Ngành Công Thương giải bài toán khó về điện ra sao? Bài 2: Chủ động từ sớm để bảo đảm điện 2027 - 2028

Bài toán năm 2027: Khó hơn nhiều so với 2026

Năm 2027, điện sản xuất và nhập khẩu của Việt Nam dự báo mức tăng 8,1% tới 14,8% so với năm 2026, theo năm kịch bản của Công ty Vận hành hệ thống điện và thị trường điện Quốc gia (NSMO). Mức tăng ấy gấp hai tới gần bốn lần dự báo bình quân của thế giới, trong khi thủy văn dự báo bất lợi và các nguồn điện nền lớn cần thời gian đầu tư. Hội nghị về phương thức vận hành hệ thống điện quốc gia ngày 07/11/2026 đã chốt yêu cầu: trong mọi trường hợp phải cung ứng đủ năng lượng nói chung, đặc biệt là điện, bằng các giải pháp cụ thể, khả thi, có người chịu trách nhiệm và có thời hạn.

Nhu cầu điện tiếp tục tăng trên nền cao

Ngày 07/11/2026, ông Nguyễn Đức Ninh, Tổng giám đốc NSMO trình bày 5 kịch bản phụ tải với 11 phương án vận hành cho năm 2027, cho thấy mức độ dự báo và phương án rất đa dạng. Bộ trưởng Lê Mạnh Hùng nhận định: "Tăng trưởng 10% trên nền năm 2026 là lượng tăng thêm lớn hơn nhiều so với năm trước, tạo áp lực rất lớn. Trong khi đó, các nguồn điện nền chưa vào kịp, bởi đầu tư các nguồn này cần thời gian."

Áp lực cung ứng điện tiếp tục tập trung ở miền Bắc, nơi công suất phụ tải cực đại năm 2026 đã vượt mốc 30.248 MW. Sức ép càng lớn trong khung giờ từ 18 đến 23 giờ, khi điện mặt trời không còn phát điện, trong khi hệ thống phải đáp ứng thêm các phụ tải mới quy mô lớn.

Tổng giám đốc EVN Nguyễn Anh Tuấn dẫn chứng, có trường hợp một nhà máy công nghiệp dự kiến nhu cầu điện năm 2027 chiếm khoảng 1,5% sản lượng điện toàn quốc. Tại Hà Nội, theo Chủ tịch EVNHANOI Nguyễn Danh Duyên, công suất cực đại năm 2027 dự kiến khoảng 7.000 MW khi thành phố triển khai 337 dự án lớn, nhỏ. Tại Bắc Ninh, nơi tập trung nhiều doanh nghiệp FDI điện tử, bán dẫn, theo Phó Chủ tịch UBND thành phố Phạm Văn Thịnh công suất cực đại năm 2027 dự báo khoảng 3.558 MW.

Thủy văn và nhiên liệu: Khó chồng khó

Theo Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, El Niño có thể kéo dài tới khoảng tháng 6/2027. Ở kịch bản El Niño, NSMO tính sản lượng thủy điện năm 2027 khoảng 80,1 tỷ kWh. Phần tăng của phụ tải cộng phần giảm của thủy điện xấp xỉ 50 tỷ kWh, phải bù chủ yếu bằng nhiệt điện than, khí LNG. Bộ trưởng Lê Mạnh Hùng lưu ý bài toán nước phải giải hai đầu: "Chúng ta vừa phải bảo đảm an ninh năng lượng, vừa đáp ứng mục tiêu phát triển nông nghiệp ở hạ du."

Theo NSMO, nhu cầu nhiên liệu tăng tương ứng cả về than và LNG. Ông Nguyễn Đức Ninh nhấn mạnh: "Chế độ huy động cũng thay đổi: từ chủ yếu chạy lưng, chạy đỉnh trong năm nay sang chạy nền, chạy lưng trong năm sau. Đây là sự thay đổi về tính chất vận hành" - điện khí LNG phải tăng để đảm bảo nguồn điện nền.

