Năng lượng toàn cầu 2026 rực đỏ và bài học tự chủ của Việt Nam - Kỳ 1: Cơn địa chấn từ Hormuz

Bức tranh thế giới năm 2026 và vị thế Việt Nam

Năm 2026, khủng hoảng năng lượng gây sức ép lớn lên hơn một nửa trong số 177 quốc gia và vùng lãnh thổ. Nhiều nơi thiếu điện vào mùa hè. Giữa biến động đó, Việt Nam vẫn bảo đảm nguồn cung và duy trì đà tăng trưởng. Kết quả ấy đến từ đường lối tự chủ do Đảng sớm đề ra và được cả dân tộc kiên trì thực hiện qua nhiều thập kỷ.

Theo Báo cáo Triển vọng thị trường hàng hóa tháng 4/2026 của Ngân hàng Thế giới, nguồn cung dầu toàn cầu trong tháng 3/2026 hụt khoảng 10 triệu thùng mỗi ngày. Đây là cú sốc nguồn cung dầu lớn nhất từng được ghi nhận. Cú sốc đẩy giá khí, điện, phân bón và lương thực lên cao, làm tăng chi phí sinh hoạt của hàng trăm triệu gia đình.

Từ mùa xuân sang mùa hè 2026, nhiều nước thiếu điện, thiếu xăng dầu. Ở Việt Nam, các khu công nghiệp vẫn sáng đèn, cây xăng vẫn mở cửa, nhà máy vẫn chạy ca.

Vì sao Việt Nam, một nền kinh tế đang phát triển còn phải nhập khẩu gần một nửa nguồn cung năng lượng, vẫn giữ được nguồn cung trước cú sốc khiến nhiều nước giàu chao đảo?

Tấm bản đồ đỏ của thế giới

Cú sốc bắt đầu tại eo biển Hormuz, nơi một phần đáng kể lượng dầu thô và khí thiên nhiên hóa lỏng (LNG) xuất khẩu từ vùng Vịnh đi qua. Theo Báo cáo An ninh năng lượng Việt Nam 2026 của Bộ Công Thương, eo biển này bị phong tỏa khoảng sáu tháng, làm gián đoạn tuyến cung ứng năng lượng huyết mạch của kinh tế thế giới.

Ngày 9/3/2026, giá dầu Brent kỳ hạn có lúc tăng 23%, lên 114,36 USD/thùng, trước khi lùi về 98,96 USD/thùng khi chốt phiên, tăng 6,8% so với phiên trước. Đến ngày 15/9, giá Brent giao ngay lên 130,80 USD/thùng, mức cao nhất tháng 9, sau khi tuyến ống dẫn dầu Đông - Tây của Saudi Arabia tạm gián đoạn, theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Hoa Kỳ (EIA).

Đà tăng giá cũng lan sang thị trường LNG và than nhiệt. Theo JOGMEC, giá LNG giao ngay tại Đông Bắc Á theo chuẩn JKM tăng từ vùng 9 USD/triệu BTU trong tháng 1 lên khoảng 30 USD/triệu BTU ngày 19/10. Cùng thời gian này, theo Ngân hàng Thế giới, giá hợp đồng tương lai than nhiệt Newcastle của Australia tăng gần 39%, từ bình quân 109,8 USD/tấn tháng 1 lên 152,3 USD/tấn tháng 10.

Theo Al Jazeera dẫn dữ liệu của Kpler và LSEG, đến tháng 10/2026, giá dầu Brent vẫn cao hơn mức trước chiến tranh trên 60%, còn cước vận tải dầu lên khoảng 40 USD/thùng, gấp khoảng 10 lần mức thông thường. Báo cáo ngày 16/10 của Cơ quan Điều hành thương mại hàng hải Anh (UKMTO) cho biết lưu lượng tàu qua eo biển Hormuz vẫn thấp hơn khoảng 70% so với trước xung đột.

