Cơ hội định vị lại ngành hàng không Việt Nam trong chuyển đổi xanh

Xu thế tất yếu trong chuyển đổi xanh ngành hàng không

Sáng 27/3, tại trụ sở Liên hợp quốc đã diễn ra cuộc họp kỹ thuật “Chương trình Giảm nhẹ và bù trừ phát thải khí nhà kính đối với hàng không quốc tế (CORSIA) - Kinh nghiệm quốc tế và chiến lược tuân thủ cho hàng không Việt Nam”. 

Phát biểu khai mạc, bà Francesca Nardini, Phó Trưởng đại diện Chương trình phát triển Liên hợp quốc (UNDP) tại Việt Nam nhấn mạnh, việc tham gia CORSIA không đơn thuần là thực hiện nghĩa vụ pháp lý, mà còn là phép thử quan trọng đối với năng lực thích ứng và vị thế của ngành hàng không Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi năng lượng xanh toàn cầu.

Theo bà Francesca Nardini, các yêu cầu tuân thủ trong lĩnh vực carbon ngày càng khắt khe và có tác động trực tiếp đến phát triển kinh tế - xã hội. Việt Nam không bắt đầu từ con số 0 khi đã xây dựng được nền tảng pháp lý và hệ thống giám sát, báo cáo, thẩm tra (MRV). Song, Việt Nam vẫn cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế quản lý, đặc biệt là trong cấp phép tín chỉ carbon, phòng ngừa rủi ro và hỗ trợ doanh nghiệp xây dựng chiến lược phù hợp.

Quan trọng hơn, việc tham gia CORSIA không chỉ là chi phí, mà còn mở ra cơ hội tham gia thị trường carbon quốc tế, phát triển các dự án trong nước, tạo nguồn tín chỉ có giá trị và nâng cao năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp hàng không. Điều này đòi hỏi một khuôn khổ pháp lý rõ ràng, sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý và những quyết định kịp thời ngay từ giai đoạn đầu.

Bà Francesca Nardini cũng chỉ ra ba yếu tố then chốt. Đó là: bảo đảm tính minh bạch và dự đoán được của chính sách; tăng cường đối thoại giữa khu vực công và tư; đồng thời chủ động học hỏi kinh nghiệm quốc tế để áp dụng hiệu quả vào điều kiện Việt Nam.

Theo ông Tạ Quang Hưng, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học Công nghệ, Môi trường và Vật liệu xây dựng (Bộ Xây dựng) cho biết, ngành hàng không toàn cầu hiện chiếm khoảng 2% tổng phát thải CO2, tương đương 882 triệu tấn vào năm 2023 và khoảng 14% phát thải của ngành giao thông vận tải. Đáng chú ý, các chuyến bay quốc tế chiếm tới 80% lượng phát thải hàng không, chủ yếu từ các chặng bay dài.

Theo dự báo của Tổ chức Hàng không Dân dụng Quốc tế (ICAO), đến năm 2050, phát thải từ hàng không quốc tế có thể tăng gấp ba lần so với năm 2015 nếu không có các biện pháp kiểm soát hiệu quả. Trong bối cảnh đó, CORSIA được xác định là công cụ quan trọng dựa trên cơ chế thị trường, kết hợp với các giải pháp công nghệ, quản lý và nhiên liệu bền vững nhằm hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng “0”.

Do đó, đối với Việt Nam, chuyển đổi năng lượng xanh là nhiệm vụ trọng tâm nhằm thực hiện các cam kết tại COP26. Chính phủ đã ban hành nhiều chính sách quan trọng, trong đó có Quyết định số 876/QĐ-TTg về chương trình hành động chuyển đổi năng lượng xanh trong ngành giao thông vận tải.

Việc tham gia CORSIA được xác định là xu thế tất yếu. Cục Hàng không Việt Nam đã đề xuất và được chấp thuận thông báo tham gia giai đoạn tự nguyện của CORSIA từ ngày 1/1/2026. Thời gian qua, nhiều bước chuẩn bị đã được triển khai như xây dựng hệ thống MRV, ban hành quy định quản lý nhiên liệu và phát thải, báo cáo dữ liệu cho ICAO và nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế.

Tuy nhiên, quá trình này cũng đặt ra không ít thách thức, từ hoàn thiện khung pháp lý thị trường carbon, nâng cao năng lực tài chính và kỹ thuật của doanh nghiệp đến yêu cầu đồng bộ với các cơ chế quốc tế như Điều 6 của Thỏa thuận Paris.

