Luật sư khuyến nghị người tiêu dùng bảo vệ quyền lợi trong giao dịch hàng hoá

Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 đã quy định khá toàn diện các quyền của người tiêu dùng tại Điều 4, từ quyền được bảo đảm an toàn, cung cấp thông tin, lựa chọn sản phẩm đến yêu cầu bồi thường, khiếu nại, tố cáo, khởi kiện. Đồng thời, Điều 5 cũng đặt ra những nghĩa vụ cụ thể, đòi hỏi người tiêu dùng chủ động kiểm tra, lựa chọn hàng hóa có nguồn gốc rõ ràng, tuân thủ hướng dẫn sử dụng và kịp thời cung cấp thông tin khi phát hiện hành vi xâm phạm quyền lợi. Xoay quanh việc thực thi các quyền này trong đời sống, phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với luật sư Ma Văn Giang, Đoàn Luật sư TP. Hà Nội.

Chủ động lên tiếng khi quyền lợi bị xâm phạm

- Thưa luật sư, Điều 4 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 đã quy định khá toàn diện các quyền của người tiêu dùng, từ quyền được cung cấp thông tin, lựa chọn sản phẩm đến yêu cầu bồi thường, khiếu nại, tố cáo, khởi kiện. Theo ông, quyền nào thiết thực nhất với người tiêu dùng và đâu là những rào cản khi thực hiện các quyền này trên thực tế?

Luật sư Ma Văn Giang: Theo quy định của pháp luật, quyền lợi của người tiêu dùng được liệt kê khá chi tiết và đầy đủ tại Điều 4 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023. Một trong số quyền của người tiêu dùng được quy định thiết thực nhất và đảm bảo tối đa quyền, lợi ích của người tiêu dùng là quyền yêu cầu tổ chức, cá nhân kinh doanh bồi thường thiệt hại khi sản phẩm, hàng hóa có khuyết tật, sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ không phù hợp, không bảo đảm an toàn hoặc không đúng với đăng ký, thông báo, công bố, niêm yết, quảng cáo, giới thiệu, giao kết, cam kết của tổ chức, cá nhân kinh doanh, đồng thời đây cũng là nghĩa vụ của người tiêu dùng.

Bên cạnh đó, quyền khiếu nại, tố cáo, khởi kiện hoặc đề nghị tổ chức xã hội khởi kiện để bảo vệ quyền lợi của mình theo quy định của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và quy định khác của pháp luật có liên quan cũng là một trong những quyền thiết thực nhất đối với quyền lợi của người tiêu dùng.

Cùng những quyền trên, người tiêu dùng cần chủ động bảo về quyền, lợi ích hợp pháp của mình thông qua quyền được cung cấp thông tin, lựa chọn sản phẩm trước khi đề nghị cơ quan, tổ chức khác bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Bởi lẽ, khi có thông tin đầy đủ, người tiêu dùng sẽ đưa ra được quyết định có lựa chọn sản phẩm hay không, từ đó đảm bảo gần như tối đa quyền lợi về sau. 

Trên thực tế quyền và lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng đôi khi thực hiện còn gặp nhiều sự trở ngại khách quan như xác định chủ thể để yêu cầu bồi thường, cơ quan Nhà nước có thẩm quyền giải quyết để thực hiện các quyền trên. Một phần trở ngại liên quan đến việc thực hiện việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp đến từ thời gian thực hiện thường kéo dài mà người tiêu dùng thường ít khi có điều kiện về thời gian cho việc yêu cầu, khiếu nại, tố cáo, khởi kiện cá nhân, tổ chức gây thiệt hại cho mình.

- Thưa luật sư, dù pháp luật đã trao quyền yêu cầu bồi thường, tuy nhiên thực tiễn người tiêu dùng vẫn gặp không ít khó khăn khi phải chứng minh thiệt hại và xác định trách nhiệm của bên kinh doanh. Vậy, đâu là những rào cản lớn nhất khiến người tiêu dùng gặp khó khăn khi yêu cầu bồi thường thiệt hại, dù quyền này đã được pháp luật quy định rõ?

Luật sư Ma Văn Giang: Theo quy định tại Điều 584 Bộ luật Dân sự quy định về căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại có quy định, người nào có hành vi xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản, quyền, lợi ích hợp pháp khác của người khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường; trường hợp tài sản gây thiệt hại thì chủ sở hữu, người chiếm hữu tài sản phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại.