Năm 2028, sức ép phụ tải tiếp tục tăng, NSMO dự báo công suất cực đại toàn quốc năm 2028 khoảng 70.208 tới 73.323 MW, tăng 6.650 tới 8.370 MW so với năm 2027, trong khi phần lớn nguồn mới của năm 2028 vào vận hành cuối năm.

Tổng hợp các ý kiến, Bộ trưởng kết luận: "Năm 2027 có nhiều thách thức và theo tôi đánh giá còn khó khăn hơn năm 2026."

Việt Nam đứng ở đâu trên bản đồ nhu cầu điện thế giới

Theo báo cáo Electricity 2025 của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), nhu cầu điện thế giới giai đoạn 2025 - 2027 tăng gần 4% mỗi năm, 85% phần tăng đến từ các nền kinh tế mới nổi. Báo cáo này được xây dựng đầu năm 2025, trước cú sốc Hormuz năm 2026, nên chỉ dùng để so sánh quy mô.

Bảng 1. Tăng trưởng nhu cầu điện dự báo đến năm 2027

Lý do sâu xa nằm ở cấu trúc kinh tế. Theo dữ liệu Ember và Our World in Data năm 2024, Việt Nam dùng 0,761 kWh điện cho mỗi USD GDP (giá năm 2015), gấp 2,4 lần bình quân thế giới (0,319), cao hơn Trung Quốc (0,544) và Thái Lan (0,499). Nền kinh tế đang trong giai đoạn công nghiệp hóa mạnh, hệ số đàn hồi điện so với GDP được Quy hoạch điện VIII điều chỉnh tính ở mức 1,26 tới 1,28 cho giai đoạn 2026-2030. Mỗi điểm phần trăm tăng trưởng GDP đòi hỏi hơn một điểm phần trăm tăng trưởng điện.

Các nước quản trị hệ thống điện hiện đại như thế nào

Những hệ thống điện chịu được cú sốc năm 2026 có điểm chung: bên cạnh xây thêm nhà máy, họ trang bị công cụ điều khiển nhu cầu, lưu trữ năng lượng và ra quyết định bằng dữ liệu.

Bảng 2. Công cụ quản trị hệ thống điện hiện đại và lộ trình của Việt Nam năm 2027

Bài học lớn nhất từ các nước là phản ứng trước khi sự cố xảy ra. California chỉ chuyển mạnh sang pin lưu trữ sau khi phải cắt luân phiên gần nửa triệu khách hàng năm 2020. Nhật Bản xây dựng văn hóa tiết kiệm điện sau thảm họa năm 2011. Việt Nam chuẩn bị phương thức vận hành năm 2027 từ giữa năm 2026, qua 5 cuộc họp chuyên đề, khi hệ thống vẫn đang đáp ứng đủ điện.

Giải pháp cho năm 2027: ai làm, làm gì, khi nào?

Ba ma trận đi cùng nhau

Kết luận Hội nghị, Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng yêu cầu: "Ma trận công việc phải đi liền với ma trận trách nhiệm và ma trận rủi ro để quản trị, thực hiện bằng được mục tiêu đã đề ra." Phương thức vận hành phải đề xuất cụ thể kịch bản cơ sở, kịch bản điều hành và kịch bản kiểm tra cho cao điểm mùa khô, trình Bộ trước ngày 15/11; phải tính đủ khả dụng nguồn và các rủi ro, kể cả sự cố xảy ra đồng thời, sự cố kép.

Bộ trưởng nhấn mạnh việc thiết kế giải pháp là để phòng rủi ro tăng trưởng. Với các công trình đã xác định phải vào vận hành năm 2027, Bộ trưởng nói: "Yêu cầu phải vào năm 2027 thì phải vào."

Bộ trưởng giao 8 nhóm nhiệm vụ như sau: Hoàn thiện phương thức vận hành; tích nước cho mùa khô; duy trì công suất khả dụng; bảo đảm nhiên liệu; đẩy nhanh nguồn, lưới trọng điểm; bổ sung công suất đỉnh; quản lý nhu cầu điện; tổ chức thực hiện rõ trách nhiệm. Về dài hạn tới năm 2030, Chính phủ đang giao Bộ Công Thương triển khai các giải pháp, trong đó có khắc phục chậm trễ trong đầu tư các dự án trọng điểm và cập nhật Quy hoạch điện VIII; quyết tâm hoàn thành trong tháng 11/2026 để trình Chính phủ.