Các dữ liệu trong bảng cho thấy cú sốc năm 2026 đồng thời làm gián đoạn nguồn cung, cản trở vận chuyển và đẩy giá năng lượng lên cao. Các cú sốc trước đây thường tập trung ở một khâu, còn lần này tác động lan khắp chuỗi cung ứng, khiến chi phí của các nền kinh tế nhập khẩu năng lượng tăng mạnh.

Theo bộ số liệu do Báo Công Thương tổng hợp và cập nhật ngày 28/6/2026, trong 177 quốc gia và vùng lãnh thổ, 31 quốc gia và vùng lãnh thổ (17,5%) thuộc nhóm khủng hoảng nghiêm trọng, với các biểu hiện như sập lưới điện, cắt điện trên 8 giờ mỗi ngày hoặc phân phối nhiên liệu theo định mức. Nhóm căng thẳng cao gồm 64 quốc gia và vùng lãnh thổ (36,2%), với tình trạng cắt điện luân phiên, giá tăng đột biến và lưới điện ở mức báo động.

Có 68 quốc gia và vùng lãnh thổ thuộc nhóm chịu sức ép. Chỉ 14 (7,9%) được xếp vào nhóm ổn định, trong đó có Việt Nam.

Mùa hè thiếu điện trải khắp các châu lục

Vào mùa hè năm 2026, 95 trong số 177 quốc gia và vùng lãnh thổ (53,7%) rơi vào tình trạng khủng hoảng nghiêm trọng hoặc căng thẳng cao về năng lượng. Số liệu theo châu lục cho thấy sức ép trải rộng từ châu Âu đến nhiều khu vực khác, với biểu hiện khác nhau ở từng nơi.

Ở châu Phi, sức ép lớn nhất là thiếu điện. Hai phần ba số nước rơi vào tình trạng khủng hoảng nặng hoặc căng thẳng cao. Tỷ lệ dân số tiếp cận điện bình quân giữa các nước chỉ đạt 61,9%. Tại 14 trong số 54 nước, chưa đến một nửa dân số có điện. Với nhiều gia đình, điều cấp thiết trước cả chuyện giá điện là có điện thắp sáng trong nhà.

Ở châu Á, sức ép đến từ nhu cầu điện tăng nhanh theo đà công nghiệp hóa, đô thị hóa, trong khi phần lớn các nền kinh tế phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu qua các tuyến hàng hải dễ gián đoạn. Có 18/30 nước thuộc hai nhóm chịu áp lực cao nhất. Tại Trung Đông, một vùng sản xuất dầu khí lớn của thế giới, xung đột làm gián đoạn hạ tầng năng lượng, khiến 8/15 nước rơi vào hai nhóm này.

Ở châu Âu, giá năng lượng là sức ép rõ nét. Tại Liên minh châu Âu, điện đã được phổ cập. Theo số liệu sơ bộ trong Bộ chỉ số về an ninh năng lượng của Bộ Công Thương, giá điện bình quân năm 2025 tại châu Âu khoảng 0,255 USD/kWh, gấp ba lần mức của Việt Nam và gấp rưỡi bình quân thế giới.

Theo Eurostat, giá năng lượng tại khu vực đồng euro tháng 9/2026 tăng 18,9% so với cùng kỳ, đóng góp 1,71 điểm phần trăm vào mức lạm phát chung 3,8%, cao nhất kể từ tháng 9/2023. Khi mùa đông đến gần, các kho khí đốt của Đức mới lấp đầy khoảng 61,2% vào ngày 1/11, dưới mức yêu cầu bình quân khoảng 70% tại thời điểm này, theo dữ liệu AGSI do Tagesschau dẫn.

Từ mùa hè thiếu điện tới mùa thu xuống đường

Giá năng lượng tăng đẩy chi phí sản xuất lên cao, buộc doanh nghiệp thu hẹp hoạt động. Việc làm và thu nhập của người lao động giảm đúng lúc chi phí sinh hoạt leo thang. Ngân sách nhà nước cũng chịu sức ép kép khi phải tăng chi trợ giá trong lúc nguồn thu sụt giảm. Khi người dân dần mất niềm tin vào khả năng bảo đảm đời sống, nỗi bất bình có thể tích tụ dẫn đến xuống đường biểu tình.

