Báo chí trong kỷ nguyên mới: Giữ vững tinh thần phụng sự, tiên phong đổi mới

Nhân kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam, PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội đã chia sẻ với Báo Công Thương về vai trò, sứ mệnh, tầm nhìn của báo chí Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

Báo chí là diễn đàn tin cậy của nhân dân

- Trải qua hơn một thế kỷ hình thành và phát triển, theo ông, đâu là những giá trị cốt lõi và sứ mệnh không thay đổi của nền báo chí cách mạng Việt Nam trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Báo chí cách mạng Việt Nam ra đời không phải như một ngành nghề thuần túy, càng không phải chỉ như một phương tiện thông tin. Báo chí cách mạng ra đời từ nhu cầu thức tỉnh dân tộc, tổ chức lực lượng, truyền bá tư tưởng tiến bộ, cổ vũ nhân dân đứng lên giành độc lập, bảo vệ Tổ quốc và xây dựng cuộc sống mới. Vì vậy, trong căn cốt sâu xa, báo chí cách mạng luôn là một bộ phận của sự nghiệp cách mạng, là tiếng nói của Đảng, Nhà nước, các tổ chức chính trị - xã hội, đồng thời là diễn đàn tin cậy của nhân dân.

Sứ mệnh ấy có thể thay đổi về phương thức thể hiện, về công nghệ truyền tải, về mô hình tòa soạn, về cách tiếp cận công chúng, nhưng không thay đổi về bản chất. Dù ở thời báo in, phát thanh, truyền hình hay báo chí số, báo chí cách mạng vẫn phải đứng về phía lợi ích quốc gia - dân tộc, đứng về phía Nhân dân, đứng về phía cái đúng, cái đẹp, cái tiến bộ. Báo chí không chỉ phản ánh đời sống mà còn góp phần nâng đời sống lên một tầm cao văn hóa mới; không chỉ đưa tin mà còn giải thích, định hướng, thuyết phục, kết nối và kiến tạo.

Trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay, sứ mệnh ấy càng trở nên quan trọng. Đất nước đang bước vào một giai đoạn phát triển mới, với yêu cầu rất cao về đổi mới mô hình tăng trưởng, tinh gọn bộ máy, chuyển đổi số, phát triển kinh tế tri thức, bảo vệ chủ quyền quốc gia trong cả không gian thực và không gian mạng. Mỗi chính sách lớn muốn đi vào cuộc sống đều cần được truyền thông đúng, đủ, kịp thời, nhân văn. Mỗi mục tiêu phát triển muốn trở thành hành động xã hội đều cần được báo chí lan tỏa bằng ngôn ngữ dễ hiểu, gần gũi, có sức lay động.

- Trước "làn sóng" bùng nổ thông tin, mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo (AI), báo chí cách mạng cần phát huy vai trò định hướng dư luận, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, lan tỏa các giá trị tích cực như thế nào để tiếp tục giữ vững niềm tin của công chúng, thưa ông?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Thực tiễn cho thấy, báo chí cách mạng không thể chỉ cạnh tranh với mạng xã hội bằng tốc độ. Nếu chỉ chạy theo tốc độ, báo chí rất dễ đánh mất lợi thế căn bản nhất của mình, đó là tính xác tín, tính trách nhiệm và chiều sâu nghề nghiệp. Vai trò định hướng dư luận của báo chí hôm nay trước hết phải được xây dựng trên năng lực kiểm chứng sự thật, phân tích bối cảnh, giải thích chính sách và tạo ra những nội dung có giá trị công.

Định hướng dư luận không có nghĩa là áp đặt một chiều, càng không phải là né tránh những vấn đề khó. Định hướng đúng là giúp công chúng hiểu bản chất của sự việc, thấy được lợi ích chung, nhận diện được những thông tin độc hại, đồng thời có thêm niềm tin vào lẽ phải, vào điều tốt đẹp, vào con đường phát triển của đất nước. Muốn làm được điều đó, báo chí phải trung thực, công bằng, nhân văn và bản lĩnh. 

Đặc biệt, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong thời đại số cũng cần được hiểu bằng một cách tiếp cận hiện đại hơn. Đó không chỉ là phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, mà còn là làm cho những giá trị đúng đắn trở nên thuyết phục, gần gũi và có sức sống trong đời sống hằng ngày.

Để tiếp tục giữ vững niềm tin của công chúng, báo chí cách mạng cần làm tốt ba việc.