Giữ nước, đủ nhiên liệu, sẵn sàng phát điện

Theo NSMO, việc tích, giữ nước tới hết quý I/2027, kết hợp điều chỉnh hợp lý nhu cầu nước hạ du, có thể tiết kiệm lượng nước tương đương khoảng 2 tới 2,5 tỷ kWh thủy điện, tăng dự phòng cho mùa khô. Với nhiệt điện, Bộ Công Thương phối hợp Bộ Nông nghiệp và Môi trường nghiên cứu phương án tháo gỡ các vướng mắc về môi trường, trong đó có nhiệt độ nước làm mát thải, nhằm nâng khả năng huy động công suất trong mùa nắng nóng.

Cùng với việc bảo đảm nhiên liệu, Bộ Công Thương yêu cầu sớm hoàn thiện cơ chế bổ sung LNG nhập khẩu, hoàn thành kết nối kho LNG Cái Mép với kho LNG Thị Vải để sớm cấp khí phục vụ phát điện.

Các đơn vị phát điện đã chủ động trước. Tổng công ty Phát điện 3 (EVNGENCO3) ký hợp đồng than năm 2027 với TKV và Tổng công ty Đông Bắc. Các nhà máy nhiệt điện than của EVN tích trữ nhiên liệu theo sức chứa thực tế của kho, cao hơn nhiều mức tồn kho tối thiểu 15 ngày trước đây.

Cục Điện lực đề nghị EVNGENCO3 nghiên cứu giải pháp phun sương làm mát không khí đầu vào nhằm tăng công suất tua bin khí cho giai đoạn 2028 - 2030. Hướng nghiên cứu này nhằm khai thác hiệu quả hơn các tổ máy hiện hữu, bổ sung khả năng phát điện trên cơ sở đánh giá tính khả thi và hiệu quả đầu tư.

Từ phía địa phương, Sở Công Thương tỉnh Quảng Ninh kiến nghị tăng huy động các nhà máy nhiệt điện lên mức 6.500 - 7.000 giờ mỗi năm. Đại diện Sở cũng cho biết một số dự án nguồn điện, chủ yếu là điện mặt trời, có khả năng vận hành trong năm 2027 với tổng công suất khoảng 700 MW.

Nguồn, lưới và nhập khẩu điện

Phần lớn công trình lưới cấp bách cho miền Bắc được đặt mốc trước ngày 30/4/2027, tức là trước cao điểm nắng nóng. Cục Điện lực đã trình danh mục công trình lưới điện cấp bách theo Điều 70 Luật Điện lực. Văn bản số 943 của Bộ Công Thương đề nghị các tỉnh bổ sung nguồn điện cấp bách, ưu tiên miền Bắc, với hai mốc vận hành trước quý II/2027 và trước quý IV/2027, hướng nhập khẩu điện cũng được tăng cường.

Bộ trưởng Lê Mạnh Hùng chốt nguyên tắc về thời hạn với các nguồn cấp bách: "Chỉ có một phương án là trước năm 2030 thì mới được bổ sung để thay thế cho các dự án chậm". Tỉnh Bắc Ninh đề xuất 5 dự án pin lưu trữ tập trung, độc lập, tổng công suất 850 MW đến năm 2030, cam kết chủ động tháo gỡ vướng mắc thuộc thẩm quyền để đẩy nhanh các dự án nguồn, lưới trên địa bàn.

Phát triển nguồn tại chỗ, điện mặt trời mái nhà được ưu tiên

Phó Cục trưởng Cục Điện lực Nguyễn Thế Hữu nhấn mạnh: "Phát triển điện mặt trời mái nhà tại chỗ sẽ giảm áp lực cung cấp điện từ các nguồn lớn." Theo ông, nguồn điện này có thể phát triển nhanh, cấp điện trực tiếp cho phụ tải và giảm nhu cầu truyền tải điện đi xa.

