Tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu mở ra cơ hội và sức ép mới

Cơ hội bước lên nấc thang giá trị cao hơn

Tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu đang tạo ra cả cơ hội lẫn sức ép mới đối với cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam. Trong bối cảnh các tập đoàn đa quốc gia đẩy mạnh dịch chuyển sản xuất, yêu cầu về công nghệ, tiêu chuẩn xanh và năng lực quản trị cũng ngày càng khắt khe hơn nếu doanh nghiệp muốn tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Phát biểu tại Hội thảo xu hướng và giải pháp hỗ trợ doanh nghiệp tham gia chuỗi sản xuất và cung ứng toàn cầu do Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương) tổ chức tại Hà Nội vào chiều 26/5, bà Vương Thị Oanh - Chuyên viên Cục Xuất nhập khẩu cho rằng, thương mại thế giới đang bước vào giai đoạn tái cấu trúc sâu rộng khi xu hướng tối ưu chi phí dần nhường chỗ cho yêu cầu về an toàn chuỗi cung ứng, khả năng chống chịu và phát triển bền vững. Những biến động địa chính trị, chiến lược “China +1”, chuyển đổi số cùng các tiêu chuẩn ESG đang tạo ra sức ép sàng lọc ngày càng lớn đối với doanh nghiệp toàn cầu.

Theo bà Vương Thị Oanh, trong bối cảnh đó, Việt Nam đang nổi lên như một điểm đến hấp dẫn của dòng dịch chuyển sản xuất nhờ lợi thế địa chính trị kinh tế cùng mạng lưới 17 FTA đã thực thi. Tuy nhiên, cơ hội sẽ không tự chuyển hóa thành lợi thế nếu doanh nghiệp nội địa không đủ năng lực tham gia sâu vào chuỗi cung ứng, thay vì tiếp tục dừng ở các công đoạn gia công đơn giản.

Đại diện Cục Xuất nhập khẩu cho rằng, việc các tập đoàn lớn như Apple, Samsung, Intel, Foxconn hay Pegatron tiếp tục mở rộng sản xuất tại Việt Nam đang kéo theo nhu cầu nội địa hóa nguồn cung ngày càng lớn nhằm tối ưu logistics và tận dụng ưu đãi thuế quan từ các FTA thế hệ mới.

“Doanh nghiệp Việt Nam đứng trước cơ hội lớn để thoát khỏi vai trò gia công thuần túy, chủ động trở thành đối tác trực tiếp trong chuỗi sản xuất”, bà Vương Thị Oanh nhấn mạnh. Theo bà, đây cũng là hướng đi phù hợp với mục tiêu của Chiến lược xuất nhập khẩu hàng hóa đến năm 2030, trong đó đặt trọng tâm gia tăng hàm lượng giá trị nội địa trong cơ cấu hàng hóa xuất khẩu.

Không chỉ mở rộng cơ hội thị trường, việc tham gia chuỗi cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia còn buộc doanh nghiệp Việt phải tiếp cận các mô hình quản trị hiện đại như Lean, Six Sigma hay Nhà máy thông minh nhằm nâng cấp năng lực sản xuất theo chuẩn quốc tế.

Bên cạnh đó, các FTA như CPTPP, EVFTA hay RCEP cũng đang mở ra dư địa lớn cho công nghiệp hỗ trợ trong nước thông qua các quy định chặt chẽ về quy tắc xuất xứ. Theo bà Vương Thị Oanh, để được hưởng ưu đãi thuế quan, các tập đoàn FDI buộc phải tăng tỷ lệ nội địa hóa tại Việt Nam, qua đó tạo thêm không gian thị trường ổn định và dài hạn cho doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ trong nước.

Sức ép ngày càng lớn từ tiêu chuẩn xanh

Dù vậy, cơ hội càng lớn thì áp lực đào thải càng mạnh. Theo đại diện Cục Xuất nhập khẩu, các tiêu chuẩn xanh và phát triển bền vững hiện không còn dừng ở mức khuyến khích mà đã được luật hóa tại nhiều thị trường lớn như châu Âu hay Bắc Mỹ.

“Bất kỳ doanh nghiệp nào chậm chân trong việc lấy ‘tấm hộ chiếu xanh’ sẽ ngay lập tức bị loại khỏi danh mục nhà cung ứng toàn cầu”, bà Vương Thị Oanh cảnh báo khi đề cập tới các quy định như Cơ chế điều chỉnh carbon tại biên giới (CBAM) hay Chỉ thị về thẩm định phát triển bền vững doanh nghiệp của Liên minh châu Âu.

