EPR: Chuyển từ góp sang trách nhiệm tái chế

Không thể chọn phương án rồi để đó

Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhập khẩu (EPR) đang bước sang giai đoạn mà doanh nghiệp không thể chỉ quan tâm đến việc “đã kê khai hay chưa”, “đã đóng tiền hay chưa”. Vấn đề quan trọng hơn là phải xác định đúng trách nhiệm, lựa chọn đúng phương thức thực hiện và chứng minh được kết quả tái chế.

Tại tọa đàm trong khuôn khổ Hội thảo “Thúc đẩy tái chế bao bì trong ngành dược, mỹ phẩm - Hướng tới kinh tế tuần hoàn và phát triển bền vững” diễn ra mới đây, nhiều câu hỏi của doanh nghiệp tập trung vào những tình huống rất thực tế: Nếu tự tổ chức tái chế nhưng cuối năm mới hoàn thành 70-80% khối lượng bắt buộc thì phần còn thiếu được xử lý thế nào? Có thể chuyển sang đóng góp tài chính cho phần chưa thực hiện hay không? Khi thuê đơn vị tái chế hoặc ủy quyền cho PRO, doanh nghiệp dựa vào đâu để xác nhận mình đã hoàn thành nghĩa vụ? Những câu hỏi này cho thấy, EPR không còn là câu chuyện xa lạ với doanh nghiệp. Ngược lại, khi nghĩa vụ tái chế đi vào thực tế, khoảng cách giữa quy định và năng lực thực hiện đang trở thành vấn đề cần được giải quyết.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, ông Đỗ Xuân Thuấn, đại diện Văn phòng EPR Quốc gia, Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho hay, doanh nghiệp có thể lựa chọn tự tổ chức tái chế hoặc đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam. Với phương án tự tổ chức, doanh nghiệp có thể trực tiếp thực hiện, thuê đơn vị tái chế hoặc ủy quyền cho tổ chức PRO. Điểm đáng chú ý là một khi đã lựa chọn phương thức tự tổ chức tái chế, doanh nghiệp phải thực hiện trách nhiệm theo phương án đó. Việc cuối kỳ chưa hoàn thành toàn bộ khối lượng không đồng nghĩa có thể chuyển phần thiếu sang hình thức đóng góp tài chính.

Trường hợp mới hoàn thành 70-80% khối lượng tái chế bắt buộc, phần còn thiếu được chuyển tiếp để tiếp tục thực hiện, với thời gian chuyển tiếp được nêu tại hội thảo là tối đa hai năm. Tuy nhiên, cách xử lý cụ thể khi hết thời hạn chuyển tiếp mà doanh nghiệp vẫn chưa hoàn thành nghĩa vụ còn cần tiếp tục được làm rõ trong quá trình hoàn thiện quy định. Đây cũng là điểm cho thấy thực thi EPR không nên được nhìn đơn giản như một khoản chi phí bắt buộc hàng năm. Khi lựa chọn tự tổ chức tái chế, doanh nghiệp phải tính đến khả năng thu gom, lựa chọn đối tác, công nghệ xử lý, chứng từ và khả năng chứng minh khối lượng thực tế đã được tái chế. Nói cách khác, lựa chọn phương thức thực hiện chỉ là bước đầu. Điều quan trọng hơn là doanh nghiệp có đủ năng lực để theo đuổi phương thức đó đến cùng hay không.

Hiểu đúng bao bì mới tính đúng nghĩa vụ

Một vấn đề khác được đặt ra là doanh nghiệp phải kê khai bao nhiêu trong tổng khối lượng bao bì đưa sản phẩm ra thị trường. Câu hỏi tưởng như kỹ thuật này lại có ý nghĩa lớn, bởi nếu xác định sai ngay từ khâu kê khai, doanh nghiệp có thể tính sai toàn bộ nghĩa vụ tái chế phía sau. Theo ông Đỗ Xuân Thuấn, doanh nghiệp phải căn cứ danh mục bao bì thuộc diện thực hiện trách nhiệm tái chế để xác định khối lượng kê khai. Với sản phẩm có nhiều loại bao bì, cần xác định từng loại vật liệu có thuộc diện phải tái chế hay không. Chẳng hạn, với thuốc, nếu vỏ hộp bằng giấy thuộc danh mục phải tái chế thì khối lượng bao bì giấy phải được kê khai. Nếu vỉ thuốc bằng nhựa thuộc diện phải tái chế thì phần bao bì đó cũng được tính vào trách nhiệm. Ngược lại, vật liệu không nằm trong danh mục thì không tính vào nghĩa vụ tương ứng.

