Ngành Công Thương trong hành trình chuẩn hóa thị trường thương mại điện tử

Chỉ trong khoảng hơn một thập niên, thương mại điện tử Việt Nam đã chuyển mình từ một kênh mua sắm mới mẻ thành một cấu phần quan trọng của nền kinh tế số. Từ những giao dịch nhỏ lẻ ban đầu, đến nay hàng triệu đơn hàng được thực hiện mỗi ngày trên các sàn thương mại điện tử, nền tảng mạng xã hội và các ứng dụng xuyên biên giới.

Sự phát triển bùng nổ ấy không chỉ làm thay đổi hành vi tiêu dùng mà còn đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc chuẩn hóa thị trường, xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, an toàn và có trách nhiệm. Trong hành trình đó, ngành Công Thương đang đóng vai trò trung tâm trong việc hoàn thiện thể chế, xây dựng “luật chơi” và tạo dựng niềm tin cho người tiêu dùng cũng như doanh nghiệp trên môi trường số.

Dựng “luật chơi” cho thương mại điện tử

Thực tế, tốc độ tăng trưởng thương mại điện tử của Việt Nam liên tục duy trì ở mức trên 20% trong những năm qua đã cho thấy dư địa phát triển rất lớn của lĩnh vực này. Tuy nhiên, cùng với sự tăng trưởng mạnh mẽ là hàng loạt vấn đề phát sinh như hàng giả, hàng nhái, gian lận thương mại, thông tin sai lệch, lợi dụng livestream để kinh doanh hàng hóa không rõ nguồn gốc hay tình trạng khó truy xuất trách nhiệm người bán trên môi trường mạng.

Trong bối cảnh đó, vai trò quản lý nhà nước của ngành Công Thương ngày càng trở nên quan trọng. Nếu như trước đây, quản lý thị trường truyền thống chủ yếu dựa trên địa điểm kinh doanh vật lý, thì hiện nay việc kiểm soát giao dịch trên môi trường số đòi hỏi phương thức quản lý hoàn toàn mới, gắn với công nghệ, dữ liệu và kết nối liên thông.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, Chuyên gia kinh tế - PGS.TS Nguyễn Thường Lạng cho rằng, Bộ Công Thương đã có những bước tiến nhanh đối với loại hình thương mại mới này. Đặc biệt, Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số đã thực hiện rất tốt vai trò tham vấn chính sách, đặc biệt trong việc xây dựng các quy định pháp luật và khuôn khổ pháp lý cho hoạt động của nền thương mại điện tử Việt Nam.

Bên cạnh đó, nhiều ý kiến cho rằng, điểm cốt lõi của thương mại điện tử còn là niềm tin của người tiêu dùng. Nếu không giải quyết được bài toán minh bạch và trách nhiệm trên môi trường số, thị trường sẽ khó phát triển bền vững. Từ đó, Luật Thương mại điện tử được xây dựng với nhiều điểm mới đáng chú ý, tập trung vào tăng cường trách nhiệm của các nền tảng số.

Theo định hướng mới, các nền tảng thương mại điện tử phải thực hiện xác thực thông tin người bán thông qua định danh điện tử, lưu trữ dữ liệu giao dịch và phối hợp với cơ quan quản lý khi có yêu cầu. Bên cạnh đó, luật cũng bổ sung quy định yêu cầu minh bạch thông tin hàng hóa, dịch vụ; buộc các chủ thể kinh doanh cung cấp đầy đủ thông tin về nguồn gốc, xuất xứ và điều kiện kinh doanh đối với các nhóm ngành hàng có điều kiện.

Đáng chú ý, các quy định mới cũng mở rộng phạm vi quản lý đối với các nền tảng thương mại điện tử xuyên biên giới - lĩnh vực đang phát triển rất nhanh nhưng cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro về thất thu thuế, gian lận thương mại và bảo vệ dữ liệu người tiêu dùng.

Ông Hoàng Ninh, Phó Cục trưởng Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương cho rằng, niềm tin giữ vai trò quyết định trong hoạt động thương mại điện tử. Theo ông, cùng với thời điểm Luật Thương mại điện tử có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, cơ quan quản lý đang tiếp tục xây dựng hệ thống văn bản hướng dẫn dưới luật để đồng bộ hóa cơ chế quản lý.

“Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số đang xây dựng các nghị định, thông tư hướng dẫn kết nối hệ thống thông tin của địa phương, cơ quan thuế, hải quan và các sàn thương mại điện tử với cơ sở dữ liệu về thương mại điện tử. Khi đó, chúng ta sẽ có một hệ thống cơ sở dữ liệu đầy đủ hơn, giúp hạn chế hàng giả, hàng nhái, truy vết được người bán và định danh được cả các hoạt động livestream bán hàng”, ông Hoàng Ninh chia sẻ. 

Theo Phó Cục trưởng Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số, việc hình thành cơ sở dữ liệu đồng bộ không chỉ phục vụ quản lý nhà nước mà còn tạo thêm niềm tin cho người tiêu dùng khi tham gia giao dịch trực tuyến.

