Bản quyền số trước sức ép từ vi phạm trực tuyến và AI

Vi phạm bản quyền xuyên biên giới và phát triển AI đặt ra yêu cầu mới đối với bảo hộ quyền tác giả. Việt Nam cần nâng hiệu quả thực thi và bảo vệ quyền lợi nhà sáng tạo.

AI đặt ra bài toán mới về quyền tác giả

Môi trường số mở rộng cơ hội sáng tạo và phân phối các sản phẩm văn hóa, nhưng cũng khiến tình trạng sao chép, phát tán, khai thác trái phép nội dung diễn biến phức tạp. Các trang web vi phạm có thể được vận hành tại một quốc gia, đặt máy chủ ở quốc gia khác và cung cấp nội dung trái phép trên phạm vi toàn cầu. Danh tính người điều hành bị che giấu, nguồn thu quảng cáo vẫn được duy trì, gây khó khăn cho việc truy vết và xử lý.

Chống vi phạm bản quyền không đơn thuần là siết chặt xử lý, mà còn góp phần tạo ra môi trường để các nhà sáng tạo tạo ra giá trị mới và doanh nghiệp yên tâm đầu tư.

Chống vi phạm bản quyền không đơn thuần là siết chặt xử lý, mà còn góp phần tạo ra môi trường để các nhà sáng tạo tạo ra giá trị mới và doanh nghiệp yên tâm đầu tư.

Theo Hiệp hội phân phối nội dung ở nước ngoài (CODA) tại Nhật Bản, thiệt hại ước tính do vi phạm bản quyền trực tuyến đối với nội dung Nhật Bản và hàng hóa giả mạo trong năm 2025 lên tới 10,4 nghìn tỷ yên. Quy mô tổn thất này cho thấy bảo vệ quyền tác giả không chỉ là vấn đề văn hóa mà còn liên quan trực tiếp đến lợi ích kinh tế.

Kinh nghiệm Nhật Bản cho thấy, xử lý vi phạm cần kết hợp giám sát công nghệ, điều tra số và phối hợp liên ngành, quốc tế. CODA triển khai hệ thống nhận diện nội dung vi phạm, nhưng trước khi gửi yêu cầu gỡ bỏ vẫn thông báo để chủ sở hữu quyền xác nhận, hạn chế xử lý nhầm nội dung hợp pháp. Nhật Bản đồng thời ứng dụng công nghệ thông tin, AI trong phân tích dữ liệu, thu thập chứng cứ điện tử, phối hợp với chuyên gia an ninh mạng, công ty luật và lực lượng thực thi pháp luật. Đáng chú ý, CODA còn làm việc với doanh nghiệp quảng cáo để cắt nguồn thu của các trang web vi phạm, qua đó tác động trực tiếp đến lợi ích kinh tế đứng sau hoạt động xâm phạm bản quyền.

Bên cạnh vi phạm trực tuyến, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) cũng đặt ra những vấn đề mới về quyền tác giả, nhất là việc sử dụng tác phẩm để huấn luyện AI và bảo hộ sản phẩm do AI tạo ra. Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, ông Kudo Takuto, Giám đốc CODA, cho biết Tiểu ban Pháp luật thuộc Phân ban Quyền tác giả của Hội đồng Văn hóa Nhật Bản đã tổng hợp và công bố tài liệu “Quan điểm về AI và quyền tác giả” vào tháng 3/2024.

Tài liệu xem xét vấn đề trên ba phương diện: phát triển và huấn luyện AI; tạo lập, sử dụng nội dung bằng AI; khả năng được bảo hộ quyền tác giả đối với sản phẩm do AI tạo ra. Việc hệ thống hóa các tình huống cụ thể giúp cơ quan quản lý, doanh nghiệp và chủ thể quyền có thêm cơ sở tham chiếu khi xử lý những vấn đề phát sinh.

Theo ông Kudo Takuto, Điều 30-4 Luật Quyền tác giả Nhật Bản về nguyên tắc cho phép sử dụng tác phẩm mà không cần xin phép trong một số trường hợp nhằm mục đích phân tích thông tin, trong đó có hoạt động huấn luyện AI. Tuy nhiên, quy định này không được áp dụng nếu việc sử dụng gây tổn hại một cách bất hợp lý đến lợi ích của chủ thể quyền tác giả.

Tại Việt Nam, khoản 5 Điều 7 Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi, có hiệu lực từ tháng 4/2026, cùng Nghị định số 134/2026/NĐ-CP đã đề cập các điều kiện sử dụng tác phẩm phục vụ huấn luyện AI, quyền bảo lưu việc sử dụng của chủ thể quyền và nghĩa vụ trả tiền sử dụng trong trường hợp khai thác thương mại.

Nâng hiệu quả thực thi, mở rộng thị trường nội dung hợp pháp

Bên cạnh những vấn đề mới từ AI, Việt Nam vẫn cần giải quyết các điểm nghẽn trong thực thi quyền tác giả trên môi trường số. Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, ông Kobayashi Kenichi, Phó trưởng Đại diện JICA Việt Nam, nhận định, Việt Nam đã đạt được những tiến triển đáng kể trong tăng cường bảo hộ quyền tác giả và đấu tranh chống vi phạm bản quyền, trong đó có việc triển khai các đợt xử lý quy mô lớn đối với hành vi vi phạm trực tuyến.

