Khai thác quyền sở hữu trí tuệ - 'mỏ vàng' của kinh tế thể thao 

Động lực mới của kinh tế thể thao 

Ngày 26/4 hàng năm - Ngày Sở hữu trí tuệ thế giới (World IP Day) - không chỉ là dịp tôn vinh các thành tựu sáng tạo, mà còn là thời điểm để nhìn lại vai trò ngày càng quan trọng của hệ thống sở hữu trí tuệ trong thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. 

Mỗi năm, Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) sẽ lựa chọn một thông điệp và chủ đề xuyên suốt cho chuỗi các hoạt động kỷ niệm ở các quốc gia thành viên dựa trên sự phát triển và gắn kết của sở hữu trí tuệ với các xu hướng phát triển trên toàn cầu.

Năm 2026, WIPO lựa chọn chủ đề “Sở hữu trí tuệ và Thể thao: Sẵn sàng - Bắt đầu - Đổi mới”, cho thấy sự gắn kết không thể tách rời giữa nền kinh tế thể thao hiện đại với hoạt động sở hữu trí tuệ.

Lấy thể thao làm trung tâm của các nội dung liên quan tới sở hữu trí tuệ, vốn được xem là lĩnh vực thiên về khoa học, công nghệ, không phải điều bất ngờ. Bởi thực tế cho thấy, thể thao đang có sự phát triển nhanh, có thị hiếu lớn và biến đổi cũng rất khác biệt.

Thể thao không chỉ là những trận đấu mà còn giao thoa với thời trang, giải trí, truyền thông, sức khỏe, trò chơi điện tử và hàng tiêu dùng. Các đối tượng sở hữu trí tuệ như: sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, nhãn hiệu và quyền tác giả khuyến khích đổi mới sáng tạo và cho phép kết nối liên ngành với thể thao, khơi dậy sức sáng tạo, tiến bộ công nghệ và tăng trưởng kinh tế.

Mặc dù thị trường thể thao là thị trường làm ra kinh tế và các sản phẩm liên quan, song cũng đang bị tác động lớn trước việc bị làm nhái, làm giả khiến những thương hiệu, nhà sản xuất và người làm về kinh tế thể thao ảnh hưởng trực tiếp. WIPO đánh giá, thể thao là nhu cầu của xã hội. Vì vậy, giá trị lĩnh vực thể thao phải được bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.

Trả lời báo chí, ông Lưu Hoàng Long, Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho biết, việc sử dụng các quyền sở hữu trí tuệ đã tạo điều kiện đưa thể thao phát triển thành một ngành công nghiệp toàn cầu. Nói cách khác, đứng sau sự tăng trưởng của ngành này là vai trò then chốt của hệ thống sở hữu trí tuệ - một cơ chế vô hình nhưng đầy quyền năng, giúp bảo vệ và tối ưu hoá giá trị từ các sáng tạo, thương hiệu và nội dung truyền thông liên quan đến thể thao.

"Sở hữu trí tuệ trong thể thao khẳng định vai trò với các trụ cột như: Bản quyền truyền hình với doanh thu từ việc khai thác thương mại các sự kiện thể thao; bảo hộ nhãn hiệu và phát triển thương hiệu bởi các vận động viên, câu lạc bộ, liên đoàn thể thao, các nhà sản xuất dụng cụ thể thao... tạo ra doanh thu khổng lồ từ hoạt động nhượng quyền thương mại" - ông Lưu Hoàng Long nói. 

Bên cạnh đó, “thương hiệu” của các cầu thủ nổi tiếng cũng góp phần quan trọng làm gia tăng doanh thu cho các nhãn hàng thể thao, các dịch vụ phụ trợ trong lĩnh vực thể thao.

Ngoài ra, ngành công nghiệp thể thao là một ngành luôn được chú trọng đầu tư để liên tục đổi mới. Sáng chế bảo hộ các công nghệ tiên tiến để có được các dụng cụ tối ưu nhất cho hoạt động thể thao từ vật liệu siêu nhẹ cho giày chạy, xe đạp khí động học đến hệ thống phân tích dữ liệu thông minh giúp nâng cao thành tích của vận động viên hoặc các công nghệ để hỗ trợ trọng tài đảm bảo sự công bằng trong các trận đấu.

Đặc biệt, sở hữu trí tuệ cung cấp công cụ pháp lý chống lại nạn hàng giả thể thao và các hình thức tiếp thị nhằm trục lợi bất hợp pháp từ các sự kiện thể thao lớn. 

Theo ông Lưu Hoàng Long, cần nhìn nhận giá trị cốt lõi của công nghiệp thể thao hiện đại nằm ở tài sản trí tuệ, đặc biệt là quyền phát sóng, quyền hình ảnh, nhãn hiệu và các sản phẩm nội dung số. Điển hình, thỏa thuận giữa FPT và Công ty Cổ phần Bóng đá chuyên nghiệp Việt Nam (VPF) về bản hợp đồng chiến lược 5 mùa giải (2023-2027) thông qua nền tảng FPT Play.

Lần đầu tiên, bản quyền truyền hình của V-League, hạng Nhất quốc gia và Cúp quốc gia được định giá tiệm cận với chuẩn mực quốc tế, đạt mức khoảng 2,5 triệu USD/mùa, tương đương hơn 60 tỷ đồng. Đây là mức tăng trưởng theo cấp số nhân - gấp hơn 30 lần so với hợp đồng tiền mặt trước đó. Điều này cho thấy một thực tế thể thao đang trở thành ngành kinh tế dựa trên quyền sở hữu trí tuệ.

Công cụ pháp lý bảo vệ thành quả sáng tạo

Tổng giá trị thị trường thể thao toàn cầu ước tính khoảng 507 - 600 tỷ USD vào năm 2025 và dự báo có thể đạt khoảng 635 tỷ USD vào năm 2029. Nền công nghiệp thể thao là ngành kinh tế chiến lược toàn cầu, có tốc độ tăng trưởng ổn định và dài hạn, trong tương lai có thể hình thành hệ sinh thái kinh tế - công nghệ - truyền thông.

Thực tiễn ở Việt Nam và trên thế giới đã ghi nhận rất nhiều nhãn hiệu, sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, các tác phẩm, chương trình phát sóng… trong lĩnh vực thể thao được bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ.

Hơn nữa, tại Việt Nam, trên cơ sở những quy định mới của Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ, việc xác lập, bảo hộ, khai thác và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trong lĩnh vực thể thao được tạo điều kiện thuận lợi và hiệu quả hơn.

"Các quy định mới giúp các chủ thể trong lĩnh vực thể thao yên tâm có được khung pháp lý để thỏa sức sáng tạo và kinh doanh hướng tới một ngành kinh tế thể thao, một ngành công nghiệp không khói có tiềm năng đem lại lợi nhuận cao cho đất nước" - ông Lưu Hoàng Long nhấn mạnh. 

Tại Tọa đàm "Tài sản trí tuệ - Động lực phát triển ngành thể thao" mới đây, ông Lê Huy Anh, Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ chia sẻ, các sáng chế có tác động, đóng góp trong lĩnh vực thể thao rất đa dạng. Trong đó, thiết bị và vật liệu thể thao góp phần nâng cao hiệu suất thi đấu; sinh học và y học thể thao giúp tối ưu hoá công tác tuyển chọn vận động viên, kỹ thuật huấn luyện, tập luyện, thi đấu; dữ liệu góp phần tối ưu hoá công tác chăm sóc vận động viên, nghiên cứu đối thủ, cải thiện chiến thuật, hiệu suất thi đấu; công nghệ số và truyền thông giúp nâng cao tính giải trí và công bằng trong thể thao.

Nhiều sáng chế tiêu biểu đã tạo ra giá trị trong thực tiễn như hệ thống theo dõi vận động bằng cảm biến theo thời gian thực giúp phát hiện nguy cơ chấn thương sớm, tối ưu giáo án phục hồi, chuyển y học thể thao sang hướng dự phòng dựa trên dữ liệu; máy tập đa chức năng giúp tối ưu không gian phòng gym; giày thể thao đệm khí giúp vận động viên di chuyển nhanh hơn, bền hơn, giảm chấn thương; công nghệ VAR làm tăng độ chính xác trong các quyết định, tăng tính minh bạch, công bằng trong thể thao...

Ông Võ Hoàng Khai, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Đồng Nai nhận định, trong bối cảnh hiện nay, thể thao không chỉ đơn thuần là hoạt động rèn luyện sức khỏe và thi đấu thành tích cao mà còn là một ngành kinh tế giàu tiềm năng, gắn với các lĩnh vực như: truyền thông, giải trí, công nghệ, thương mại và đổi mới sáng tạo.