Theo Euronews, giá lương thực, đồ uống không cồn trong Liên minh châu Âu đã tăng 34% từ tháng 8/2021 tới tháng 8/2026. Nông dân nhiều nước lên tiếng về giá nhiên liệu, phân bón tăng cao. Ngày 30/10, tổng đình công ở Italy tràn ra hơn 60 quảng trường. Ngày 31/10, Chính phủ Pháp phải huy động 70.000 cảnh sát; hơn 560 vụ bắt giữ được ghi nhận, tòa thị chính Limoges bị đốt (NBC News).

Làn sóng ấy không dừng ở châu Âu. Báo cáo tình trạng xã hội dân sự năm 2026 của tổ chức CIVICUS liệt kê 15 quốc gia đã chứng kiến các cuộc biểu tình do người trẻ dẫn dắt, trải từ châu Âu qua châu Á tới châu Phi, Mỹ Latinh. Giá cả sinh hoạt, trong đó có giá năng lượng, là một trong những ngòi nổ chung.

Báo cáo Triển vọng kinh tế toàn cầu tháng 6/2026 của Ngân hàng Thế giới nhận định nhóm nền kinh tế phụ thuộc năng lượng nhập khẩu (Economies dependent on energy imports) sẽ có triển vọng kém hơn. Lời cảnh báo ấy chạm tới phần lớn các nước đang phát triển ở châu Á, châu Phi, Mỹ Latinh, nơi mỗi đô la tăng thêm trong giá dầu là một đô la bị rút khỏi đầu tư, an sinh, giáo dục. Trong bản cập nhật Triển vọng kinh tế thế giới tháng 7/2026 của Quỹ Tiền tệ Quốc tế, dự báo tăng trưởng toàn cầu năm 2026 chỉ khoảng 3%; lạm phát toàn cầu được nâng từ 4,1% lên 4,7%.

Cú sốc lần này khác những cú sốc trước ở độ lan toả. Thập niên 1970, khủng hoảng dầu chủ yếu đánh vào các nước công nghiệp phương Tây. Năm 2026, chuỗi cung ứng toàn cầu đã đan vào nhau chặt chẽ hơn nhiều. Một điểm nghẽn trên biển đủ làm giá cả chao đảo từ cảng biển tới nhà máy phân bón, từ nhà máy tới bàn ăn, từ bàn ăn ra quảng trường.

Bài học về sự lệ thuộc

Cú sốc dầu mỏ năm 1973 buộc các nước công nghiệp ngồi lại để tìm cách ứng phó với nguy cơ gián đoạn nguồn cung. Năm 1974, Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) ra đời. Một trong những nhiệm vụ ban đầu của cơ quan này là điều phối việc sử dụng dự trữ dầu khẩn cấp khi nguồn cung bị gián đoạn.

Hơn nửa thế kỷ sau, khủng hoảng tại eo biển Hormuz một lần nữa kích hoạt cơ chế này. Tháng 3/2026, các nước thành viên IEA cam kết đưa 400 triệu thùng dầu dự trữ ra thị trường. Ngày 2/10/2026, G7 thống nhất phối hợp với các đối tác thông qua IEA để xả khoảng 100 triệu thùng dầu thô và sản phẩm lọc dầu còn lại theo cam kết tháng 3, ưu tiên đưa dầu diesel ra thị trường trong 20 ngày đầu. Điều đó cho thấy một bài học cũ chưa bao giờ hết hạn: quốc gia nào để nguồn sống năng lượng nằm trong tay người khác, quốc gia ấy luôn phải trả giá khi thế giới biến động.