Đồng thời, nguyên tắc bồi thường thiệt hại phải được xác định cụ thể trên thực tế được quy đổi bằng tiền tại thời điểm giải quyết bồi thường. Thiệt hại phát sinh sau thời điểm giải quyết bồi thường lần đầu được xác định tại thời điểm giải quyết bồi thường lần tiếp theo nếu có yêu cầu của người bị thiệt hại.

Theo quy định trên và dẫn chiếu trong thực tế, khi người tiêu dùng muốn yêu cầu bồi thường thì phải chứng minh được thiệt hại thực tế và phải quy đổi ra bằng tiền để làm căn cứ, cơ sở yêu cầu bên gây thiệt hại cho mình bồi thường. Tuy nhiên, để một người tiêu dùng xác định được thiệt hại cụ thể và quy đổi ra bằng tiền là một vấn đề không dễ dàng vì mỗi loại thiệt hại, pháp luật có quy định mức tiền quy đổi cụ thể khác nhau.

Trở ngại pháp lý liên quan đến việc yêu cầu bồi thường thiệt hại giữa người tiêu dùng và cơ quan, tổ chức, cá nhân là việc chứng minh trách nhiệm của cá nhân, tổ chức kinh doanh đã cung cấp hàng hoá, dịch vụ cho người tiêu dùng. Đôi khi, để xác định được trách nhiệm cũng phải dựa trên đánh giá, kết luận của cơ quan, tổ chức có thẩm quyền, qua đó quy trách nhiệm đến cơ quan, tổ chức, cá nhân kinh doanh.

Do đó, căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại được trích dẫn ở trên sẽ là tiền đề để người tiêu dùng xác định ai là người gây thiệt hại cho mình để từ đó làm căn cứ, cơ sở yêu cầu tổ chức, cá nhân đó thực hiện bồi thường thiệt hại do sản phẩm, hàng hóa có khuyết tật gây ra theo quy định tại Điều 34 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Từ quyền được luật hóa đến khả năng tự bảo vệ

- Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 đã quy định khá đầy đủ quyền khiếu nại, tố cáo, khởi kiện và các cơ chế bảo vệ người tiêu dùng. Tuy nhiên, trên thực tế, không ít người vẫn ngại thực hiện các quyền này. Theo luật sư, đâu là những rào cản chính và cần làm gì để thu hẹp khoảng cách giữa quyền được quy định trong luật và quyền được thực thi trong đời sống?

Luật sư Ma Văn Giang: Một trong những rào cản khiến người tiêu dùng ngại khiếu nại, khởi kiện là giá trị sản phẩm hoặc mức bồi thường không lớn, trong khi việc thu thập chứng cứ, chứng minh thiệt hại và thời gian giải quyết có thể kéo dài. Điều này khiến nhiều người lựa chọn bỏ qua khi quyền lợi bị xâm phạm.

Tuy nhiên, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 không chỉ trao quyền mà còn đặt ra nghĩa vụ đối với người tiêu dùng. Khoản 4 Điều 5 quy định người tiêu dùng có nghĩa vụ thông tin kịp thời, chính xác cho cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan khi phát hiện hàng hóa, dịch vụ không bảo đảm an toàn hoặc hành vi xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng. Vì vậy, việc lên tiếng, phản ánh hay sử dụng các công cụ pháp lý không chỉ nhằm bảo vệ quyền lợi của cá nhân mà còn góp phần bảo vệ cộng đồng và xây dựng môi trường kinh doanh lành mạnh.

Để các quyền được thực thi hiệu quả hơn, trước hết người tiêu dùng cần chủ động trang bị kiến thức pháp luật, tìm hiểu thông tin, lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, lưu giữ chứng từ và chứng cứ giao dịch. Khi quyền lợi bị xâm phạm, người tiêu dùng cần chủ động phản ánh, khiếu nại và sử dụng các cơ chế pháp luật cho phép. Sự chủ động này sẽ góp phần hạn chế hàng hóa, dịch vụ kém chất lượng, đồng thời tạo sức ép để doanh nghiệp nâng cao trách nhiệm và tuân thủ pháp luật.

- Xin cảm ơn luật sư!

Luật sư Ma Văn Giang kiến nghị, các cơ quan, tổ chức có liên quan cần phổ biến các quy định pháp luật liên quan đến quyền và lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng thông qua Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng theo tiến trình định kỳ, hằng năm. Đồng thời, tăng cường kiểm tra, xử lý các cơ sở, đơn vị, tổ chức kinh doanh nếu có vi phạm để nâng cao chất lượng sản phẩm, tạo môi trường kinh doanh lành mạnh và cũng là bảo vệ quyền và lợi ích của người tiêu dùng.