Theo báo cáo của Cục Điện lực tại hội nghị, các địa phương được giao phát triển 3.256 MW điện mặt trời mái nhà trong năm 2027, bổ sung 1.482 MW năm 2028. Cùng với phát triển nguồn tại chỗ, việc triển khai khung giờ cao điểm, thấp điểm mới từ ngày 1/11/2026 khuyến khích dịch chuyển nhu cầu sử dụng điện sang những khung giờ có nguồn đáp ứng, giảm áp lực giờ cao điểm, nhất là trong mùa khô.

EVNHANOI đã xây dựng kế hoạch cụ thể để tăng khả năng đáp ứng phụ tải. Tổng công ty dự kiến nâng tổng công suất pin lưu trữ từ 50 MW hiện nay lên 275 MW vào ngày 30/4/2027 và 355 MW vào cuối năm 2027. Với điện mặt trời mái nhà, công suất dự kiến tăng từ 186 MW lên khoảng 540 MW trước mùa hè 2027, góp phần bổ sung nguồn điện tại chỗ, giảm áp lực cung ứng điện cho Thủ đô.

Tổng hợp các giải pháp, EVNHANOI dự kiến hỗ trợ hệ thống khoảng 1.000 MW vào cao điểm ban ngày và hơn 700 MW vào buổi tối. EVNNPC hoàn thành 530 MW pin lưu trữ trong quý I/2027, tổ chức hội nghị khách hàng lớn trong tháng 12/2026 để vận động tiết kiệm điện, lắp điện mặt trời mái nhà, khuyến khích các doanh nghiệp dịch chuyển phụ tải thông qua dồn sản xuất đơn hàng vào quý I và quý IV. Chủ tịch Hội đồng thành viên EVNNPC Đỗ Nguyệt Ánh cho biết một số lãnh đạo tỉnh chỉ đạo rất quyết liệt đơn cử như Bắc Ninh đi đầu từ đầu năm 2026, tiếp theo là các tỉnh Hưng Yên, Thanh Hóa, Lai Châu... cũng rất quyết liệt.

Loạt giải pháp trong bức tranh quản trị toàn cầu

Tám nhóm nhiệm vụ, giải pháp trong kết luận của Bộ trưởng Lê Mạnh Hùng thể hiện cách tiếp cận điều hành hệ thống điện dựa trên dữ liệu và quản trị rủi ro. Điểm xuyên suốt là chủ động nhận diện nguy cơ, xây dựng các kịch bản ứng phó, gắn từng công việc với trách nhiệm và thời hạn cụ thể, đồng thời bảo đảm sự đồng bộ giữa nguồn điện, lưới điện và nhu cầu sử dụng.

Bảng 3. Giải pháp năm 2027 đối chiếu với nguyên tắc và thông lệ quản trị quốc tế

Ba ma trận và chuẩn mực quản lý rủi ro

Yêu cầu ma trận công việc đi liền với ma trận trách nhiệm và ma trận rủi ro tương ứng với khung ISO 31000, chuẩn quốc tế về quản lý rủi ro được nhiều tập đoàn năng lượng áp dụng: rủi ro phải được nhận diện, phân tích, đánh giá, có người sở hữu và có phương án xử lý. Bộ trưởng giao cụ thể: "Bên cạnh bảng giao việc, yêu cầu NSMO chủ trì, phối hợp Cục Điện lực xây dựng ma trận rủi ro cho các tình huống, kịch bản, đặc biệt trường hợp thủy văn bất lợi hơn, cực đoan hơn."

Cách tiếp cận này đã được thử nghiệm ở quy mô doanh nghiệp. Năm 2020, Petrovietnam triển khai Đề án Quản trị rủi ro; năm 2021, 13 ban chuyên môn của Tập đoàn nhận diện 350 rủi ro, kế hoạch năm 2022 áp dụng hướng dẫn ISO 31000.

