Với nền tảng văn hiến hơn một nghìn năm cùng hệ thống làng nghề lớn nhất cả nước, Hà Nội đang đứng trước cơ hội chuyển hóa di sản văn hóa thành năng lực cạnh tranh mới của nền kinh tế. Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu không còn chỉ dựa vào giá thành hay năng suất mà ngày càng được quyết định bởi bản sắc, sáng tạo và giá trị thương hiệu, mỗi sản phẩm làng nghề không chỉ là kết tinh của kỹ nghệ truyền thống mà còn trở thành "đại sứ" mang hình ảnh quốc gia ra thế giới.
Đó cũng là con đường mà nhiều quốc gia đã lựa chọn để gia tăng giá trị cho sản phẩm. Với Hà Nội, nền tảng ấy đang dần được khẳng định. Việc bốn làng nghề Bát Tràng, Vạn Phúc, Chuyên Mỹ và Sơn Đồng được công nhận là thành viên Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ thế giới trong giai đoạn 2024 - 2025 là minh chứng cho thấy giá trị của làng nghề Việt Nam đã từng bước được ghi nhận trên trường quốc tế.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Mai Anh, nguyên Phó Hiệu trưởng phụ trách Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp; Chi hội trưởng, Hội đồng Nghệ thuật ngành Mỹ thuật ứng dụng - Hội Mỹ thuật Việt Nam, đây là lợi thế quan trọng để Hà Nội xây dựng các thương hiệu làng nghề có sức cạnh tranh toàn cầu. Tuy nhiên, chính sách hỗ trợ chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ nằm ở sự chuyển đổi tư duy của chính các doanh nghiệp và cơ sở sản xuất, từ làm nghề sang quản trị hiện đại, từ gia công sang xây dựng thương hiệu, từ sản xuất đơn lẻ sang đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế.
Thực tế, nhiều sản phẩm mang đậm bản sắc Việt Nam vẫn chủ yếu xuất khẩu dưới thương hiệu của đối tác nước ngoài. Giá trị văn hóa được tạo ra trong nước nhưng phần lớn giá trị gia tăng lại thuộc về khâu phân phối và thương hiệu ở nước nhập khẩu. Đây cũng là lý do giá bán lẻ trên thị trường quốc tế thường cao gấp nhiều lần giá xuất khẩu tại gốc.
Muốn thay đổi thực trạng đó, theo các chuyên gia, không thể chỉ xây dựng thương hiệu cho từng doanh nghiệp riêng lẻ mà phải hình thành chuỗi liên kết từ thương hiệu doanh nghiệp, thương hiệu sản phẩm đến thương hiệu ngành hàng và thương hiệu quốc gia. Một thương hiệu quốc gia mạnh chỉ có thể được tạo dựng trên nền tảng của những thương hiệu ngành hàng đủ uy tín, đủ khác biệt và đủ sức cạnh tranh.
Theo bà Nguyễn Thị Hương - Giám đốc Trung tâm Khoa học và Công nghệ Phát triển Làng nghề, Phó Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam, thương hiệu làng nghề không được tạo nên bằng hoạt động quảng bá đơn thuần mà phải bắt đầu từ việc bảo vệ giá trị cốt lõi của từng nghề. Chất lượng sản phẩm, kỹ thuật chế tác, nguồn nguyên liệu, quy trình sản xuất và những giá trị văn hóa được tích lũy qua nhiều thế hệ mới là nền móng của thương hiệu.
Để bảo vệ nền tảng đó, bà Hương cho rằng cần xây dựng bộ tiêu chuẩn nhận diện cho từng làng nghề, kết hợp chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu tập thể và hệ thống kiểm soát chất lượng nhằm giúp người tiêu dùng nhận diện đúng sản phẩm chính gốc, qua đó bảo vệ uy tín và tạo dựng niềm tin đối với thương hiệu.
Theo bà Hương, thương hiệu làng nghề cũng không chỉ thuộc về từng doanh nghiệp mà là tài sản chung của cả cộng đồng. Vì vậy, cùng với bảo tồn kỹ thuật chế tác, cần hình thành chuỗi liên kết giữa sản xuất, trải nghiệm văn hóa, du lịch và thương mại; đồng thời đẩy mạnh chuyển đổi số để lưu giữ tri thức nghề, truy xuất nguồn gốc, quản lý tiêu chuẩn và quảng bá sản phẩm trên môi trường số.
