Xuất nhập khẩu trong trục tăng trưởng ‘2 con số’

Khởi sắc đầu năm, cán cân thương mại đảo chiều

Quý I/2026 ghi nhận sự phục hồi rõ nét của hoạt động xuất nhập khẩu, với tổng kim ngạch đạt gần 250 tỷ USD, tăng mạnh so với cùng kỳ năm trước. Đáng chú ý, nhập khẩu tăng chủ yếu ở nhóm tư liệu sản xuất, phản ánh nhu cầu nguyên liệu, linh kiện phục vụ các đơn hàng xuất khẩu trong thời gian tới.

Bước sang giữa tháng 4, bức tranh xuất nhập khẩu tiếp tục mở rộng về quy mô nhưng cũng bộc lộ những áp lực mới. Theo số liệu từ Cục Hải quan, tính đến ngày 15/4, tổng trị giá xuất nhập khẩu đạt 297,06 tỷ USD, tăng 24,5% so với cùng kỳ năm trước; trong đó xuất khẩu đạt khoảng 144,6 tỷ USD, tăng 20,3%, còn nhập khẩu đạt 152,5 tỷ USD, tăng 28,8%.

Làm rõ hơn diễn biến này, ông Nguyễn Anh Sơn - Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cho biết, trong những tháng đầu năm 2026, xuất khẩu và nhập khẩu đều đạt con số tăng trưởng đáng ghi nhận.

“Thâm hụt thương mại trong giai đoạn này không phải là điều đáng lo ngại. Đây là diễn biến mang tính khách quan, phản ánh nhu cầu nhập khẩu nguyên liệu, năng lượng và linh kiện để phục vụ sản xuất và kế hoạch kinh doanh đầu năm”, ông Nguyễn Anh Sơn nhấn mạnh.

Theo ông Sơn, sau giai đoạn cuối năm 2025 đẩy mạnh xuất khẩu phục vụ các thị trường lớn, nhịp xuất khẩu đầu năm có độ chững nhất định, trong khi doanh nghiệp tăng nhập khẩu để chuẩn bị cho chu kỳ sản xuất mới. “Việc nhập khẩu tăng lên là tín hiệu cho thấy nền sản xuất đang vận hành tích cực”, ông Nguyễn Anh Sơn nói.

Đây cũng là một biểu hiện cụ thể của quá trình chuyển động các động lực tăng trưởng truyền thống mà Kết luận Hội nghị Trung ương 2 đã chỉ rõ, trong đó xuất khẩu tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

Tuy nhiên, những biến động địa chính trị tại khu vực Trung Đông đang tác động trực tiếp đến chuỗi cung ứng và chi phí vận tải toàn cầu. “Khoảng 20% lượng dầu và khí đi qua khu vực này. Khi xung đột xảy ra, chi phí vận tải và trung chuyển hàng hóa đều bị ảnh hưởng, và những tác động này có thể kéo dài ngay cả khi tình hình hạ nhiệt”, ông Nguyễn Anh Sơn nhận định.

Bám sát định hướng Trung ương, mở rộng dư địa xuất khẩu

Nhìn từ những diễn biến hiện nay, có thể thấy xuất nhập khẩu đang bước vào một giai đoạn khác với trước. Khi chi phí đầu vào tăng, thị trường phân mảnh và chuỗi cung ứng liên tục bị thử thách, dư địa tăng trưởng không còn nằm ở "nhanh" hơn, mà ở chỗ "chắc" hơn.

Áp lực nhập siêu trong ngắn hạn, nếu đặt đúng bối cảnh, không chỉ là câu chuyện cán cân thương mại, mà là phép thử đối với năng lực tổ chức sản xuất và kiểm soát đầu vào của nền kinh tế. Khi phần lớn nguyên liệu, năng lượng và linh kiện vẫn phụ thuộc vào bên ngoài, mỗi biến động của thị trường thế giới đều lập tức truyền dẫn vào chi phí trong nước.

Ở chiều ngược lại, khả năng duy trì nhịp xuất khẩu không chỉ phụ thuộc vào đơn hàng, mà phụ thuộc vào việc hàng hóa Việt Nam đứng ở đâu trong chuỗi cung ứng. Nếu vẫn ở khâu giá trị thấp, chịu sức ép về giá và tiêu chuẩn, càng đi nhanh càng dễ hụt hơi.

Đây cũng chính là vấn đề đã được đặt ra trong Kết luận Hội nghị lần thứ hai Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV, khi yêu cầu chuyển dịch mô hình tăng trưởng theo hướng nâng cao chất lượng, gia tăng hàm lượng giá trị và giảm phụ thuộc vào các yếu tố bên ngoài.

Chính vì vậy, câu chuyện đặt ra lúc này không phải là mở thêm bao nhiêu thị trường, mà là định lại cách đi của xuất khẩu: đi vào phân khúc nào, dựa vào lợi thế gì và giảm lệ thuộc ra sao những yếu tố bên ngoài. Đây cũng là điểm mấu chốt để giữ được thế chủ động trong một môi trường mà biến động đã trở thành trạng thái bình thường.

Từ thực tế điều hành những tháng đầu năm, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu cho rằng, áp lực lớn nhất hiện nay không ở đơn hàng, mà nằm ở những yếu tố nằm ngoài kiểm soát của doanh nghiệp. Khi chi phí vận tải chưa hạ nhiệt, nguồn cung năng lượng bị tác động bởi xung đột địa chính trị, toàn bộ chi phí đầu vào của hoạt động xuất khẩu đều bị đẩy lên, kéo theo rủi ro về tiến độ và hiệu quả giao hàng.

Trong bối cảnh đó, yêu cầu điều hành cũng không còn dừng ở việc cân đối xuất và nhập, mà chuyển sang theo sát từng biến động của thị trường, từ giá cước, dòng hàng đến chính sách của đối tác. Việc phản ứng kịp thời với những thay đổi này trở thành yếu tố quyết định để giữ ổn định nhịp xuất khẩu.

Đáng chú ý, dư địa tăng trưởng không còn nằm hoàn toàn ở việc mở rộng thêm thị trường, mà ở khả năng tổ chức lại dòng chảy hàng hóa theo hướng linh hoạt hơn. Khi các tuyến vận tải truyền thống chịu áp lực, việc chuyển hướng thị trường, đa dạng hóa phương thức vận chuyển hoặc tận dụng các tuyến ít bị ảnh hưởng sẽ giúp giảm rủi ro và duy trì đà tăng trưởng.

Đây cũng là cách tiếp cận phù hợp với định hướng Trung ương về đa dạng hóa thị trường, tận dụng các Hiệp định thương mại và chủ động thích ứng với biến động bên ngoài.

Ở góc độ doanh nghiệp, yêu cầu nâng cao năng lực thích ứng trở nên rõ nét hơn bao giờ hết. Khi chi phí và rủi ro có thể thay đổi trong thời gian ngắn, việc lựa chọn đối tác, phương thức vận chuyển và thị trường tiêu thụ không còn là quyết định đơn lẻ, mà trở thành yếu tố quyết định hiệu quả xuất khẩu. 

Kết luận Hội nghị Trung ương 2 nhấn mạnh, phấn đấu tăng trưởng kinh tế ở mức hai con số. Trong cấu phần của tăng trưởng, xuất khẩu tiếp tục là một trong những động lực tăng trưởng quan trọng của nền kinh tế. Trọng tâm đặt ra là nâng cao giá trị gia tăng, đa dạng hóa thị trường và giảm phụ thuộc vào các yếu tố đầu vào bên ngoài, qua đó củng cố khả năng tự chủ và sức chống chịu của nền kinh tế.