Xuất nhập khẩu và bài toán tăng trưởng trong bối cảnh mới

Thương mại toàn cầu bước vào giai đoạn điều chỉnh

Phát biểu tại Hội nghị thúc đẩy xuất khẩu năm 2026 chiều 29/1, TS. Cấn Văn Lực - Ủy viên Hội đồng Tư vấn chính sách của Thủ tướng Chính phủ, chuyên gia Kinh tế trưởng BIDV cho biết, các tổ chức lớn như WTO, Ngân hàng Thế giới và IMF đều có chung nhận định, tăng trưởng thương mại toàn cầu trong thời gian tới sẽ thấp hơn đáng kể so với năm 2025.

“Khối lượng thương mại toàn cầu năm nay chỉ tăng khoảng 2,6%, giảm mạnh so với mức hơn 4% của năm trước”, ông Lực nhấn mạnh.

Ở trong nước, xuất nhập khẩu hàng hóa tiếp tục ghi nhận kết quả tích cực. TS. Cấn Văn Lực dẫn chứng, số liệu tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam năm 2025 đạt 930,05 tỷ USD, một con số rất đáng chú ý trong bối cảnh khó khăn chung của kinh tế toàn cầu.

Tuy nhiên, theo TS. Cấn Văn Lực, mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu 15 - 16% năm 2026 mà Chính phủ giao cho ngành Công Thương là “rất thách thức”, khi các dự báo hiện nay mới chỉ nghiêng về kịch bản tăng trưởng 12 - 14%.

Không chỉ chịu sức ép từ bên ngoài, cơ cấu xuất khẩu của Việt Nam cũng đang bộc lộ những điểm cần suy ngẫm. Một số nhóm hàng công nghệ cao như điện tử, điện máy tiếp tục gia tăng tỷ trọng, trong khi các ngành truyền thống như dệt may, da giày dù vẫn tăng trưởng nhưng đang có dấu hiệu chậm lại về thị phần.

Đáng chú ý, sự phụ thuộc lớn vào một số thị trường trọng điểm khiến dư địa ứng phó của doanh nghiệp Việt Nam trở nên hạn hẹp hơn khi các thị trường này biến động. Xuất nhập khẩu dịch vụ đang là điểm nghẽn trong đóng góp của khu vực ngoại thương đối với tăng trưởng kinh tế.

Theo TS. Cấn Văn Lực, trong khi xuất khẩu hàng hóa nhiều năm liên tục duy trì thặng dư, thì cán cân thương mại dịch vụ của Việt Nam vẫn ở trạng thái âm, qua đó làm suy giảm đáng kể phần đóng góp ròng của xuất nhập khẩu vào tăng trưởng GDP.

“Có năm cán cân thương mại hàng hóa thặng dư tới 20 tỷ USD, nhưng dịch vụ lại âm khoảng 10 tỷ USD, nên thực chất phần đóng góp ròng cho tăng trưởng chỉ còn một nửa”, TS Cấn Văn Lực phân tích.

Xuất nhập khẩu trong yêu cầu phát triển bền vững

Trong cơ cấu xuất khẩu dịch vụ, du lịch và vận tải chiếm tới 80% tổng kim ngạch. Tuy nhiên, hiệu quả vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Du lịch tăng trưởng về lượng khách nhưng chi tiêu, thời gian lưu trú và tỷ lệ quay lại còn thấp; trong khi lĩnh vực vận tải, logistics lại phụ thuộc lớn vào doanh nghiệp nước ngoài, khiến Việt Nam phải chi trả chi phí nhập khẩu dịch vụ vận tải ở mức cao.

Bên cạnh đó, sự lệch pha giữa khu vực doanh nghiệp trong nước và khu vực có vốn đầu tư nước ngoài đang tác động trực tiếp đến chất lượng tăng trưởng xuất khẩu. TS. Cấn Văn Lực cho rằng, khu vực FDI ngày càng chiếm tỷ trọng lớn trong kim ngạch xuất khẩu, trong khi doanh nghiệp nội địa vẫn hạn chế về công nghiệp hỗ trợ, trình độ công nghệ và khả năng tham gia sâu vào chuỗi giá trị.

“Tỷ lệ nội địa hóa bình quân của Việt Nam hiện mới khoảng 36,6%, trong khi Thái Lan đã đạt trên 50%”, ông Lực dẫn chứng.

Theo TS. Cấn Văn Lực, nếu năng lực sản xuất trong nước không được cải thiện, tình trạng xuất khẩu tăng nhanh nhưng giá trị giữ lại thấp sẽ còn kéo dài.

Từ thực tiễn trong nước và kinh nghiệm quốc tế, TS. Cấn Văn Lực cho rằng, thúc đẩy xuất nhập khẩu trong giai đoạn tới không thể chỉ dừng ở mục tiêu tăng kim ngạch, mà cần chuyển mạnh sang nâng cao chất lượng tăng trưởng; đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ giữa chính sách thương mại, xúc tiến xuất khẩu, phát triển logistics, tài chính hỗ trợ và đặc biệt là nâng cao chất lượng thể chế và khâu tổ chức thực thi.

“Chúng ta không thể chỉ dựa vào xuất khẩu hàng hóa, mà phải coi xuất khẩu dịch vụ là một trụ cột quan trọng, đồng thời nâng cao nội lực của doanh nghiệp trong nước để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị”, TS Cấn Văn Lực nhấn mạnh.

Trong bối cảnh kinh tế thế giới còn nhiều biến động và thương mại toàn cầu bước vào giai đoạn điều chỉnh, xuất nhập khẩu vẫn giữ vai trò quan trọng đối với tăng trưởng của Việt Nam, song yêu cầu đặt ra đã khác trước. Không chỉ là mở rộng quy mô hay gia tăng kim ngạch, bài toán hiện nay là nâng cao chất lượng tăng trưởng, gia tăng giá trị giữ lại và củng cố năng lực tự chủ của nền kinh tế.

Những phân tích từ thực tiễn cho thấy, để xuất nhập khẩu tiếp tục phát huy vai trò động lực, cần cách tiếp cận toàn diện hơn, trong đó kết hợp hài hòa giữa phát triển xuất khẩu hàng hóa và dịch vụ, nâng cao nội lực doanh nghiệp trong nước, cùng với cải thiện chất lượng thể chế và hiệu quả tổ chức thực thi. Đây không chỉ là yêu cầu trước mắt, mà là nền tảng quan trọng để xuất nhập khẩu Việt Nam phát triển bền vững trong giai đoạn tới.

TS. Cấn Văn Lực cho rằng: “Việc phát triển đồng bộ xuất khẩu hàng hóa và dịch vụ sẽ giúp nâng cao chất lượng tăng trưởng, gia tăng giá trị giữ lại và củng cố vai trò của xuất nhập khẩu đối với nền kinh tế”.