản, chuyển lệnh, đo thanh khoản. Phần viết thành câu, tức là thiết kế hợp đồng cho hồ tiêu, cà phê, gạo, tự bù trừ, tự giám sát, cần một đạo luật đủ tầm.

Kỳ 2 của loạt bài đi vào mười lăm năm của Sở Giao dịch Hàng hoá Việt Nam: vì sao thanh khoản lớn mà hàng Việt chưa có hợp đồng của riêng mình.

Đón đọc Bài 2: Từ năm 2011 tới 2025, hợp đồng vẫn niêm yết ở sở nước ngoài