Không chỉ áp lực về môi trường, chuyển đổi số cũng trở thành điều kiện sống còn. Chuỗi cung ứng hiện đại vận hành dựa trên nền tảng dữ liệu lớn và kết nối thời gian thực. Nếu doanh nghiệp vẫn duy trì mô hình quản trị thủ công, không có khả năng kết nối ERP hay MES với hệ thống của đối tác FDI, nguy cơ bị loại khỏi chuỗi là rất rõ ràng.

Theo bà Vương Thị Oanh, làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng hiện nay không chỉ kéo theo dòng vốn đầu tư mà còn mang theo cả hệ sinh thái doanh nghiệp vệ tinh nước ngoài vào Việt Nam. Điều đó khiến doanh nghiệp nội địa phải cạnh tranh trực tiếp ngay trên “sân nhà” về nhân lực kỹ thuật, thị phần công nghiệp hỗ trợ và khả năng đáp ứng đơn hàng quy mô lớn.

Đại diện Cục Xuất nhập khẩu cũng chỉ ra rằng khoảng cách năng lực giữa doanh nghiệp Việt với yêu cầu của chuỗi cung ứng toàn cầu vẫn còn khá lớn. Tỷ lệ nội địa hóa ở nhiều ngành công nghiệp chủ lực như điện tử, ô tô hay cơ khí chính xác hiện vẫn ở mức thấp. Trong khi đó, phần lớn doanh nghiệp nội địa mới chỉ tham gia ở các công đoạn có giá trị gia tăng thấp như bao bì, linh kiện đơn giản hoặc gia công cơ bản.

Một điểm nghẽn lớn khác nằm ở trình độ công nghệ, năng lực tự động hóa và khả năng nghiên cứu phát triển sản phẩm. Nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn đang vận hành với máy móc cũ, thiếu hệ thống quản trị số, thiếu kỹ sư công nghệ cao và phụ thuộc vào mô hình sản xuất OEM.

Để thu hẹp khoảng cách này, bà Vương Thị Oanh cho rằng bên cạnh chính sách hỗ trợ từ Nhà nước, điều quan trọng nhất vẫn là sự thay đổi từ chính doanh nghiệp. “Chuẩn hóa quy trình theo tiêu chuẩn quốc tế và chuyển đổi số không phải là khoản chi phí mất đi, mà là khoản đầu tư sinh tồn để có được chiếc vé tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu”, bà Vương Thị Oanh nhấn mạnh.

Theo đại diện Cục Xuất nhập khẩu, doanh nghiệp Việt cần sớm xây dựng lộ trình ESG, đẩy mạnh chuyển đổi số và tăng cường liên kết thay vì hoạt động đơn lẻ, manh mún. Chỉ khi hình thành được các liên minh doanh nghiệp đủ quy mô, đủ năng lực công nghệ và tài chính, doanh nghiệp Việt mới có thể đáp ứng các đơn hàng lớn từ các tập đoàn đa quốc gia.

“Tiến trình tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu là cuộc sàng lọc khốc liệt, nhưng cũng là cơ hội vàng để công nghiệp Việt Nam bứt phá khỏi bẫy gia công và vươn lên trong chuỗi giá trị toàn cầu”, bà Vương Thị Oanh khẳng định.

Chuỗi cung ứng toàn cầu đang bước vào giai đoạn tái sắp xếp mạnh, kéo theo yêu cầu ngày càng cao về công nghệ, tiêu chuẩn xanh và năng lực quản trị. Đây vừa là sức ép, vừa là cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam thay đổi vị thế, từng bước tham gia sâu hơn vào các khâu có giá trị gia tăng cao trong mạng lưới sản xuất quốc tế.

Chiều 26/5, tại Hà Nội, Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương) tổ chức Hội thảo “Xu hướng và giải pháp hỗ trợ doanh nghiệp tham gia chuỗi sản xuất và cung ứng toàn cầu”. Hội thảo tập trung phân tích xu hướng tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu trong bối cảnh mới; nhận diện cơ hội, thách thức đối với doanh nghiệp Việt Nam; đồng thời đề xuất các giải pháp hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực sản xuất, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Tại hội thảo, nhiều ý kiến cho rằng các yêu cầu về ESG, công nghệ, tiêu chuẩn chất lượng và khả năng kết nối dữ liệu đang trở thành điều kiện bắt buộc đối với doanh nghiệp muốn tham gia chuỗi cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia.