Hợp tác xã phải thoát ‘vỏ hành chính’, tham gia chuỗi giá trị

Đây là chia sẻ của PGS.TS Nguyễn Mạnh Hùng, Phó giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Phó Chủ tịch, Tổng Thư ký Hội đồng Lý luận Trung ương tại Hội thảo khoa học “Tư tưởng Hồ Chí Minh về hợp tác xã: Giá trị lịch sử và định hướng phát triển kinh tế hợp tác trong kỷ nguyên mới” do Liên minh Hợp tác xã Việt Nam tổ chức chiều 10/4.

Sự kiện diễn ra trong bối cảnh đặc biệt, kỷ niệm 80 năm Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi thư kêu gọi điền chủ, nông gia tham gia hợp tác xã (11/4/1946 - 11/4/2026), dấu mốc có ý nghĩa sâu sắc với tiến trình hình thành và phát triển kinh tế tập thể.

Tư tưởng Hồ Chí Minh: Nền tảng định hình kinh tế hợp tác hiện đại

"Cách đây tròn 80 năm, trong bối cảnh đất nước vừa giành độc lập với muôn vàn khó khăn, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết thư kêu gọi nông dân cả nước tham gia hợp tác xã. Tại sao Bác không dùng văn bản hành chính mà lại viết một bức thư?" Chủ tịch Liên minh Hợp tác xã Việt Nam Cao Xuân Thu Vân mở đầu bài phát biểu khai mạc và nhấn mạnh: Bác Hồ viết thư bởi điều này thể hiện rõ hợp tác xã là loại hình kinh tế mang tính nhân văn, tinh thần tự giác và tự chủ rất cao. Bác khẳng định một chân lý giản dị: "Nông dân ta giàu thì nước ta giàu, nông nghiệp ta thịnh thì nước ta thịnh". Để đạt được điều đó, nhất định phải có hợp tác xã.

Qua bức thư của Bác, các thế hệ nhận thấy, hợp tác xã chính là "hợp vốn, hợp sức". Vốn nhiều thì sức mạnh lớn, khó khăn ít mà lợi ích nhiều. Khi đứng riêng lẻ trên mảnh ruộng của mình, người nông dân khó có thể đi xa. Nhưng khi biết hợp sức, hợp lòng, chúng ta không chỉ tạo ra cơm áo mà còn tạo ra sức mạnh của niềm tin và sự gắn bó.

Chủ tịch Liên minh Hợp tác xã Việt Nam cho biết, khi nhìn ra thế giới, tại các nước như Nhật Bản, Trung Quốc, Thái Lan hay Hàn Quốc, tỷ lệ nông dân tham gia hợp tác xã chiếm từ 90 - 95%. Trong khi đó, tại Việt Nam, với khoảng 9 triệu hộ nông dân, khu vực hợp tác xã hiện mới thu hút được khoảng 5,7 triệu thành viên. Đây là một trăn trở lớn.

Chia sẻ tại Hội thảo, PGS.TS Nguyễn Mạnh Hùng, Phó giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Phó Chủ tịch, Tổng Thư ký Hội đồng Lý luận Trung ương khẳng định, hai bức thư rất quan trọng của Chủ tịch Hồ Chí Minh: "Thư gửi điền chủ, nông gia Việt Nam năm 1946" và "Thư gửi Đại hội hợp tác xã, đội sản xuất nông nghiệp tiên tiến miền núi, trung du năm 1964" không chỉ là văn kiện lịch sử mà còn là hai dấu mốc định hình mô hình hợp tác xã Việt Nam. 

Theo ông Nguyễn Mạnh Hùng, việc nhìn lại hai bức thư không chỉ để tri ân lịch sử mà quan trọng hơn là để soi chiếu thực tiễn, tìm lời giải cho các điểm nghẽn hiện nay. Từ đó, ông khái quát thông điệp cốt lõi: phát triển hợp tác xã phải lấy xã viên làm trung tâm, lấy lợi ích thiết thực làm động lực, lấy dân chủ - tự nguyện làm phương thức và lấy quản trị, đổi mới làm điều kiện bảo đảm. Trong bối cảnh mới, tinh thần “hợp vốn, hợp sức” cần được nâng lên thành “hợp vốn, hợp sức, hợp trí tuệ, hợp công nghệ và hợp thị trường”.

Nhấn mạnh một số định hướng phát triển kinh tế tập thể trong kỷ nguyên mới, ông Nguyễn Mạnh Hùng cho rằng:

Thứ nhất, tiếp tục đổi mới nhận thức và mô hình hợp tác xã. Hợp tác xã phải xuất phát từ nhu cầu thực, lợi ích thực và hiệu quả thực của thành viên; là tổ chức kinh tế cung cấp dịch vụ đầu vào, tổ chức sản xuất, bảo quản, chế biến, tiêu thụ và thông tin thị trường, giúp giảm rủi ro cho xã viên. Hợp tác xã không thể tồn tại như một “vỏ hành chính”, mà phải cạnh tranh bằng chất lượng dịch vụ, năng lực tổ chức sản xuất và khả năng mở rộng thị trường.

