FTA và bài toán mở rộng cơ hội cho doanh nghiệp xuất khẩu

FTA cần lan tỏa cơ hội tới doanh nghiệp nhỏ

Trong hơn một thập niên hội nhập sâu rộng, các hiệp định thương mại tự do (FTA) đã trở thành một trong những nền tảng quan trọng giúp xuất khẩu Việt Nam mở rộng thị trường và duy trì đà tăng trưởng. Từ những hiệp định song phương đầu tiên đến các FTA thế hệ mới như CPTPP, EVFTA hay RCEP, mạng lưới thương mại của Việt Nam ngày càng mở rộng, tạo nên một “bản đồ thị trường” rộng lớn cho hàng hóa trong nước.

Khi hệ thống FTA đã tương đối hoàn chỉnh, trọng tâm của chính sách hội nhập không còn dừng ở việc ký thêm các hiệp định mới. Điều quan trọng hơn là làm thế nào để khai thác hiệu quả những cam kết đã có, qua đó đưa lợi ích của hội nhập lan tỏa rộng hơn trong nền kinh tế.

Ông Phan Đức Hiếu, Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế của Quốc hội cho rằng, Việt Nam đang sở hữu lợi thế hội nhập đáng kể, song dư địa khai thác các FTA vẫn còn rất lớn. “Việt Nam đã có 17 hiệp định thương mại tự do, nhưng điều quan trọng là chúng ta đã tận dụng được đến đâu”, ông Hiếu đặt vấn đề.

Trên thực tế, nhiều doanh nghiệp lớn đã tận dụng khá tốt các ưu đãi từ FTA để mở rộng xuất khẩu sang những thị trường lớn. Nhờ đáp ứng được các tiêu chuẩn khắt khe, quy mô sản xuất và năng lực quản trị chuỗi cung ứng, các doanh nghiệp này có khả năng tiếp cận những thị trường khó tính và tận dụng hiệu quả các ưu đãi thuế quan.

Dù vậy, một bộ phận không nhỏ doanh nghiệp nhỏ và vừa, lực lượng chiếm tỷ trọng lớn trong nền kinh tế vẫn gặp nhiều khó khăn trong việc tiếp cận cơ hội từ FTA. Những rào cản phổ biến có thể kể đến như thiếu thông tin thị trường, hạn chế về năng lực quản trị, quy mô sản xuất nhỏ hoặc chưa đáp ứng được các tiêu chuẩn kỹ thuật của thị trường nhập khẩu.

Theo ông Phan Đức Hiếu, đây là vấn đề cần được nhìn nhận nghiêm túc trong quá trình xây dựng chính sách phát triển xuất khẩu. “Cần đặt câu hỏi là những doanh nghiệp nhỏ và vừa đã thực sự được hưởng lợi từ các hiệp định thương mại tự do hay chưa”, ông Hiếu nêu quan điểm.

Nếu cơ hội từ FTA chỉ tập trung vào một nhóm doanh nghiệp lớn, lợi ích của hội nhập sẽ chưa được khai thác đầy đủ. Việc mở rộng khả năng tiếp cận FTA cho khu vực doanh nghiệp nhỏ không chỉ giúp gia tăng số lượng doanh nghiệp tham gia xuất khẩu, mà còn tạo thêm động lực phát triển cho nền sản xuất trong nước.

Cần những mô hình mới cho xuất khẩu

Một trong những trở ngại lớn đối với doanh nghiệp nhỏ là vấn đề quy mô sản xuất. Nhiều sản phẩm có tiềm năng xuất khẩu nhưng sản lượng của từng doanh nghiệp riêng lẻ lại chưa đủ để đáp ứng các đơn hàng lớn, hoặc yêu cầu cung ứng ổn định của thị trường quốc tế. Từ góc nhìn thực tiễn, ông Phan Đức Hiếu cho rằng cần tìm kiếm những mô hình tổ chức phù hợp để giải quyết bài toán này.

“Có những trường hợp một doanh nghiệp riêng lẻ không thể đáp ứng yêu cầu về sản lượng, nhưng nếu nhiều doanh nghiệp cùng tham gia thì hoàn toàn có thể tạo ra quy mô đủ lớn cho xuất khẩu”, ông Hiếu gợi mở.

Theo đó, các mô hình liên kết sản xuất, hợp tác theo chuỗi hoặc doanh nghiệp đầu mối tổ chức xuất khẩu có thể là hướng đi phù hợp. Khi các doanh nghiệp nhỏ được kết nối trong một hệ thống sản xuất và kiểm soát chất lượng thống nhất, nguồn lực sản xuất có thể được tập hợp để đáp ứng yêu cầu của thị trường quốc tế.

Bên cạnh đó, ông Phan Đức Hiếu cũng đề cập đến khả năng doanh nghiệp Việt Nam chủ động xây dựng hệ thống thương mại tại thị trường nước ngoài. Những mô hình doanh nghiệp đầu mối hoặc tổ chức thương mại ở nước ngoài có thể đóng vai trò cầu nối, kết nối nguồn hàng trong nước với hệ thống phân phối quốc tế.

Trong bối cảnh thương mại toàn cầu ngày càng cạnh tranh, việc tận dụng hiệu quả các FTA hiện có sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì đà tăng trưởng xuất khẩu. Để các hiệp định thương mại tự do phát huy hết tiềm năng, các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp cần được triển khai thực chất hơn, từ phổ biến thông tin thị trường, nâng cao năng lực đáp ứng tiêu chuẩn, đến xây dựng các mô hình tổ chức sản xuất và xuất khẩu phù hợp.

Về dài hạn, việc khai thác hiệu quả các FTA không chỉ giúp mở rộng thị trường mà còn thúc đẩy quá trình nâng cấp năng lực sản xuất, cải thiện chất lượng sản phẩm và nâng cao vị thế của hàng hóa Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Ông Phan Đức Hiếu nhấn mạnh: “Việt Nam đã có 17 hiệp định thương mại tự do, nhưng điều quan trọng là làm sao để cơ hội từ các hiệp định này lan tỏa rộng hơn tới cộng đồng doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa”.