Trong bối cảnh Việt Nam chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng kinh tế số, kinh tế xanh và tiêu dùng bền vững, thương hiệu quốc gia ngày càng trở thành một nguồn lực cạnh tranh chiến lược. Theo Brand Finance, giá trị thương hiệu quốc gia Việt Nam năm 2024 đạt 507 tỷ USD, xếp thứ 32 thế giới, tăng một bậc so với năm trước. Kết quả này cho thấy uy tín quốc gia đang được nâng lên cùng với năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.
Đối với lĩnh vực thủ công mỹ nghệ, Bộ Công Thương đã xác định đây là một trong những nhóm ngành hàng trọng điểm được ưu tiên trong kế hoạch xúc tiến thương mại giai đoạn 2026 - 2030. Đồng thời, Bộ đang trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt các chương trình xây dựng và phát triển thương hiệu ngành hàng, coi đây là giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp, ngành hàng và nền kinh tế.
Song song với đó, Chương trình Thương hiệu quốc gia cũng được đổi mới theo hướng gắn kết chặt chẽ hơn giữa giá trị văn hóa với giá trị sản phẩm. Bộ Công Thương đang phối hợp với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch rà soát, hoàn thiện bộ nhận diện thương hiệu quốc gia để áp dụng thống nhất cho các sản phẩm văn hóa, du lịch và dịch vụ.
Theo ông Vũ Bá Phú, Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương), phát triển thương hiệu cho các sản phẩm mang bản sắc văn hóa Việt Nam không chỉ nhằm gia tăng xuất khẩu mà còn góp phần định vị hình ảnh quốc gia thông qua những giá trị văn hóa được kết tinh trong từng sản phẩm.
Nhấn mạnh về tầm quan trọng của thương hiệu quốc gia, Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân nêu bật, thương hiệu quốc gia không chỉ là biểu tượng mà còn là cam kết về chất lượng, đổi mới sáng tạo và năng lực tiên phong của một quốc gia. Đó là tài sản vô hình có giá trị chiến lược, phản ánh năng lực cạnh tranh tổng thể và vị thế của Việt Nam trong tiến trình hội nhập.
Cùng quan điểm này, Tiến sĩ Santiago Velasquez, Quyền Chủ nhiệm cấp cao các chương trình MBA và MIB, Trường Đại học RMIT Việt Nam cho rằng: "Danh tiếng của một quốc gia được hình thành từ sáu trụ cột gồm xuất khẩu, quản trị, đầu tư, du lịch, con người và văn hóa. Trong đó, văn hóa không chỉ tạo nên bản sắc mà còn góp phần xây dựng niềm tin đối với người tiêu dùng quốc tế, qua đó khuếch đại sức mạnh của thương hiệu quốc gia".
Từ đó có thể thấy, xây dựng thương hiệu cho làng nghề Hà Nội không chỉ nhằm nâng giá trị của từng sản phẩm hay từng địa phương. Xa hơn, đó là hành trình chuyển hóa những giá trị văn hóa tích lũy qua nhiều thế kỷ thành lợi thế cạnh tranh của ngành hàng, đóng góp vào sức mạnh thương hiệu quốc gia trong kỷ nguyên hội nhập.
Nếu thương hiệu là "tấm hộ chiếu" để sản phẩm bước ra thị trường quốc tế, thì khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo chính là động lực quyết định sức cạnh tranh của làng nghề trong giai đoạn phát triển mới của Thủ đô.
Đặt trong mục tiêu đưa Hà Nội trở thành trung tâm công nghiệp văn hóa và đổi mới sáng tạo của cả nước, hình thành các cụm làng nghề sáng tạo, xây dựng chuỗi giá trị từ thiết kế, sản xuất, thương mại đến du lịch, ông Tạ Đình Thi, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội khẳng định, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo phải trở thành động lực trung tâm, đồng thời là đột phá chiến lược.
Theo ông Tạ Đình Thi, khoa học, công nghệ không chỉ hỗ trợ sản xuất mà phải trở thành "xương sống" của toàn bộ chuỗi giá trị sáng tạo. Từ thiết kế, sản xuất, phân phối, thương mại đến quảng bá sản phẩm đều cần được thúc đẩy bằng chuyển đổi số, dữ liệu số và các nền tảng công nghệ. Cùng với đó là phát triển hạ tầng số, bảo tàng số, thư viện số và các nền tảng giao dịch tài sản số nhằm mở rộng không gian phát triển cho các ngành công nghiệp văn hóa.
