Tin Khu Vực
Thước đo hiệu quả đầu tư công
40 năm Đổi mới là một chặng đường có ý nghĩa lịch sử. Việt Nam đã đạt nhiều thành tựu quan trọng, trở thành nước có thu nhập trung bình cao, hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, đời sống nhân dân được cải thiện rõ rệt, vị thế và uy tín quốc tế tiếp tục được nâng lên. Những kết quả đó khẳng định tính đúng đắn của đường lối đổi mới do Đảng khởi xướng và lãnh đạo, đồng thời phản ánh sức mạnh được tạo ra từ đổi mới tư duy phát triển và phát huy các nguồn lực của toàn xã hội.
Bước vào giai đoạn phát triển mới, yêu cầu đặt ra là phải tiếp tục đổi mới mô hình tăng trưởng theo hướng dựa nhiều hơn vào khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và năng lực quản trị hiện đại. Vì vậy, Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV đã ban hành Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 28/7/2026 về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam. Đây là lần đầu tiên Trung ương ban hành một nghị quyết chuyên đề về mô hình phát triển quốc gia, xác lập hệ thống quan điểm, mục tiêu, nhiệm vụ và giải pháp tổng thể nhằm tạo lập mô hình phát triển phù hợp với yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.
Nghị quyết số 19-NQ/TW đặt ra yêu cầu mới đối với đầu tư công, chuyển trọng tâm từ tỷ lệ giải ngân sang hiệu quả sử dụng vốn.
Nghị quyết số 19-NQ/TW đặt vấn đề phát triển trong khuôn khổ rộng hơn, trong đó cơ chế huy động, phân bổ và sử dụng nguồn lực quốc gia phải được đổi mới căn bản, chuyển từ tư duy phân bổ sang kiến tạo và phát huy hiệu quả nguồn lực, lấy hiệu quả và tác động phát triển làm thước đo. Với đầu tư công, Nghị quyết xác định nguồn lực phải được phân bổ theo các ưu tiên chiến lược, hướng vào những lĩnh vực có năng suất, giá trị gia tăng và sức lan tỏa, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu "lấy đầu tư công dẫn dắt, kích hoạt đầu tư xã hội".
Theo báo cáo của Bộ Tài chính, tính đến hết thời gian giải ngân kế hoạch năm 2025 vào ngày 31/1/2026, tổng số vốn đầu tư công đã giải ngân đạt 858.621,8 tỷ đồng, tương đương 94,8% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao là 905.481,7 tỷ đồng, đạt mức cao nhất trong nhiều năm trở lại đây.
Bước sang năm 2026, quy mô nguồn lực tiếp tục tăng. Theo báo cáo tình hình phân bổ và giải ngân vốn đầu tư công nguồn ngân sách nhà nước lũy kế đến hết ngày 10/9/2026, tổng kế hoạch đầu tư công vốn ngân sách nhà nước đã được Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ giao là 1.022.607 tỷ đồng. Trong đó, vốn ngân sách Trung ương là 372.380,4 tỷ đồng và vốn ngân sách địa phương là 650.226,6 tỷ đồng. Tổng số vốn còn lại chưa phân bổ thuộc thẩm quyền của Chính phủ là 83.216,4 tỷ đồng. Ngoài kế hoạch được Thủ tướng Chính phủ giao, các địa phương giao tăng thêm 14.715,1 tỷ đồng vốn cân đối ngân sách địa phương.
Khối lượng vốn lớn kéo theo sức ép thực hiện rất cao trong những tháng cuối năm. Nghị quyết phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 8/2026 tiếp tục yêu cầu đẩy nhanh giải ngân vốn đầu tư công, thực hiện nghiêm quy định về tạm ứng và thu hồi tạm ứng, hạn chế dồn khối lượng giải ngân vào cuối năm, đồng thời hoàn thành kế hoạch vốn năm 2026 và phần kế hoạch vốn năm 2025 được phép kéo dài.
Đến hết ngày 10/9/2026, số vốn đầu tư công đã giải ngân đạt 523.813,6 tỷ đồng, bằng 51,2% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao. Như vậy, sau hơn 8 tháng, gần một nửa kế hoạch vốn vẫn còn phải tiếp tục triển khai trong thời gian còn lại của năm.
Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, luật sư Nguyễn Hồng Chung - Chuyên gia chính sách đầu tư, Phó Chủ tịch thường trực kiêm Tổng thư ký Liên chi hội Tài chính khu công nghiệp Việt Nam nhận định, riêng trong khoảng đầu tháng 9, giá trị giải ngân tăng khoảng 10.500 tỷ đồng trong một tuần. Nếu lấy tốc độ này làm mốc tham khảo, khối lượng vốn còn lại đặt ra áp lực rất lớn cho những tháng cuối năm. Áp lực giải ngân diễn ra trong lúc nhiều hoạt động của nền kinh tế tiếp tục duy trì đà tăng. Sản xuất công nghiệp tám tháng năm 2026 tăng 11,9%, trong đó công nghiệp chế biến, chế tạo tăng 12,5%; tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng tăng 13,3%.
Trong bức tranh đó, đầu tư công có mối liên hệ trực tiếp với nhiều ngành kinh tế, các dự án hạ tầng tạo nhu cầu về vật liệu xây dựng, máy móc, vận tải, lao động và nhiều dịch vụ liên quan. Quan trọng hơn, khi công trình được hoàn thành và đưa vào khai thác, tác động của nguồn vốn còn nằm ở khả năng cải thiện kết nối, giảm chi phí, mở rộng không gian sản xuất và tạo điều kiện cho các nguồn lực xã hội tiếp tục tham gia đầu tư. Chính vì vậy, tỷ lệ giải ngân dù cần thiết vẫn chưa thể là thước đo đầy đủ của đầu tư công.