Nhưng vật liệu mới chỉ là một phần. Doanh nghiệp còn phải xác định bao bì đó có phải là bao bì thương phẩm hay không. Bao bì trực tiếp và bao bì ngoài thuộc phạm vi trách nhiệm, trong khi những loại chỉ phục vụ vận chuyển, như một số thùng lớn dùng trong chuỗi phân phối, không mặc nhiên được tính. “Ngay cả pallet gỗ cũng không phải cứ xuất hiện trong quá trình vận chuyển là mặc nhiên trở thành đối tượng phải kê khai”, ông Đỗ Xuân Thuấn chia sẻ và cho rằng, những chi tiết này cho thấy, EPR đòi hỏi doanh nghiệp phải thay đổi cách quản lý dữ liệu bao bì. Không thể chỉ ước tính tổng lượng vật liệu sử dụng rồi áp một tỷ lệ chung. Doanh nghiệp cần biết mình đưa loại bao bì nào ra thị trường, khối lượng bao nhiêu, sử dụng cho mục đích gì và loại nào thuộc phạm vi trách nhiệm. Đây cũng là lý do yêu cầu về truy xuất, chứng từ và báo cáo kết quả tái chế ngày càng quan trọng. Khi doanh nghiệp thuê đơn vị bên ngoài hoặc ủy quyền cho PRO, trách nhiệm không vì thế mà biến mất. Doanh nghiệp vẫn phải kê khai, đăng ký phương thức thực hiện và có căn cứ xác nhận kết quả.

“Doanh nghiệp không bị buộc phải lựa chọn một nhà tái chế hay PRO trong danh sách chỉ định. Doanh nghiệp có thể chủ động tìm kiếm đối tác, nhưng đơn vị được lựa chọn phải đáp ứng các điều kiện về môi trường và công nghệ tái chế. Khối lượng được tái chế chỉ có thể được tính vào kết quả hoàn thành nghĩa vụ nếu quy trình xử lý đáp ứng đúng giải pháp, quy cách kỹ thuật theo quy định. Việc ký hợp đồng với một đơn vị có năng lực nhưng công nghệ không phù hợp vẫn có thể dẫn đến việc khối lượng xử lý không được công nhận”, ông Thuấn chia sẻ.

Cũng theo ông Thuấn, với những doanh nghiệp đến tháng 9/2026 vẫn chưa triển khai thủ tục EPR, vấn đề không còn nằm ở việc “có nên làm hay không”. Thời hạn kê khai trách nhiệm tái chế là trước ngày 1/4 hằng năm; doanh nghiệp lựa chọn đóng góp tài chính phải hoàn thành nghĩa vụ trước ngày 20/4, trong khi trường hợp tự tổ chức tái chế phải báo cáo kết quả vào năm tiếp theo. Doanh nghiệp chậm thực hiện cần rà soát lại dữ liệu, kê khai bổ sung và chủ động xử lý các rủi ro liên quan đến tuân thủ. EPR vì thế đang đặt doanh nghiệp trước một yêu cầu khác với cách tiếp cận truyền thống về môi trường. Không phải cứ hoàn thành một thủ tục là có thể coi như xong nghĩa vụ. Điều quan trọng là doanh nghiệp phải biết mình chịu trách nhiệm với loại bao bì nào, khối lượng bao nhiêu, lựa chọn cách thực hiện nào và có thể chứng minh kết quả ra sao.

EPR đang thay đổi cách doanh nghiệp nhìn về trách nhiệm tái chế. Không còn đơn thuần là khoản chi phí phải thực hiện, doanh nghiệp phải biết vật liệu đi đâu, được xử lý thế nào và kết quả ra sao. Điều đó đòi hỏi quản lý tốt dữ liệu, chọn đúng đối tác và kiểm soát được dòng vật liệu sau tiêu dùng. Nói cách khác, EPR đang đưa trách nhiệm với sản phẩm và bao bì đi xa hơn cánh cửa nhà máy.