Ông Tạ Đình Thi cho rằng, Hà Nội cần xây dựng hệ sinh thái khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo với Khu Công nghệ cao Hòa Lạc là trung tâm nghiên cứu, phát triển; đồng thời thí điểm các cơ chế thử nghiệm có kiểm soát để doanh nghiệp mạnh dạn ứng dụng công nghệ, phát triển mô hình kinh doanh mới. Cùng với nguồn nhân lực chất lượng cao và sự tham gia của các tập đoàn công nghệ, đây sẽ là nền tảng nâng cao giá trị và sức cạnh tranh của sản phẩm làng nghề trên thị trường quốc tế.
Ở góc độ phát triển công nghiệp văn hóa, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn - Uỷ viên thường trực Uỷ ban Văn hoá, Giáo dục của Quốc hội kiến nghị, Hà Nội cần vượt qua tư duy "mỗi làng một sản phẩm", hướng tới hệ sinh thái "mỗi làng một bản sắc - mỗi sản phẩm một câu chuyện - mỗi nghệ nhân là một chủ thể sáng tạo", trong đó các làng nghề được kết nối thành một mạng lưới sáng tạo của Thủ đô.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn, mỗi làng nghề cần được định vị theo lợi thế riêng. Bát Tràng không chỉ là nơi sản xuất gốm mà có thể trở thành trung tâm thiết kế, nghệ thuật và trải nghiệm gốm; Vạn Phúc phát triển lụa gắn với thời trang và thiết kế đương đại; Phú Vinh hướng tới nội thất xanh từ mây tre; Sơn Đồng kết nối điêu khắc truyền thống với mỹ thuật ứng dụng; Chuyên Mỹ đưa nghề khảm trai vào phân khúc thiết kế và nội thất cao cấp.
Khi đó, sản phẩm làng nghề sẽ không còn bó hẹp trong vai trò quà lưu niệm mà có thể tham gia sâu hơn vào các thị trường có giá trị gia tăng cao như kiến trúc, nội thất, thời trang, nghệ thuật, quà tặng cao cấp và xuất khẩu.
Một yêu cầu quan trọng khác là xây dựng bản đồ tài nguyên làng nghề số. Theo ông Bùi Hoài Sơn, đây sẽ là cơ sở để Hà Nội lựa chọn những cụm làng nghề có tiềm năng, tập trung nguồn lực đầu tư thay vì hỗ trợ dàn trải.
Lợi thế của Hà Nội còn nằm ở nguồn lực tri thức dồi dào với đội ngũ nhà khoa học, chuyên gia, giảng viên, nhà thiết kế và doanh nghiệp sáng tạo. Nếu được kết nối hiệu quả, các trung tâm sáng tạo sẽ trở thành nơi hội tụ giữa tri thức, nghệ nhân và doanh nghiệp; đồng thời thực hiện các hoạt động nghiên cứu thị trường, đào tạo thiết kế, trình diễn nghề, triển lãm, xúc tiến thương mại và chuyển giao công nghệ vào sản xuất.
Song song với không gian sáng tạo trực tiếp, thương mại điện tử đang mở ra một không gian phát triển mới cho làng nghề. Theo ông Đỗ Hữu Hưng - Phó Chủ tịch Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam, Tổng Giám đốc ACCESSTRADE Việt Nam, mô hình bán hàng trực tiếp đến người tiêu dùng giúp các cơ sở sản xuất giảm phụ thuộc vào khâu trung gian, gia tăng giá trị thương mại và từng bước chuyển từ gia công sang xây dựng thương hiệu riêng.
Quan trọng hơn, môi trường số tạo điều kiện để kể câu chuyện sản phẩm. Với hàng thủ công mỹ nghệ, mỗi sản phẩm đều chứa đựng lịch sử, kỹ thuật chế tác, tri thức truyền đời và bản sắc địa phương. Chính những giá trị đó giúp sản phẩm khác biệt, vượt ra khỏi cuộc cạnh tranh đơn thuần về giá.
Để khai thác hiệu quả không gian số, theo các chuyên gia, Hà Nội cần đầu tư đồng bộ hạ tầng dữ liệu, nền tảng truy xuất nguồn gốc, hệ thống quản lý sản phẩm, logistics và các chương trình đào tạo kỹ năng số cho các hộ sản xuất, đặc biệt là những cơ sở nhỏ chưa đủ nguồn lực tự xây dựng hệ thống quản trị và truyền thông.
Nếu thương hiệu là mục tiêu, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là động lực, thì thể chế chính là "đòn bẩy" quyết định khả năng chuyển hóa tiềm năng thành sức cạnh tranh thực tế. Điều này cũng được đặt ra trong định hướng phát triển mới của Thủ đô.