Thúc đẩy chuyển đổi xanh ngành hàng không Việt Nam

Theo các chuyên gia, Việt Nam đang sở hữu nền tảng quan trọng để triển khai CORSIA gắn với chiến lược phát triển ngành hàng không bền vững.

Nhấn mạnh về Khung chính sách và lộ trình tham gia CORSIA của Việt Nam, bà Cao Thị Thu Hương, đại diện Trung tâm Tư vấn đầu tư phát triển giao thông vận tải CCTDI cho biết, hiện nay, cả nước có 22 cảng hàng không, trong đó 9 cảng quốc tế, kết nối với 25 quốc gia thông qua 150 đường bay. 

Theo quy hoạch, đến năm 2030, Việt Nam sẽ có 31 cảng hàng không với công suất phục vụ 276 triệu hành khách mỗi năm, hướng tới mục tiêu đến năm 2050 hình thành hai trung tâm trung chuyển quốc tế tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh.

Song song với phát triển hạ tầng, xu hướng sử dụng nhiên liệu hàng không bền vững (SAF) đang được thúc đẩy mạnh mẽ. SAF được xác định là giải pháp quan trọng giúp giảm phát thải CO2, với nhiều chính sách hỗ trợ đã được ban hành như Chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu, chương trình chuyển đổi năng lượng xanh và các quy định ưu đãi trong Luật Hàng không dân dụng sửa đổi.

Việt Nam đang có tiềm năng đáng kể về nguồn nguyên liệu sản xuất SAF, từ dầu mỡ thải, sinh khối, rác thải đô thị đến CO2 thu hồi. Tuy nhiên, thách thức đặt ra là chi phí thu gom, xử lý, công nghệ và yêu cầu truy xuất nguồn gốc.

Về hạ tầng, hệ thống kho bể, tra nạp nhiên liệu tại các sân bay đã sẵn sàng tiếp nhận SAF mà không cần đầu tư lớn, cùng với các tiêu chuẩn kỹ thuật quốc gia đã được ban hành.

Lộ trình chuyển đổi được xác định rõ, đến năm 2035, tối thiểu 10% nhiên liệu cho các chuyến bay ngắn sẽ là SAF. Đến năm 2050, hướng tới sử dụng hoàn toàn năng lượng xanh trong hàng không. Trong khi đó, khung pháp lý về đo đạc, báo cáo và trao đổi tín chỉ carbon đang từng bước hoàn thiện, với sự kết nối giữa CORSIA và Luật Bảo vệ môi trường, cùng các nghị định liên quan đến thị trường carbon trong nước.

Theo bà Nguyễn Lê Khánh Linh, chuyên gia kỹ thuật của PoA Carbon, CORSIA được triển khai từ năm 2021 và đến nay đã có 130 quốc gia tham gia. Chương trình gồm ba giai đoạn, trong đó từ năm 2027 sẽ bước vào giai đoạn bắt buộc đối với các quốc gia có hoạt động hàng không lớn, bao gồm Việt Nam.

Cơ chế của CORSIA dựa trên việc các hãng hàng không phải bù trừ lượng phát thải vượt mức cơ sở năm 2019 thông qua mua tín chỉ carbon hợp lệ. Nghĩa vụ này được tính toán theo từng tuyến bay và được giám sát chặt chẽ thông qua hệ thống MRV.

Đối với Việt Nam, nhu cầu bù trừ phát thải trong giai đoạn 2026 - 2035 ước tính từ 10,7 đến 15,4 triệu tấn CO2. Chi phí có thể dao động từ 335 triệu đến hơn 1,2 tỷ USD, tùy thuộc vào giá tín chỉ carbon trên thị trường.

Tác động của CORSIA cũng sẽ phản ánh vào giá vé máy bay, với mức tăng dự kiến từ 0,3 đến 5 USD tùy giai đoạn. Tuy nhiên, đây đồng thời là động lực thúc đẩy đổi mới công nghệ, nâng cao hiệu quả vận hành và gia tăng sức cạnh tranh của ngành hàng không Việt Nam.

Việc Việt Nam chủ động tham gia CORSIA từ giai đoạn 2026 không chỉ thể hiện cam kết mạnh mẽ đối với mục tiêu giảm phát thải toàn cầu, mà còn mở ra cơ hội tái cấu trúc ngành hàng không theo hướng xanh, hiện đại và bền vững.

Trong bối cảnh các rào cản kỹ thuật về môi trường ngày càng gia tăng, việc tham gia vào CORSIA chính là thời điểm để ngành hàng không Việt Nam chuyển mình, nâng cao năng lực nội tại và khẳng định vị thế trên bản đồ hàng không quốc tế.