Nhiều chuyên gia cũng đánh giá thương mại điện tử đang trở thành một động lực tăng trưởng mới của nền kinh tế Việt Nam. Với mô hình kinh doanh dựa trên công nghệ, nhiều doanh nghiệp quy mô nhỏ vẫn có thể tạo ra doanh thu rất lớn, mở rộng thị trường nhanh chóng mà không cần hệ thống phân phối truyền thống quy mô lớn.

“Với kết quả doanh thu lớn của các doanh nghiệp tham gia thương mại điện tử, ta có thể thấy, Bộ Công Thương đã góp phần khơi dậy tiềm năng phát triển rất lớn của nền tảng thương mại số này”, ông Nguyễn Thường Lạng nhận định.

Chuẩn hóa thị trường để đi đường dài

Khi thương mại điện tử phát triển quá nhanh, điều khiến nhiều người lo nhất chính là sự uy tín, đảm bảo chất lượng của hàng hoá trên mạng, bên cạnh đó là quyền lợi của người tiêu dùng sẽ được bảo vệ thế nào nếu xảy ra sự cố.

Thực tế cho thấy, cùng với sự gia tăng mạnh mẽ của các sàn thương mại điện tử và hoạt động livestream bán hàng, các hành vi gian lận trên môi trường số cũng ngày càng tinh vi hơn. Hàng giả, hàng nhái, mỹ phẩm không rõ nguồn gốc, thực phẩm chức năng quảng cáo sai sự thật hay các website lừa đảo xuất hiện với tần suất ngày càng lớn, gây ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi người tiêu dùng và môi trường cạnh tranh lành mạnh.

Trước thực trạng đó, ngành Công Thương đang đẩy mạnh nhiều giải pháp nhằm chuẩn hóa thị trường thương mại điện tử, tăng cường trách nhiệm của nền tảng và siết chặt công tác hậu kiểm.

Thông tin với phóng viên Báo Công Thương, bà Lê Thị Hà, Trưởng phòng Quản lý hoạt động thương mại điện tử, Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số cho biết, thời gian qua, đơn vị này đã tăng cường phối hợp liên ngành với nhiều lực lượng chức năng như Bộ Công an, Bộ Tài chính, Bộ Y tế và lực lượng Quản lý thị trường tại nhiều địa phương để phát hiện, xử lý vi phạm trên môi trường thương mại điện tử.

Bên cạnh đó, việc tăng cường trách nhiệm của các sàn thương mại điện tử trong kiểm soát người bán và hàng hóa cũng được Cục rất chú trọng. Theo đó, các nền tảng lớn được yêu cầu xác minh thông tin người bán, chủ động gỡ bỏ sản phẩm vi phạm và phối hợp cung cấp dữ liệu cho cơ quan quản lý khi cần thiết.

“Trong năm 2025, Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số đã ban hành 28 văn bản yêu cầu các website, ứng dụng bán hàng và sàn giao dịch thương mại điện tử thực hiện biện pháp ngăn chặn, gỡ bỏ sản phẩm vi phạm. Kết quả, các đơn vị đã phối hợp gỡ bỏ 47.842 sản phẩm và chặn 13.728 gian hàng vi phạm”, bà Lê Thị Hà thông tin.

Không chỉ dừng ở xử lý vi phạm, công tác hậu kiểm và nâng cao nhận thức pháp luật cũng được chú trọng. Trong năm 2025, Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số đã tiến hành kiểm tra chuyên ngành trực tiếp đối với 4 đơn vị có hoạt động thương mại điện tử, xử phạt vi phạm hành chính với tổng số tiền gần 200 triệu đồng.

Song song với đó là các chương trình tập huấn, nâng cao năng lực cho lực lượng quản lý nhà nước và thực thi pháp luật tại địa phương nhằm tăng hiệu quả kiểm tra, kiểm soát, ngăn chặn buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả trên môi trường số.

Ở góc độ chuyên gia, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng cho rằng, thành công lớn nhất của ngành Công Thương thời gian qua chính là thúc đẩy mạnh mẽ sự phát triển của thương mại điện tử, đồng thời vẫn duy trì được môi trường quản lý tương đối thông thoáng, phù hợp với đặc thù công nghệ.

“Càng về sau, chúng ta càng phải xác lập được mô hình tăng trưởng mới và động lực phát triển mới. Ở góc độ này, tôi cho rằng Bộ Công Thương đã làm khá tốt trong việc tạo thuận lợi cho doanh nghiệp và thị trường phát triển”, PGS.TS Lạng nhận định.

Theo các chuyên gia, hành trình chuẩn hóa thị trường thương mại điện tử chắc chắn sẽ còn nhiều thách thức khi công nghệ, mô hình kinh doanh và hành vi tiêu dùng thay đổi liên tục. Tuy nhiên, với việc hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, tăng cường kết nối dữ liệu, siết trách nhiệm nền tảng và nâng cao hiệu quả hậu kiểm, ngành Công Thương đang từng bước xây dựng một môi trường thương mại điện tử an toàn, minh bạch và có trách nhiệm hơn.

Trong bối cảnh kinh tế số ngày càng trở thành động lực tăng trưởng mới của đất nước, việc chuẩn hóa thị trường thương mại điện tử là điều kiện quan trọng để bảo vệ niềm tin của người tiêu dùng và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam trên thị trường số toàn cầu.