Nhấn mạnh tại Hội nghị công bố Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm mới đây, Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Vũ Đại Thắng chỉ ra, Hà Nội đã hội tụ đầy đủ điều kiện để bước vào giai đoạn phát triển mới với nền tảng là quy hoạch dài hạn, thể chế ngày càng hoàn thiện và quyết tâm đổi mới mạnh mẽ.
Quy hoạch không chỉ xác lập không gian phát triển mà còn tạo cơ sở thu hút các nguồn lực xã hội, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và hình thành các động lực tăng trưởng mới, đưa Thủ đô trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo, tài chính, thương mại, dịch vụ và kết nối quốc tế có sức cạnh tranh cao trong khu vực.
Đối với hệ thống làng nghề, đây là cơ hội để chuyển từ tư duy bảo tồn đơn thuần sang phát triển trên nền tảng kinh tế sáng tạo. Khi quy hoạch, hạ tầng và cơ chế đầu tư được mở ra, các làng nghề sẽ không chỉ là không gian gìn giữ di sản mà còn trở thành những cực tăng trưởng của công nghiệp văn hóa, nơi hội tụ sản xuất, thiết kế, thương mại, du lịch và trải nghiệm văn hóa.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Mai Anh, để hiện thực hóa mục tiêu đó, Hà Nội cần có cơ chế ưu tiên riêng đối với khu vực làng nghề, chuyển từ hỗ trợ sản xuất sang kiến tạo hệ sinh thái phát triển. Trọng tâm là ưu tiên nguồn lực đầu tư hạ tầng các cụm công nghiệp làng nghề, trung tâm thiết kế sáng tạo, trung tâm giới thiệu và giao dịch sản phẩm; đồng thời khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào nghiên cứu, ứng dụng khoa học, công nghệ, chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo trong toàn bộ chuỗi giá trị.
Song hành với đầu tư hạ tầng, cần hoàn thiện các chính sách về đất đai, tín dụng, thuế và ưu đãi đầu tư đối với các dự án bảo tồn gắn với phát triển làng nghề, nhất là các dự án xây dựng không gian trải nghiệm, bảo tàng nghề, trung tâm thiết kế sáng tạo và du lịch làng nghề. Đây không chỉ là những công trình phục vụ phát triển kinh tế mà còn là thiết chế để bảo tồn, lan tỏa và gia tăng giá trị của di sản.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Mai Anh, Hà Nội cũng cần đẩy mạnh mô hình hợp tác công - tư, thu hút doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và các tổ chức quốc tế tham gia phát triển hệ sinh thái làng nghề. Khi các hoạt động nghiên cứu, thiết kế, sản xuất, thương mại và xây dựng thương hiệu được liên kết trong một chuỗi giá trị thống nhất, sản phẩm làng nghề sẽ có điều kiện nâng cao giá trị gia tăng, mở rộng thị trường và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Một trong những yếu tố quyết định thành công là cơ chế thúc đẩy phát triển nguồn nhân lực. Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Mai Anh, xây dựng con người làng nghề cũng phải đặt trong mục tiêu chung xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh, sáng tạo, có trách nhiệm với cộng đồng và có khả năng thích ứng với thời đại số. Đây không chỉ là bài toán phát triển nguồn nhân lực mà còn là điều kiện để các giá trị văn hóa tiếp tục được kế thừa và làm giàu trong đời sống đương đại.
Có thể thấy, Quy hoạch Thủ đô đã xác định rõ khát vọng phát triển của Hà Nội trong giai đoạn mới: tăng trưởng GRDP bình quân trên 11%/năm giai đoạn 2026-2030; đến năm 2030, quy mô GRDP đạt trên 113 tỷ USD, công nghiệp văn hóa đóng góp khoảng 9% GRDP và hình thành những thương hiệu công nghiệp văn hóa mang tầm quốc tế. Đặt trong mục tiêu đó, hệ thống làng nghề không còn được nhìn nhận đơn thuần là di sản cần gìn giữ, mà trở thành một cấu phần quan trọng của chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa.
Đó cũng chính là tinh thần xuyên suốt của Nghị quyết số 80-NQ/TW và Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm: biến "đất trăm nghề" thành nguồn lực tăng trưởng mới, chuyển hóa di sản thành tài sản phát triển, để văn hóa thực sự trở thành sức mạnh nội sinh và năng lực cạnh tranh của Thủ đô trong kỷ nguyên hội nhập.