Thứ nhất, phải chính xác hơn, sâu sắc hơn và có trách nhiệm hơn. Trong "biển thông tin", công chúng cần báo chí như một điểm tựa tin cậy.

Thứ hai, phải nhân văn hơn. Báo chí không chỉ đưa sự kiện mà còn phải nhìn thấy con người trong sự kiện, nhìn thấy những phận người, những nỗ lực, những khát vọng và cả những tổn thương cần được bảo vệ.

Thứ ba, phải hiện đại hơn. Báo chí cần ứng dụng AI, dữ liệu lớn, công nghệ số, nền tảng đa phương tiện để hiểu công chúng tốt hơn, phục vụ công chúng hiệu quả hơn, nhưng công nghệ phải phục vụ con người, phục vụ đạo đức nghề nghiệp, chứ không thay thế lương tri của nhà báo.

Báo chí phải mạnh hơn, chuyên nghiệp hơn, hiện đại hơn

- Đất nước đang bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu cao về chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo. Theo ông, báo chí cách mạng cần có tầm nhìn và mục tiêu phát triển ra sao để đồng hành hiệu quả cùng dân tộc trong kỷ nguyên mới?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Tôi rất tâm đắc với tinh thần cho rằng các cơ quan báo chí và mỗi nhà báo cần biến truyền thống cách mạng thành động lực cho đổi mới; các cơ quan báo chí cần trở thành tòa soạn số hiện đại, trung tâm dữ liệu và tri thức, địa chỉ tin cậy của nhân dân. Đây là một tầm nhìn rất quan trọng, bởi báo chí hôm nay không thể chỉ tự hào về quá khứ mà phải chứng minh vai trò của mình bằng năng lực đồng hành với tương lai.

Bên cạnh đó, kỷ nguyên mới của đất nước đặt ra cho báo chí một yêu cầu kép: vừa phải giữ vững bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp, tinh thần phụng sự, vừa phải đổi mới rất mạnh mẽ về công nghệ, mô hình tổ chức, phương thức sản xuất và năng lực tiếp cận công chúng. Nếu trước đây báo chí chủ yếu là cơ quan truyền tải thông tin, thì hôm nay báo chí phải trở thành một thiết chế tri thức, một nền tảng kết nối xã hội, một trung tâm phân tích dữ liệu đời sống, một không gian đối thoại có trách nhiệm giữa chính sách và nhân dân.

Theo đó, tầm nhìn của báo chí cách mạng trong giai đoạn mới, theo tôi, cần được đặt trong tầm nhìn phát triển quốc gia. Đất nước muốn phát triển nhanh và bền vững thì xã hội phải có niềm tin, có đồng thuận, có tri thức, có năng lực phản biện xây dựng và có khát vọng vươn lên. Báo chí chính là một lực lượng quan trọng để tạo dựng những điều đó. Báo chí phải giúp người dân hiểu được vì sao đất nước cần đổi mới, vì sao cần tinh gọn bộ máy, vì sao phải chuyển đổi số, vì sao văn hóa phải trở thành nguồn lực nội sinh, vì sao khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, kinh tế xanh, kinh tế số lại quyết định tương lai quốc gia.

Về mục tiêu phát triển, tôi cho rằng báo chí cách mạng cần hướng tới bốn năng lực lớn.

Một là năng lực số. Không thể có báo chí hiện đại nếu tòa soạn vẫn vận hành theo tư duy cũ, quy trình cũ, dữ liệu phân mảnh và cách đo lường công chúng lạc hậu. Tòa soạn số không chỉ là đưa báo lên môi trường số, mà là tái cấu trúc toàn bộ quy trình sản xuất, phân phối, tương tác và đánh giá nội dung trên nền tảng dữ liệu.

Hai là năng lực tri thức. Báo chí phải vượt lên việc chỉ phản ánh sự kiện tức thời để trở thành nơi cung cấp bối cảnh, phân tích xu hướng, giải mã chính sách, kết nối chuyên gia, tạo ra tri thức xã hội. Trong thời đại mà thông tin thô rất nhiều, giá trị của báo chí nằm ở năng lực biến thông tin thành hiểu biết.

Ba là năng lực hội nhập. Báo chí Việt Nam cần kể câu chuyện Việt Nam với thế giới bằng một ngôn ngữ hiện đại, tự tin, hấp dẫn và có sức thuyết phục. Chúng ta không chỉ đưa tin đối ngoại, mà còn phải xây dựng hình ảnh quốc gia, lan tỏa sức mạnh mềm Việt Nam, truyền thông về một đất nước hòa bình, đổi mới, nhân văn, sáng tạo và có trách nhiệm với cộng đồng quốc tế.