Phép đối sánh giữa phương Đông và phương Tây làm bài học ấy rõ thêm. Nhật Bản, một nền kinh tế công nghiệp hàng đầu, có tỷ lệ tự chủ năng lượng 15,3%, thấp nhất nhóm G7, theo Sách trắng năng lượng 2025 của Cơ quan Tài nguyên và Năng lượng Nhật Bản. Khoảng 70% điện của nước này vẫn phụ thuộc nhiên liệu hoá thạch và phần lớn phải nhập khẩu. Ngay cả những nền kinh tế giàu có, sở hữu công nghệ tiên tiến, cũng dễ chao đảo trước mỗi cú sốc giá năng lượng nếu còn lệ thuộc vào nguồn cung bên ngoài.

Ở phương Tây, nước Anh từ năm 2023 đã ban hành Kế hoạch An ninh năng lượng với mục tiêu giúp đất nước "more energy independent, secure and resilient" - "độc lập hơn, an toàn hơn, chống chịu tốt hơn về năng lượng". Nội dung văn kiện ấy nhấn mạnh: "This is not the same as energy isolationism", độc lập năng lượng không đồng nghĩa với tự cô lập. Một cường quốc công nghiệp lâu đời đã phải tự định nghĩa lại khái niệm độc lập trong thế kỷ XXI, đặt nó vào chính lĩnh vực năng lượng.

Hai lát cắt ấy gặp nhau ở một điểm. Ở thời đại toàn cầu hoá, tự cung tự cấp hoàn toàn là điều phi thực tế với một nền kinh tế mở. Nhưng quốc gia nào có nội lực, có nguồn cung trong nước, có công cụ điều hành, có dự trữ, quốc gia ấy giữ được thế chủ động khi nguồn cung năng lượng thế giới biến động. Giàu có chưa đủ để bảo đảm an ninh năng lượng, có tài nguyên cũng chưa đủ. Điều quyết định là năng lực chủ động chuẩn bị nguồn cung, hạ tầng, công cụ điều hành từ trước khi cú sốc xảy ra.

Việt Nam trên bản đồ an ninh năng lượng thế giới

Nhìn từ cấu trúc năng lượng, Việt Nam không phải nước có lợi thế tuyệt đối. Theo Báo cáo An ninh năng lượng Việt Nam 2026, tổng cung năng lượng sơ cấp năm 2025 đạt 118,6 triệu tấn dầu quy đổi; trong đó sản xuất trong nước 62,9 triệu tấn, nhập khẩu 52,6 triệu tấn, xuất khẩu 10,4 triệu tấn. Than chiếm 55,0%; dầu thô cùng sản phẩm dầu chiếm 26,3%; khí chiếm 5,2%. Tỷ lệ nhập khẩu ròng năng lượng đã lên trên 2 con số từ mức một chữ số năm 2015.

Nói cách khác, gần một nửa năng lượng nền kinh tế tiêu dùng đến từ bên ngoài. Riêng cơ sở lọc dầu lớn nhất nước, Nhà máy Lọc hóa dầu Nghi Sơn được thiết kế ban đầu để chế biến 100% dầu thô Kuwait. Kuwait vẫn là nguồn cung quan trọng nhất, song từ đầu tháng 1/2026, nhà máy đã chế biến thành công 10 loại dầu thô ngoài dòng Kuwait Export Crude (KEC), đúng nguồn nằm sau eo biển bị phong toả. Với cấu trúc ấy, Việt Nam nằm đúng trong nhóm "economies dependent on energy imports" mà Ngân hàng Thế giới cảnh báo. Ngân hàng Thế giới, trong Cập nhật kinh tế Đông Á, Thái Bình Dương ngày 06/10/2026, cũng ghi nhận kim ngạch nhập khẩu dầu của Việt Nam tăng 36%, mức tăng cao nhất trong các nền kinh tế khu vực mà báo cáo theo dõi. Theo lẽ thường, một nền kinh tế như vậy phải chịu "đòn" nặng nhất khi giá dầu, giá khí, giá than thế giới cùng leo thang.

