Ngành thực phẩm bước vào 'cuộc chơi' mới

Áp lực mới định hình lại mô hình tăng trưởng

Ngành lương thực, thực phẩm Việt Nam hiện nay tiếp tục duy trì vị thế là một trong những ngành có quy mô lớn và đóng góp quan trọng vào tổng mức bán lẻ hàng hóa của nền kinh tế, cho thấy vai trò nền tảng của ngành trong cấu trúc tiêu dùng quốc gia. Tuy nhiên, trong năm 2026, các doanh nghiệp ngành lương thực, thực phẩm đang và sẽ phải đối mặt với nhiều áp lực mới. Chính những áp lực này đang buộc toàn ngành phải thay đổi mô hình phát triển.

Đánh giá về bối cảnh hiện nay, bà Lý Kim Chi, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực - Thực phẩm TP. Hồ Chí Minh cho biết, áp lực chi phí đang làm lộ rõ giới hạn của mô hình tăng trưởng cũ. Theo đó, biến động giá năng lượng, chi phí logistics và chi phí tài chính trong thời gian qua đã làm gia tăng đáng kể chi phí sản xuất. Trong khi đó, đặc thù của ngành thực phẩm là biên lợi nhuận không cao và khả năng điều chỉnh giá bán bị hạn chế do áp lực cạnh tranh và sức mua.

Điều này khiến nhiều doanh nghiệp buộc phải tái cấu trúc, tối ưu chi phí và nâng cao hiệu quả hoạt động. Đồng thời, đây cũng là dấu hiệu cho thấy, mô hình tăng trưởng dựa vào chi phí thấp đang dần chạm giới hạn và không còn phù hợp trong giai đoạn mới.

Bên cạnh đó, áp lực về các tiêu chuẩn mới cũng đang tái định nghĩa điều kiện tham gia thị trường. Cụ thể, các yêu cầu về an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và tiêu chí bền vững không còn là yếu tố cộng thêm, mà đã trở thành điều kiện bắt buộc, đặc biệt tại các thị trường xuất khẩu như EU, Mỹ, Nhật Bản…

Cũng theo bà Lý Kim Chi, xu hướng tiêu dùng toàn cầu đang chuyển mạnh sang sản phẩm xanh, bền vững, giảm phát thải, buộc doanh nghiệp phải điều chỉnh quy trình sản xuất, đầu tư công nghệ và thay đổi mô hình vận hành.

Cạnh tranh trên thị trường quốc tế không chỉ đến từ giá, mà chuyển sang cạnh tranh về chất lượng, tiêu chuẩn và năng lực đáp ứng toàn diện. Điều này khiến chi phí tuân thủ trở thành một phần tất yếu của chi phí sản xuất, đồng thời tạo ra rào cản gia nhập mới đối với doanh nghiệp.

Trước nhiều biến động và áp lực mới từ thị trường, năm 2026 vẫn được đánh giá sẽ mở ra nhiều cơ hội lớn cho ngành lương thực thực phẩm. Tuy nhiên, các cơ hội này không còn mang tính “đại trà”, mà mang tính chọn lọc và có điều kiện.

Trong đó, nhu cầu tiêu dùng tại thị trường trong nước đang phục hồi rõ nét từ Quý I và mục tiêu tăng trưởng 2 con số trong năm 2026 sẽ trở thành động lực tăng trưởng quan trọng của ngành.

Bà Lý Kim Chi cho biết thêm, đối với ngành thực phẩm, xu hướng tiêu dùng hiện nay tập trung vào: sự tiện lợi, tốt cho sức khỏe, có thương hiệu và minh bạch nguồn gốc… Đây sẽ là cơ hội để doanh nghiệp nâng cấp sản phẩm và gia tăng giá trị ngay tại thị trường trong nước.

Ngoài ra, các cơ hội xuất khẩu từ các FTA thế hệ mới cũng giúp doanh nghiệp mở rộng thị trường, giảm thuế quan và tạo điều kiện để doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Tuy nhiên, cơ hội này cũng đi kèm nhiều thách thức, đặc biệt là các yêu cầu rất cao về tiêu chuẩn và tuân thủ. Cơ hội xuất khẩu vẫn rất lớn, nhưng chỉ dành cho doanh nghiệp đáp ứng được chuẩn mực mới.

Doanh nghiệp phải tự “nâng cấp”

Đáng nói, trong năm 2026, cơ hội từ dòng vốn FDI và chuyển giao công nghệ cũng sẽ tạo đà quan trọng cho ngành lương thực thực phẩm. Trong đó, xu hướng nổi bật là dịch chuyển dòng vốn vào các ngành có giá trị gia tăng cao và gắn với chuỗi cung ứng toàn cầu.

Đối với ngành lương thực thực phẩm, xu hướng này đang thúc đẩy đầu tư vào chế biến sâu, nguyên liệu đầu vào và hệ thống logistics, tạo điều kiện để doanh nghiệp trong nước tiếp cận các công nghệ mới, tiêu chuẩn quốc tế và mô hình quản trị hiện đại. Qua đó, doanh nghiệp không chỉ nâng cao năng lực sản xuất, mà còn từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu.

Bà Lý Kim Chi khẳng định, trong bối cảnh hiện nay, cơ hội của ngành lương thực thực phẩm vẫn rất lớn, nhưng không còn mang tính đại trà mà đã chuyển sang tính chọn lọc cao hơn. Cơ hội sẽ chỉ dành cho những doanh nghiệp có khả năng thích ứng và chủ động chuyển đổi.

Theo đó, doanh nghiệp cần dịch chuyển từ cạnh tranh về giá sang cạnh tranh về giá trị, trọng tâm là đầu tư vào nguyên liệu, chất lượng sản phẩm và năng lực đổi mới. Đồng thời, việc xây dựng chuỗi cung ứng minh bạch, đáp ứng các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn thị trường không còn là lợi thế, mà đã trở thành điều kiện bắt buộc.

Có thể khẳng định rằng, trong giai đoạn này, đổi mới sản phẩm và nâng cấp toàn bộ chuỗi giá trị không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu tất yếu để doanh nghiệp tồn tại và phát triển. Doanh nghiệp nào chủ động chuyển đổi sớm, thích ứng nhanh với các yêu cầu mới của thị trường và đầu tư đúng vào các yếu tố cốt lõi sẽ là những doanh nghiệp có khả năng dẫn dắt thị trường trong giai đoạn tới.

Trong 2 tháng đầu năm 2026, tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng đạt khoảng 1,24 triệu tỷ đồng, tăng 7,9% so với cùng kỳ. Đáng chú ý, nhóm lương thực – thực phẩm vẫn chiếm tỷ trọng lớn nhất, khoảng 44,6% trong cơ cấu bán lẻ, cho thấy vai trò chủ lực và nhu cầu tiêu dùng bền vững. Điều này cho thấy nhu cầu tiêu dùng đối với thực phẩm vẫn duy trì ổn định và bền vững, bất chấp những biến động của kinh tế vĩ mô.