Kịch bản kiểm tra và sự cố kép: tư duy kiểm tra sức chịu đựng

Yêu cầu tổ hợp các kịch bản thủy văn với năm kịch bản tăng trưởng, rồi thêm kịch bản kiểm tra cho cao điểm mùa khô, là cách tiếp cận mà giới hoạch định gọi là kiểm tra sức chịu đựng. Tập đoàn Shell phát triển phương pháp hoạch định kịch bản từ thập niên 1970, giúp hãng đứng vững trước các cú sốc dầu mỏ; các nhà vận hành hệ thống châu Âu và Bắc Mỹ công bố đánh giá đủ điện theo mùa với kịch bản bất lợi tương tự. Yêu cầu tính sự cố xảy ra đồng thời, sự cố kép bám sát tiêu chí N-1, N-2 trong quy hoạch lưới truyền tải hiện đại.

Bộ trưởng Lê Mạnh Hùng cảnh báo: "Nếu tỷ lệ công suất nguồn tin cậy so với phụ tải cực đại không đạt khoảng 100 - 120% thì rất rủi ro." Bộ trưởng lưu ý, trong điều kiện cực đoan, không thể tính toàn bộ thủy điện là nguồn tin cậy, khả dụng 100%.

Nhận định này nhấn mạnh yêu cầu đánh giá khả năng đáp ứng thực tế của nguồn điện tại thời điểm nhu cầu lên cao nhất. Về cách tiếp cận, điều đó có điểm tương đồng với việc sử dụng biên dự phòng công suất trong đánh giá mức độ đáp ứng nguồn điện của NERC, tổ chức phụ trách độ tin cậy hệ thống điện Bắc Mỹ.

Danh mục, chương trình, dự án: đúng thời điểm thay vì càng sớm càng tốt

Bộ trưởng Lê Mạnh Hùng yêu cầu kiểm soát các dự án nguồn, lưới điện ở ba cấp độ: quản lý tổng thể danh mục; quản lý theo chương trình gồm các dự án có kết nối trong từng khu vực, từng vùng; quản lý từng dự án với mốc tiến độ và dữ liệu cụ thể. Cách phân cấp này tương đồng về cấu trúc với quản lý danh mục, chương trình và dự án trong các tiêu chuẩn của Viện Quản lý Dự án (PMI).

Mục tiêu là bảo đảm sự đồng bộ giữa các công trình và cấp điện áp. Bộ trưởng lưu ý: "Phải tránh tình trạng trung ương làm đến 220 kV, địa phương tiếp nối 110 kV, rồi 35 kV và các cấp điện áp khác nhưng không đồng bộ." Tiến độ cũng phải gắn với khả năng khai thác thực tế: "Đưa vào sớm cũng chưa chắc tốt. Nếu đưa vào sớm mà chưa có điều kiện giải tỏa công suất thì lại lãng phí."

Cùng hướng tận dụng tài sản hiện có, Bộ trưởng gợi mở đầu tư bổ sung tổ máy tại các trung tâm điện lực sẵn mặt bằng, sân trạm, hạ tầng, nhân lực, thay vì mở nhà máy ở khu vực mới, một lựa chọn chi phí thấp, thời gian ngắn mà nhiều nước gọi là mở rộng trên nền hiện hữu.

Bảo dưỡng theo rủi ro, quản trị bằng dữ liệu

Bộ trưởng chỉ ra hạn chế của cách bảo dưỡng theo chu kỳ thời gian: "Nhiều thiết bị, máy móc đến kỳ theo khuyến cáo phải mở ra nhưng thực tế vẫn đang vận hành rất tốt." Giải pháp được yêu cầu là bảo trì tiên đoán và kiểm tra dựa trên rủi ro (RBI), phương pháp được Viện Dầu khí Hoa Kỳ chuẩn hóa trong khuyến nghị API RP 580 và API RP 581, áp dụng rộng rãi trong công nghiệp dầu khí, điện lực.