Thực tế năm 2026, báo cáo của Bộ Công Thương khẳng định Việt Nam "vẫn bảo đảm được nguồn cung cấp xăng dầu ổn định cho nhu cầu trong nước; chưa để xảy ra tình trạng thiếu hụt xăng dầu; chưa phải sử dụng đến nguồn xăng dầu dự trữ quốc gia". Mùa hè năm 2026, khi phụ tải điện toàn quốc lập kỷ lục 57.537 MW ngày 24/6, hệ thống điện vẫn bảo đảm cung ứng, không để xảy ra cắt điện luân phiên (Cục Điện lực, Bộ Công Thương).

Nền kinh tế giữ được đà tăng trưởng cao nhất nhiều năm. Tại họp báo Chính phủ ngày 3/10/2026, GDP quý III được công bố tăng 9,95%; 9 tháng tăng 9,01%, cao nhất 15 năm. Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt 888 tỷ USD, tăng 30,4%. Khu vực công nghiệp, xây dựng 9 tháng tăng 11,21%, mức cao nhất kể từ năm 2015; dòng vốn FDI đăng ký lên 50,36 tỷ USD, cao hơn cùng kỳ 76,4% (Báo cáo tình hình kinh tế, xã hội năm 2026 của Chính phủ). Chỉ số giá tiêu dùng bình quân 9 tháng tăng 4,52%, trong ngưỡng Quốc hội cho phép, theo báo cáo của Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng tại Quốc hội ngày 31/10/2026.

Các tổ chức quốc tế cùng nhìn thấy điểm sáng ấy. Quỹ Tiền tệ Quốc tế tháng 7/2026 dự báo Việt Nam tăng trưởng 7,5%, cao nhất trong các nền kinh tế ASEAN được Quỹ đưa vào dự báo. Ngân hàng Thế giới tháng 10/2026 nâng dự báo cho Việt Nam lên 7,4%, tăng 1,1 điểm phần trăm, cao nhất trong các nền kinh tế Đông Á, Thái Bình Dương mà Ngân hàng đưa ra dự báo. Ngân hàng Phát triển châu Á tháng 9/2026 dự báo 7,8% cho năm 2026, 7,6% cho năm 2027. Ông Shantanu Chakraborty, Giám đốc quốc gia của Ngân hàng tại Việt Nam, nhận định kết quả nửa đầu năm là "demonstrates the economy's resilience" - cho thấy sức chống chịu của nền kinh tế.

Tại Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khoá XVI, khi trao đổi về các kịch bản bảo đảm nguồn xăng dầu khi xung đột ở Trung Đông kéo dài, Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng khẳng định: "mục tiêu hàng đầu là đảm bảo đủ an ninh năng lượng". Mục tiêu ấy được đặt lên hàng đầu vì không có năng lượng thì không có tăng trưởng.

Gốc của điểm sáng

Muốn hiểu vì sao Việt Nam đứng vững, phải trở về những ngày đầu của nhà nước dân chủ nhân dân. Ngày 21/12/1954, hơn hai tháng sau ngày tiếp quản Thủ đô, Chủ tịch Hồ Chí Minh đến thăm và nói chuyện với cán bộ, công nhân Nhà máy điện Yên Phụ và Nhà máy đèn Bờ Hồ. Người căn dặn: "Tiết kiệm được một cân than, tăng được một kW điện là góp thêm một phần lực lượng đánh vào đế quốc Mỹ".

Câu nói ấy đặt năng lượng vào đúng tầm của nó. Với một dân tộc vừa giành lại độc lập, mỗi cân than, mỗi kilôoát điện là một phần lực lượng của sự nghiệp xây dựng, bảo vệ đất nước. Hơn bảy mươi năm sau, tư tưởng ấy được Đảng ta nâng lên thành chủ trương chiến lược. Nghị quyết số 70-NQ/TW ngày 20/8/2025 của Bộ Chính trị nêu rõ: “Nguồn cung năng lượng còn phụ thuộc vào nhập khẩu, nguy cơ thiếu điện cho giai đoạn tăng trưởng hai con số là hiện hữu”. Nhận diện ấy được đưa ra hơn nửa năm trước khi cơn bão năng lượng toàn cầu nổ ra.