Tuy nhiên, theo ông Kobayashi Kenichi, vẫn còn dư địa để Việt Nam nâng cao hiệu quả bảo hộ trên ba phương diện. Thứ nhất, nâng cao hiệu quả bảo hộ quyền tác giả trên thực tế. Trong bối cảnh các hành vi vi phạm quyền tác giả ngày càng phức tạp, việc chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn và chuyên môn trong những lĩnh vực như giám định hành vi vi phạm, thu thập chứng cứ và xác định thiệt hại có thể góp phần nâng cao hiệu quả thực thi.

Thứ hai, tăng cường phối hợp và hợp tác quốc tế. Vi phạm bản quyền trực tuyến ngày càng mang tính xuyên biên giới, gây ra nhiều thách thức đối với các cơ quan chức năng và chủ thể quyền trên toàn thế giới. Việc tăng cường chia sẻ thông tin và hợp tác giữa các cơ quan liên quan, chủ thể quyền và đối tác quốc tế có thể góp phần giải quyết những thách thức này.

Thứ ba, thúc đẩy phát triển thị trường nội dung hợp pháp. Song song với các biện pháp chống vi phạm bản quyền, việc mở rộng khả năng tiếp cận nội dung được cấp phép và khuyến khích hợp tác giữa các doanh nghiệp trong ngành công nghiệp nội dung có thể tạo thêm cơ hội để các nhà sáng tạo và doanh nghiệp khai thác hiệu quả tài sản trí tuệ của mình.

Theo CODA, việc nâng cao năng lực thực thi, tăng cường hợp tác quốc tế và phát triển thị trường nội dung hợp pháp là ba nhiệm vụ cần được triển khai đồng bộ. Năng lực điều tra, thu thập chứng cứ và xác định thiệt hại là cơ sở để xử lý vi phạm. Hợp tác xuyên biên giới giúp hạn chế tình trạng các đối tượng lợi dụng khác biệt pháp luật giữa các quốc gia. Trong khi đó, thị trường nội dung hợp pháp phát triển sẽ tạo điều kiện để người dùng, doanh nghiệp tiếp cận và khai thác sản phẩm sáng tạo đúng quy định.

Thực tế Nhật Bản cho thấy, giám sát tự động, điều tra số và phối hợp với doanh nghiệp quảng cáo có thể hỗ trợ phát hiện, ngăn chặn vi phạm. Tuy nhiên, công nghệ chỉ phát huy tác dụng khi có quy định pháp luật rõ ràng, quy trình xác minh quyền và lực lượng thực thi đủ năng lực. Phát hiện, gỡ bỏ nội dung vi phạm là cần thiết, nhưng cần tiếp tục xác định chủ thể đứng sau, xử lý nguồn thu bất hợp pháp và ngăn hành vi tái diễn.

Với Việt Nam, bài học đặt ra là không nên chỉ đánh giá hiệu quả bảo hộ bản quyền qua số lượng nội dung hoặc trang web bị gỡ bỏ. Quan trọng hơn là khả năng truy tìm đối tượng vi phạm, xử lý hành vi trục lợi và bảo vệ quyền lợi của chủ sở hữu. Muốn vậy, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý, lực lượng thực thi, tổ chức đại diện quyền tác giả, doanh nghiệp công nghệ và các đối tác quốc tế.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, PGS.TS. Nguyễn Thường Lạng cũng cho rằng, việc ban hành quy định pháp luật mới chỉ là bước đầu. Hiệu quả bảo hộ quyền tác giả phụ thuộc nhiều vào việc giải thích, hướng dẫn và tổ chức thực hiện. Những nội dung như phạm vi sử dụng tác phẩm, hành vi xâm phạm, cách xác định thiệt hại và giải quyết tranh chấp cần được quy định, hướng dẫn cụ thể để tác giả và doanh nghiệp có căn cứ thực hiện. Sự phát triển nhanh của AI cũng đặt ra nhiều tình huống mới, đòi hỏi chính sách vừa bảo vệ quyền lợi chính đáng của tác giả, vừa tạo điều kiện cho nghiên cứu và ứng dụng công nghệ. "Cách Nhật Bản hệ thống hóa các vấn đề pháp lý liên quan đến quyền tác giả và AI là kinh nghiệm Việt Nam có thể tham khảo khi triển khai các quy định mới", ông Nguyễn Thường Lạng chia sẻ.

PGS.TS. Nguyễn Thường Lạng: Bảo vệ quyền tác giả trên môi trường số không chỉ nhằm ngăn chặn hành vi sao chép trái phép, mà còn bảo đảm thành quả lao động của người sáng tạo và tạo niềm tin cho doanh nghiệp đầu tư vào nội dung. Đây là nền tảng để thị trường nội dung hợp pháp phát triển, góp phần nâng cao giá trị của công nghiệp văn hóa và kinh tế số.

Nguyễn Hạnh

Có thể bạn quan tâm