Về dữ liệu, Bộ trưởng nhấn mạnh: "Chúng ta phải quản trị dựa trên dữ liệu. Dữ liệu phải có hệ thống, tổng thể; không thể mỗi người nhìn một góc, đưa ra một bộ số liệu thiếu đồng bộ." Yêu cầu có danh sách cụ thể phụ tải tăng thêm tại 326 khu công nghiệp đã hoạt động và 487 khu đã đăng ký cho thấy dự báo nhu cầu được kéo xuống tới từng dự án. Bản sao số của hệ thống điện, vận hành chậm nhất quý I/2027, là nền tảng kỹ thuật cho cách điều hành này.

Phía cầu là nguồn điện rẻ nhất

Bộ trưởng thừa nhận, quản lý nhu cầu những năm qua chủ yếu mang tính tự nguyện; dự thảo Luật Điện lực (sửa đổi) đã tính đến các công cụ quản lý phía cầu, kể cả điều chỉnh phụ tải thương mại. "Các công cụ này giúp tối ưu, không phải đầu tư quá nhiều mà vẫn bảo đảm an ninh năng lượng, đủ điện", Bộ trưởng nhấn mạnh. Quan điểm này trùng với nguyên tắc của IEA, coi hiệu quả năng lượng là "nhiên liệu đầu tiên". Các thị trường điện Hoa Kỳ, Úc cũng đã trả tiền cho khách hàng giảm tải vào giờ cao điểm.

Từ quản trị biến động đến điều hành điện quốc gia

Tám nhóm giải pháp mang dấu ấn rõ của tư duy trong cuốn sách "Quản trị biến động và khủng hoảng" do Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng chủ biên khi ông còn là Chủ tịch Hội đồng thành viên Petrovietnam. Cuốn sách đúc kết từ thực tiễn Petrovietnam vượt khủng hoảng kép năm 2020, đề cao chuyển từ kiểm soát cứng nhắc sang kiểm soát linh hoạt, từ "mục tiêu cứng" sang "mục tiêu sống" được cập nhật theo tín hiệu thị trường và dữ liệu thời gian thực, cùng các năng lực đặt mục tiêu, dự báo rủi ro, điều chỉnh kế hoạch, ứng phó linh hoạt.

Những tư tưởng ấy hiện diện trong kết luận ngày 7/11: kịch bản được tổ hợp và cập nhật liên tục; ma trận rủi ro song hành bảng giao việc; dữ liệu thống nhất làm căn cứ điều hành. Nhà quản trị học Peter Drucker từng viết trong "Managing in Turbulent Times" (1980) rằng hiểm họa lớn nhất thời biến động không nằm ở chính sự biến động mà ở việc hành động bằng logic của ngày hôm qua. Về an ninh năng lượng, Daniel Yergin, chuyên gia năng lượng hàng đầu thế giới, thường dẫn lời Winston Churchill năm 1913 rằng an toàn và chắc chắn về dầu mỏ nằm ở sự đa dạng, chỉ ở sự đa dạng mà thôi. Đa dạng nguồn cung, chuẩn bị trước bằng kịch bản và điều chỉnh liên tục theo dữ liệu chính là ba trụ cột trong cách ngành Công Thương tiếp cận bài toán điện năm 2027.

Năm 2027 đặt hệ thống điện trước bài toán khó hơn năm 2026 về cả nhu cầu, thủy văn lẫn nhiên liệu. Khác với nhiều nước chỉ hành động sau khi đã phải cắt điện, Việt Nam bước vào năm 2027 với năm kịch bản phụ tải, 11 phương án vận hành, danh mục công trình có mốc theo quý và tám nhóm nhiệm vụ do Bộ trưởng giao. Bộ trưởng Lê Mạnh Hùng khẳng định bài học năm 2026, chủ động nhận diện rủi ro, xây dựng kịch bản, phối hợp đồng bộ, phải tiếp tục được triển khai trong năm 2027. Thước đo cuối cùng vẫn là yêu cầu đã chốt tại Hội nghị: đủ điện cho sản xuất và đời sống Nhân dân trong mọi trường hợp.