Theo ông, trong nhiều năm, tiến độ giải ngân luôn được Chính phủ, các bộ, ngành và địa phương theo dõi sát. Vốn chậm giải ngân đồng nghĩa nguồn lực đã bố trí chưa thể phát huy tác dụng, dự án kéo dài và công trình chậm được đưa vào khai thác. Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn vào tỷ lệ vốn đã chi thì chưa thể trả lời đầy đủ câu hỏi về chất lượng đầu tư.
Nghị quyết số 19-NQ/TW đặt yêu cầu cao hơn đó là hiệu quả của đầu tư công cần được nhìn từ giá trị mà dự án tạo ra sau khi hoàn thành, khả năng giải quyết những điểm nghẽn phát triển và mức độ kích hoạt các nguồn lực khác trong nền kinh tế. "Cần tách rõ ba khâu khi đánh giá đầu tư công. Khâu đầu tiên là giải ngân, tức khả năng đưa vốn đã bố trí vào thực hiện. Khâu thứ hai là hình thành tài sản, nghĩa là dự án có hoàn thành đúng tiến độ, đúng chất lượng và trong giới hạn chi phí hay không. Khâu cuối cùng mới là hiệu quả phát triển, tức tài sản đó sau khi đưa vào sử dụng tạo thêm bao nhiêu năng lực sản xuất, tiết giảm bao nhiêu chi phí và huy động được thêm nguồn lực xã hội ở mức nào", vị chuyên gia phân tích và cho rằng, nếu chỉ đo khâu đầu tiên thì mới biết tiền đã được chi, muốn biết đồng vốn công có hiệu quả hay không phải theo dõi cả hai khâu còn lại.
Tạo sức lan tỏa cho nền kinh tế
Nhìn nhận về yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng, PGS.TS Trần Đình Thiên - Chủ nhiệm Hội đồng Tư vấn về Kinh tế, Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Ủy viên Hội đồng Tư vấn chính sách tiền tệ quốc gia cho rằng, nếu vẫn lấy tỷ lệ giải ngân làm thước đo chủ yếu thì mới phản ánh được một phần của bài toán đầu tư công.
Theo ông, trong giai đoạn nền kinh tế hướng tới tăng trưởng chất lượng cao, câu hỏi quan trọng hơn là mỗi đồng vốn nhà nước tạo thêm được bao nhiêu năng lực phát triển. Một đồng vốn nhà nước chỉ thực sự phát huy giá trị khi có khả năng kéo theo thêm nhiều đồng vốn tư nhân, mở ra những không gian sản xuất mới, giảm chi phí của nền kinh tế và nâng sức cạnh tranh của doanh nghiệp.
PGS.TS Trần Đình Thiên phân tích, một đồng vốn công có giá trị lớn nhất khi nó khiến nhiều đồng vốn tư nhân trở nên khả thi. Nếu một tuyến hạ tầng giúp giảm chi phí logistics, rút ngắn thời gian vận chuyển, tăng khả năng kết nối giữa vùng sản xuất với thị trường thì tác động của dự án đã vượt ra ngoài phần vốn ngân sách ban đầu. Tương tự, khi một công trình tạo được nền tảng để các chuỗi sản xuất hình thành và mở rộng, đầu tư công lúc đó mới thực sự đóng vai trò dẫn dắt.
Từ cách nhìn đó, ông cho rằng địa phương không nên xây dựng danh mục đầu tư theo hướng dàn đều nguồn lực hay cố gắng sử dụng hết phần vốn được giao. Câu hỏi đầu tiên phải là dự án nào có khả năng tạo ra chuyển biến lớn nhất đối với năng suất, chi phí và khả năng kết nối của nền kinh tế địa phương. Dự án nào đủ sức tạo ra một hành lang phát triển mới hoặc hình thành thêm một chuỗi sản xuất thì dự án đó cần được ưu tiên.
Bên cạnh đó, nếu các rào cản về thể chế và thủ tục chưa được tháo gỡ thì việc tiếp tục bổ sung vốn chưa chắc tạo ra hiệu quả tương xứng. Vì vậy, đầu tư công phải hết sức chặt chẽ, tập trung vào đúng những điểm nghẽn hạ tầng để phát tín hiệu chính sách rõ ràng, củng cố niềm tin của khu vực tư nhân và khơi thông các nguồn lực xã hội.
"Điều nền kinh tế cần ở đầu tư công không phải thêm một con số đẹp về giải ngân mà là khả năng tạo thế phát triển mới. Khi vốn nhà nước làm được vai trò mở đường, giảm chi phí cho khu vực sản xuất và tạo niềm tin để doanh nghiệp bỏ vốn tiếp theo, lúc đó đầu tư công mới thực sự trở thành lực dẫn cho tăng trưởng", PGS.TS Trần Đình Thiên nhấn mạnh.
Đầu tư công được Chính phủ xác định giữ vai trò dẫn dắt, kích hoạt dòng vốn tư nhân và FDI, thúc đẩy sản xuất - kinh doanh. Nguồn tiền này giúp nâng tổng vốn đầu tư toàn xã hội, hỗ trợ tăng trưởng nhanh và bền vững. Theo tính toán, giai đoạn 2021 - 2025, vốn đầu tư công giải ngân tăng 1%, GDP có thể tăng thêm 0,058 điểm phần trăm.