Đưa trí tuệ nhân tạo vào công tác quản lý thương mại điện tử Việt Nam

Công cụ quản lý thông minh

Những năm gần đây, sự bùng nổ của thương mại điện tử kéo theo lượng dữ liệu lớn phát sinh mỗi ngày: dữ liệu người bán, sản phẩm, giao dịch, phản hồi khách hàng, hoạt động livestream, quảng cáo số… Nếu như trước đây phần lớn hoạt động quản lý vẫn dựa vào hậu kiểm thủ công, thì nay yêu cầu thực tiễn đặt ra là phải ứng dụng công nghệ để xử lý nhanh hơn, chính xác hơn và kịp thời hơn.

Theo báo cáo tình hình thực hiện nhiệm vụ 4 tháng và phương hướng, nhiệm vụ trọng tâm phấn đấu đạt mục tiêu tăng trưởng năm 2026 của Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương), đơn vị đã bước đầu triển khai ứng dụng AI trong phân tích dữ liệu báo cáo của các nền tảng thương mại điện tử trên Cổng Thông tin quản lý hoạt động thương mại điện tử. Hiện hệ thống AI đang được huấn luyện trên cơ sở dữ liệu hiện có và kỳ vọng phát huy hiệu quả rõ rệt khi dữ liệu từ các nền tảng thương mại điện tử được bổ sung đầy đủ theo quy định của Luật Thương mại điện tử và các văn bản hướng dẫn thi hành có hiệu lực từ ngày 1/7/2026.

Cùng với đó, cơ quan này cũng đang xây dựng cơ sở dữ liệu thương mại điện tử quốc gia theo hướng chuẩn hóa, kết nối liên thông, nâng cấp hệ thống online.gov.vn thành nền tảng quản lý tổng thể về thương mại điện tử, tăng cường ứng dụng dữ liệu và AI phục vụ giám sát, hậu kiểm và xử lý vi phạm như hàng giả, hàng nhái, gian lận thương mại trên môi trường số.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương về định hướng này, ông Hoàng Ninh, Phó Cục trưởng Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số cho biết, cơ quan quản lý nhận thức rất rõ việc tận dụng công nghệ vào công tác quản lý là yêu cầu cần được triển khai sớm trong bối cảnh thương mại điện tử phát triển nhanh và liên tục xuất hiện các mô hình kinh doanh mới.

Theo ông Hoàng Ninh, trên cơ sở chỉ đạo của lãnh đạo Bộ Công Thương và định hướng chuyển đổi số của ngành, Cục đã nghiên cứu từng bước đưa AI vào công tác quản lý nhà nước về  thương mại điện tử. Những công cụ AI hiện nay đang được xây dựng dựa trên cơ sở dữ liệu  thương mại điện tử mà đơn vị thu thập trong thời gian qua.

“Chúng tôi hy vọng khi Luật Thương mại điện tử và các nghị định hướng dẫn có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, hệ thống sẽ có đủ dữ liệu lớn để AI phát huy hiệu quả như mong muốn, đáp ứng yêu cầu trong công tác quản lý nhà nước về thương mại điện tử”, ông Hoàng Ninh nhấn mạnh.

Không chỉ dừng lại ở việc tổng hợp dữ liệu, AI còn được kỳ vọng trở thành công cụ hỗ trợ phát hiện dấu hiệu vi phạm. Trong môi trường  thương mại điện tử, nơi hàng triệu sản phẩm được đăng bán và thay đổi liên tục mỗi ngày, việc kiểm tra thủ công gần như không thể bao quát toàn bộ thị trường.

Nhiều chuyên gia cho rằng AI có thể giúp cơ quan quản lý tự động rà quét các dấu hiệu bất thường như giá bán thấp bất thường, sản phẩm có tần suất bị phản ánh cao, nội dung quảng cáo sai sự thật hoặc gian hàng có dấu hiệu “né” truy xuất nguồn gốc. Khi được kết nối dữ liệu liên thông giữa các cơ quan quản lý, công nghệ này còn có thể hỗ trợ khoanh vùng các mạng lưới bán hàng giả, gian lận xuyên nền tảng.

“Lá chắn số” chống hàng giả

Một trong những vấn đề khiến thị trường thương mại điện tử đau đầu nhiều năm qua là tình trạng hàng giả, hàng nhái, hàng không rõ nguồn gốc xuất hiện tràn lan trên không gian mạng. Với đặc thù giao dịch trực tuyến, việc xác minh người bán, truy vết nguồn hàng hay xử lý vi phạm thường khó khăn hơn nhiều so với thương mại truyền thống.

Trong bối cảnh đó, AI được xem là công cụ có thể tạo ra bước chuyển mới trong quản lý. Theo ông Hoàng Ninh, khi được huấn luyện trên kho dữ liệu đủ lớn, hệ thống AI sẽ hỗ trợ phát hiện các hành vi vi phạm pháp luật trên môi trường  thương mại điện tử, đồng thời hỗ trợ các lực lượng chức năng khác trong công tác kiểm tra, xử lý. “AI có thể giúp các cơ quan quản lý nhà nước, ví dụ như lực lượng quản lý thị trường, nhận diện những gian hàng vi phạm trên thị trường thương mại điện tử”, ông Hoàng Ninh cho biết.

Thực tế, trên thế giới, nhiều nền tảng  thương mại điện tử lớn đã ứng dụng AI để kiểm soát gian lận giao dịch, nhận diện hàng hóa vi phạm sở hữu trí tuệ hay phát hiện tài khoản có hành vi bất thường. Các hệ thống học máy có khả năng phân tích hành vi người bán, mô hình giao dịch, tần suất thay đổi nội dung sản phẩm để đưa ra cảnh báo sớm.

Tại Việt Nam, việc xây dựng cơ sở dữ liệu  thương mại điện tử quốc gia được xem là nền tảng quan trọng để AI phát huy hiệu quả. Bởi chất lượng của AI phụ thuộc lớn vào dữ liệu đầu vào: dữ liệu càng đầy đủ, chuẩn hóa và liên thông, khả năng nhận diện vi phạm càng chính xác.

Việc Luật Thương mại điện tử có hiệu lực từ tháng 7/2026 được kỳ vọng sẽ tạo hành lang pháp lý quan trọng cho quá trình này. Theo đó, các nền tảng  thương mại điện tử sẽ phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ báo cáo, cung cấp và lưu trữ dữ liệu theo quy định. Điều này không chỉ giúp tăng tính minh bạch của thị trường mà còn tạo nguồn dữ liệu lớn phục vụ công tác quản lý số.

Từ phân tích dữ liệu giao dịch, nhận diện dấu hiệu bất thường đến hỗ trợ phát hiện gian hàng vi phạm, trí tuệ nhân tạo (AI) đang từng bước được đưa vào công tác quản lý thương mại điện tử tại Việt Nam. Khi Luật Thương mại điện tử chính thức có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, cùng với việc hoàn thiện cơ sở dữ liệu quy mô lớn, AI được kỳ vọng sẽ trở thành “trợ lý số” quan trọng cho cơ quan quản lý trong cuộc chiến chống hàng giả, gian lận thương mại trên không gian mạng.