Khi bão tới, Bộ Chính trị phản ứng ngay, ngày 20/3/2026, Kết luận số 14-KL/TW được ban hành, vừa chỉ đạo các giải pháp giữ ổn định thị trường, giá cả, vừa giữ vững mục tiêu tăng trưởng hai con số. Giữa lúc nhiều nước hạ mục tiêu tăng trưởng để chống đỡ, Việt Nam giữ mục tiêu. Đó là một lựa chọn bản lĩnh, đứng trên niềm tin vào nội lực đã được vun đắp.

Một chủ trương nhận diện đúng rủi ro từ trước là nền móng đầu tiên của niềm tin. Đây cũng là chữ "tự" đầu tiên mà loạt bài muốn làm rõ: tự tin. Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng xác định mục tiêu phát triển của đất nước gồm cả yêu cầu "tự chủ chiến lược, tự cường, tự tin, tiến mạnh trong kỷ nguyên mới của dân tộc". Sự tự tin ấy không phải tự tin cảm tính. Nó đứng trên nhận diện tỉnh táo về điểm yếu, trên số đo của thành quả, trên bản lĩnh đã được thử thách qua chiến tranh, qua khủng hoảng.

Tự tin cũng là niềm tin của người dân, doanh nghiệp vào khả năng điều hành của Nhà nước. Khi giá nhiên liệu thế giới leo thang, điều người dân lo nhất là cây xăng đóng cửa, điện bị cắt luân phiên, giá cả tăng vọt. Khi những nỗi lo ấy không thành hiện thực, niềm tin xã hội được củng cố. Doanh nghiệp yên tâm ký đơn hàng, nhà đầu tư yên tâm rót vốn, người lao động yên tâm làm việc.

Phát biểu tại điểm cầu Pác Bó, Cao Bằng, tối 28/1/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh rằng các mục tiêu phát triển đất nước phải được kiểm chứng bằng "chất lượng cuộc sống hằng ngày của nhân dân" và "niềm tin của nhân dân đối với Đảng và Nhà nước".

Năm 2026 là một phép thử như thế. Nhìn lại cả năm, Chính phủ xác định nhiệm vụ năm 2027 là tiếp tục "nâng cao năng lực nội tại, tính độc lập, tự chủ và sức chống chịu của nền kinh tế". Bốn cụm từ ấy là bốn lớp của một tấm khiên: năng lực nội tại để có nguồn, tính độc lập để không bị ép, tự chủ để quyết định được đường đi, sức chống chịu để đứng vững khi bão nổi.

Vấn đề đặt ra

Theo Bộ Công Thương, trong năm 2025, kim ngạch nhập khẩu năng lượng đạt 23,27 tỷ USD, với tỷ lệ nhập khẩu ròng 43,9%. Tỷ lệ này có thể tăng khi nhu cầu điện và nhiên liệu cho tăng trưởng hai con số ngày càng lớn. Giá năng lượng thế giới tăng gây sức ép lên cán cân thương mại và giá thành sản xuất. Nếu phải giảm thuế, phí để bình ổn giá, nguồn thu ngân sách cũng chịu tác động.

Nghị quyết số 70-NQ/TW định hướng phát triển nguồn năng lượng trong nước, đa dạng hóa nguồn nhập khẩu, tăng dự trữ và nâng hiệu quả sử dụng. Tự chủ năng lượng là giữ được quyền chủ động trong một thị trường liên thông và duy trì hoạt động của nền kinh tế trước các cú sốc bên ngoài.

Tấm bản đồ đỏ năm 2026 là lời cảnh báo về an ninh năng lượng. Việt Nam vượt qua phép thử ấy nhờ nền tảng được bồi đắp qua nhiều thập kỷ.

Kỳ 2 sẽ lần theo hành trình người Việt tìm lửa, từ ngọn lửa đầu tiên của ngành dầu khí đến cách Việt Nam giữ nguồn cung xăng dầu thông suốt khi eo biển Hormuz bị phong tỏa.