Đằng sau mỗi giải đấu, mỗi thương hiệu thể thao, mỗi thiết bị luyện tập hiện đại hay mỗi chương trình phát sóng thể thao là những tài sản trí tuệ có giá trị rất lớn như: nhãn hiệu, bản quyền, sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, dữ liệu số và các sản phẩm sáng tạo.

“Sở hữu trí tuệ chính là công cụ pháp lý quan trọng để bảo vệ thành quả sáng tạo, thúc đẩy đổi mới công nghệ, gia tăng giá trị thương mại và nâng cao năng lực cạnh tranh cho các tổ chức, doanh nghiệp và cá nhân hoạt động trong lĩnh vực thể thao” - ông Võ Hoàng Khai nhấn mạnh.

Theo các chuyên gia, việc xác lập, bảo hộ, quản lý, khai thác hiệu quả các đối tượng sở hữu trí tuệ là một yêu cầu cấp thiết trong giai đoạn hiện nay, góp phần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các tổ chức, cá nhân tham gia đổi mới sáng tạo, tạo điều kiện thuận lợi để các ý tưởng có cơ hội được triển khai trong thực tế và được công nhận, phát huy giá trị, hiệu quả. 

Tại Quyết định số 1189/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược phát triển thể dục, thể thao Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, đặt mục tiêu hoạt động kinh tế thể thao có bước phát triển mạnh mẽ, trong đó giai đoạn 2025 - 2030 tăng trưởng mạnh về số lượng, quy mô các cơ sở sản xuất, kinh doanh thể dục, thể thao và phát triển đa dạng các loại hình dịch vụ thể dục, thể thao; đến năm 2045, thị trường thể thao phát triển, kinh tế thể thao đạt mức tăng trưởng hằng năm cao, từng bước đóng góp tích cực vào phát triển kinh tế đất nước.

Chiến lược cũng nêu rõ nhiệm vụ "hoàn thiện các quy định và nâng cao năng lực thực thi pháp luật về bản quyền, sở hữu trí tuệ, đăng ký, cấp phép hành nghề và chuyển nhượng trong lĩnh vực thể dục, thể thao". Điều này cho thấy, sở hữu trí tuệ đã được nhìn nhận như “chìa khoá” trong phát triển ngành kinh tế thể thao, không chỉ ở khía cạnh bảo hộ quyền lợi hợp pháp của các chủ thể tham gia thị trường, mà còn tạo dựng môi trường cạnh tranh minh bạch, lành mạnh, qua đó khuyến khích đổi mới sáng tạo trong cung cấp sản phẩm, dịch vụ thể thao.

Khi các quyền về hình ảnh vận động viên, bản quyền truyền hình, thương hiệu sự kiện hay các mô hình kinh doanh thể thao... được xác lập và bảo vệ hiệu quả, giá trị kinh tế của ngành sẽ được “kích hoạt” mạnh mẽ hơn. Đồng thời, việc hoàn thiện khung khổ pháp lý về sở hữu trí tuệ cũng mở đường cho việc thu hút đầu tư, nhất là từ khu vực tư nhân và các nhà đầu tư quốc tế, vào các lĩnh vực như tổ chức sự kiện, phát triển bản quyền, công nghiệp thể thao và dịch vụ giải trí gắn với thể thao.

Đây chính là nền tảng quan trọng để từng bước hình thành thị trường thể thao chuyên nghiệp, hiện đại, góp phần đưa kinh tế thể thao trở thành một trong những động lực tăng trưởng mới của nền kinh tế.

Quyền sở hữu trí tuệ ngày càng tạo ra giá trị trong bối cảnh ngành thể thao toàn cầu đang ngày càng phát triển. Đằng sau sự phát triển của ngành kinh tế thể thao là hệ thống sở hữu trí tuệ - “hạ tầng vô hình” giúp bảo vệ và khai thác giá trị từ sáng tạo, thương hiệu và nội dung. Các trụ cột của ngành đều gắn với sở hữu trí tuệ: bản quyền truyền hình tạo nguồn thu lớn; nhãn hiệu định hình bản sắc cho giải đấu, câu lạc bộ và vận động viên, đồng thời duy trì sự gắn kết của người hâm mộ.