Thứ hai, phát triển hệ sinh thái hợp tác thay vì nhân rộng các hợp tác xã nhỏ, yếu. Cần thúc đẩy liên kết ngang giữa các hợp tác xã cùng ngành hàng và liên kết dọc với doanh nghiệp, ngân hàng, nhà khoa học, nhà nước. Khi tham gia chuỗi giá trị hoàn chỉnh, hợp tác xã mới có thể nâng cao giá trị gia tăng và năng lực cạnh tranh.

Thứ ba, giải quyết bài toán vốn trên cơ sở củng cố niềm tin và minh bạch. Hợp tác xã cần hoàn thiện quản trị tài chính, xây dựng phương án sản xuất kinh doanh khả thi, mở rộng các nguồn lực như quỹ hỗ trợ, tín dụng, liên kết doanh nghiệp. Vai trò của Nhà nước là hỗ trợ, dẫn dắt, nhưng không thay thế nội lực của hợp tác xã.

Thứ tư, nâng cao năng lực quản trị và chất lượng nguồn nhân lực. Ban quản trị cần được chuyên nghiệp hóa, có kiến thức về tài chính, pháp lý, thị trường, công nghệ. Đồng thời, cần trẻ hóa đội ngũ, thu hút trí thức, kỹ sư, cán bộ thương mại điện tử tham gia, gắn đào tạo với yêu cầu thực tiễn.

Thứ năm, thúc đẩy chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ như một “mệnh lệnh phát triển”. Đây chính là sự cụ thể hóa yêu cầu “cải tiến quản lý, kỹ thuật” mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nêu. Công nghệ không chỉ giúp tăng năng suất mà còn nâng cao tính minh bạch, củng cố niềm tin và tinh thần làm chủ của xã viên.

Thứ sáu, cốt lõi vẫn là phát huy tinh thần làm chủ của xã viên. Dân chủ phải được thực hiện thực chất, thông qua công khai tài chính, cơ chế giám sát, phân phối lợi ích công bằng. Bởi niềm tin chính là tài sản quý giá nhất của kinh tế hợp tác.

Xây dựng “nông dân doanh nhân”, "chìa khóa" phát triển nông nghiệp hiện đại

Vận dụng tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về hợp tác xã trong thời kỳ mới, GS.TS Hoàng Chí Bảo, nguyên Ủy viên Hội đồng Lý luận Trung ương, cho rằng, cần chú trọng vào những giải pháp mang tính định hướng lâu dài.

Theo ông, nếu như trước đây, hình mẫu người nông dân chủ yếu gắn với hình ảnh “lão nông tri điền”, sản xuất dựa vào kinh nghiệm và sự am hiểu quy luật tự nhiên. Tuy nhiên, trong bối cảnh mới, cần xây dựng một thế hệ nông dân mới, những người làm nông nghiệp với tư duy kinh doanh, có năng lực như một doanh nhân, có phong cách làm việc công nghiệp và khả năng thích ứng với thị trường.

Cùng với đó, nông thôn cần được phát triển như một cộng đồng kinh tế - văn hóa - xã hội toàn diện, còn nông nghiệp phải trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, đóng vai trò trụ cột của nền kinh tế. Quan điểm này cũng kế thừa tinh thần truyền thống “phi nông bất ổn, phi công bất phú, phi thương bất hoạt, phi trí bất hưng”, trong đó nông dân luôn giữ vị trí nền tảng đặc biệt quan trọng, nhất là trong chiến lược bảo vệ và phát triển đất đai nông nghiệp.

Một nội dung quan trọng khác là yếu tố văn hóa. Văn hóa ở đây được hiểu là năng lực tiếp cận thông tin, khả năng nâng cao nhận thức của người dân, thông qua vai trò dẫn dắt của đội ngũ cán bộ, đảng viên. Từ đó, hướng tới xây dựng hình mẫu người nông dân kiểu mới, có tri thức, có học vấn, làm chủ khoa học công nghệ, tạo ra các sản phẩm nông nghiệp có chất lượng, có thương hiệu, đủ sức cạnh tranh và vươn ra thị trường quốc tế.

Đồng thời, cần tiếp tục đẩy mạnh việc học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Chủ tịch Hồ Chí Minh như một định hướng chiến lược lâu dài. Từ đó, góp phần xây dựng khu vực kinh tế hợp tác ngày càng vững mạnh, hướng tới mục tiêu nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho người nông dân, xây dựng nông thôn văn minh, hiện đại.

Học tập hai bức thư của Chủ tịch Hồ Chí Minh, mỗi hợp tác xã cần tự nhìn lại: đã thực sự lấy xã viên làm trung tâm hay chưa; đã vận hành theo cơ chế thị trường hay chưa; đã minh bạch, dân chủ và có năng lực quản trị hay chưa; đã tham gia chuỗi giá trị, chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ hiệu quả hay chưa. Trả lời được những câu hỏi đó, sẽ giúp các hợp tác xã tháo gỡ điểm nghẽn, tạo động lực phát triển.