Bốn là năng lực nhân văn. Càng công nghệ cao, báo chí càng cần giữ phẩm chất con người. AI có thể hỗ trợ nhà báo xử lý dữ liệu, gợi ý xu hướng, sản xuất một số định dạng nội dung, nhưng không thể thay thế trái tim, lương tri, trách nhiệm xã hội và bản lĩnh nghề nghiệp của người làm báo. Báo chí cách mạng trong kỷ nguyên mới phải hiện đại về công nghệ, nhưng phải sâu sắc về văn hóa và nhân văn trong cách tiếp cận con người.

- Việc sắp xếp, tinh gọn hệ thống báo chí đang đặt ra những yêu cầu mới đối với đội ngũ người làm báo. Ông kỳ vọng gì vào diện mạo của nền báo chí cách mạng Việt Nam sau quá trình sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy đang được triển khai hiện nay?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Tôi cho rằng sắp xếp, tinh gọn hệ thống báo chí là một yêu cầu tất yếu trong bối cảnh đất nước đang đổi mới mạnh mẽ tổ chức bộ máy, nâng cao hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị. Nhưng tinh gọn báo chí không nên được hiểu giản đơn là giảm đầu mối, giảm cơ quan, giảm con người. Điều quan trọng hơn là sau tinh gọn, báo chí phải mạnh hơn, chuyên nghiệp hơn, hiện đại hơn, có năng lực phục vụ nhân dân tốt hơn và đóng góp thiết thực hơn cho sự phát triển của đất nước.

Diện mạo Báo chí Cách mạng Việt Nam sau tinh gọn, theo kỳ vọng của tôi:

Thứ nhất, phải là một nền báo chí chuyên nghiệp. Chuyên nghiệp từ quy trình biên tập đến kiểm chứng thông tin, từ đạo đức nghề nghiệp đến văn hóa tòa soạn, từ quản trị nội dung đến quản trị dữ liệu.

Thứ hai, đó phải là một nền báo chí nhân văn. Báo chí phải phê phán cái xấu, đấu tranh với tiêu cực, nhưng mục tiêu cuối cùng vẫn là làm cho xã hội tốt đẹp hơn, con người tin vào nhau hơn, những giá trị tử tế được lan tỏa mạnh mẽ hơn.

Thứ ba, phải là một nền báo chí hiện đại. Hiện đại không chỉ ở thiết bị, nền tảng hay hình thức thể hiện, mà ở tư duy. Báo chí phải biết dùng dữ liệu để hiểu công chúng, dùng công nghệ để nâng cao chất lượng nội dung, dùng AI để hỗ trợ sáng tạo, dùng nền tảng số để mở rộng đối thoại xã hội, nhưng đồng thời phải có hàng rào đạo đức và pháp lý rõ ràng để bảo vệ sự thật, bản quyền, quyền riêng tư và phẩm giá con người.

Thứ tư, đó phải là một nền báo chí có bản sắc. Trong hội nhập quốc tế, chúng ta cần học hỏi những mô hình truyền thông tiên tiến, nhưng không thể đánh mất căn cốt văn hóa Việt Nam và bản chất cách mạng của báo chí Việt Nam. 

Tôi cũng kỳ vọng quá trình tinh gọn sẽ tạo điều kiện để đội ngũ người làm báo được đặt đúng vị trí, được đào tạo lại, được bảo vệ tốt hơn trong tác nghiệp, được đãi ngộ xứng đáng hơn và được khuyến khích sáng tạo nhiều hơn. Một nền báo chí mạnh không thể thiếu những nhà báo giỏi, có bản lĩnh, có đạo đức, có tri thức và có đời sống nghề nghiệp đủ ổn định để toàn tâm toàn ý phụng sự công chúng.

- Xin cảm ơn ông!

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, sau sắp xếp hoạt động, điều chúng ta mong muốn không phải là một hệ thống báo chí nhỏ đi, mà là một nền báo chí lớn lên về tầm vóc. Nhỏ hơn về đầu mối nhưng mạnh hơn về năng lực. Gọn hơn về tổ chức nhưng sâu hơn về chất lượng. Hiện đại hơn về công nghệ nhưng bền vững hơn về niềm tin.