Xuất khẩu sầu riêng: Từ ‘cơn sốt’ tỷ đô đến hành trình bền vững

Từ trái cây tươi đến cuộc đua giá trị gia tăng

Sầu riêng đang giữ vững vị thế là ngành hàng “ngôi sao” của rau quả xuất khẩu. Theo Cục Hải quan (Bộ Tài chính), chỉ trong quý I/2026, kim ngạch xuất khẩu mặt hàng này đã đạt gần 222 triệu USD, tăng tới 230% so với cùng kỳ năm trước. Đáng chú ý hơn, tốc độ tăng giá trị cao hơn tốc độ tăng sản lượng, cho thấy ngành hàng đang dần thoát khỏi quỹ đạo tăng trưởng dựa vào sản lượng thuần túy để chuyển sang nâng cao giá trị gia tăng, chất lượng và hiệu quả xuất khẩu.

Đáng chú ý, một trong những điểm sáng nổi bật của ngành sầu riêng năm 2026 là sự tăng trưởng bùng nổ của sản phẩm sầu riêng đông lạnh. Nếu năm 2024, xuất khẩu sầu riêng đông lạnh mới đạt hơn 4,6 nghìn tấn thì đến năm 2025 đã tăng vọt lên hơn 91 nghìn tấn, tương đương mức tăng gần 20 lần. Xu hướng này tiếp tục được duy trì trong năm 2026 khi quý I/2026, giá xuất khẩu bình quân của sầu riêng đông lạnh đạt khoảng 4.302 USD/tấn, tăng hơn 20% so với cùng kỳ năm trước và cao hơn khoảng 18 - 22% so với sầu riêng tươi.

Đằng sau những con số ấy là sự thay đổi đáng ghi nhận của ngành hàng này về việc dần dịch chuyển từ xuất khẩu thô sang chế biến sâu. Khác với quả tươi vốn phụ thuộc mạnh vào mùa vụ và thời gian bảo quản ngắn, sầu riêng đông lạnh cho phép kéo dài thời gian lưu trữ, giảm áp lực logistics mùa cao điểm và mở rộng khả năng tiếp cận các thị trường khó tính hơn.

Điều đáng chú ý là xuất khẩu sầu riêng của Việt Nam vẫn tăng mạnh cả về sản lượng lẫn giá trị ngay trong thời điểm Thái Lan - đối thủ cạnh tranh lớn trong khu vực bước vào chính vụ. Điều này cho thấy năng lực cạnh tranh của sầu riêng Việt Nam đang dần được cải thiện, không chỉ nhờ lợi thế mùa vụ mà còn đến từ chất lượng và khả năng đáp ứng thị trường.

Xuất khẩu sầu riêng đang đứng trước cơ hội thị trường rộng mở hơn khi dự kiến tháng 7/2026, Ấn Độ sẽ hoàn tất thủ tục cho phép nhập khẩu chính thức sầu riêng Việt Nam. Việc đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật của Ấn Độ là tín hiệu tích cực, giúp mở thêm đầu ra cho ngành hàng trong bối cảnh cần giảm phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống.

Muốn đi xa phải minh bạch nguồn gốc

Tuy nhiên, phía sau “cơn sốt tỷ đô” là những cảnh báo ngày càng rõ ràng về chất lượng và quản trị chuỗi xuất khẩu.

Nếu như trước đây, nhiều doanh nghiệp chủ yếu chạy theo mở rộng sản lượng thì nay, chất lượng đã trở thành từ khóa trung tâm của toàn ngành sầu riêng. Tại nhiều địa phương, nông dân đã thay đổi tập quán canh tác, chú trọng nhật ký sản xuất, sử dụng phân bón hợp lý, kiểm soát tồn dư hóa chất và tuân thủ nghiêm ngặt quy trình kỹ thuật phục vụ xuất khẩu.

Song, nền tảng quan trọng hơn cả lại nằm ở hệ thống mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói. Đây không chỉ là yêu cầu kỹ thuật của thị trường nhập khẩu mà còn là “tấm hộ chiếu” để nông sản Việt Nam chứng minh tính minh bạch và khả năng truy xuất nguồn gốc.

Đầu năm 2026, Chính phủ ban hành Nghị định 38/2026/NĐ-CP ngày 24/01/2026 quy định về mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói và nhập khẩu cây mang theo bầu đất nhằm siết chặt quản lý, nâng cao chất lượng nông sản xuất khẩu. Nghị định mới đồng thời tạo nền tảng cho việc số hóa quản lý mã số vùng trồng, liên thông dữ liệu và tăng cường truy xuất nguồn gốc điện tử.

Đến tháng 5/2026, cả nước đã có 9.546 mã số vùng trồng và 1.525 mã số cơ sở đóng gói phục vụ xuất khẩu sang nhiều thị trường như Trung Quốc, Mỹ, Úc, New Zealand, Hàn Quốc và Nhật Bản. Riêng sầu riêng có 1.191 mã số vùng trồng và 128 mã số cơ sở đóng gói đang hoạt động phục vụ thị trường Trung Quốc.

Nhưng cùng với sự mở rộng nhanh chóng ấy là hàng loạt bất cập bộc lộ rõ hơn khi các thị trường nhập khẩu siết chặt rào cản kỹ thuật. Từ năm 2025 đến nay, riêng Trung Quốc đã cảnh báo vi phạm đối với 403 mã số vùng trồng và 240 mã số cơ sở đóng gói của Việt Nam. Trong đó, có 167 mã số vùng trồng và 99 mã số cơ sở đóng gói bị tạm dừng hoặc thu hồi.

Theo các chuyên gia, hiện nhiều địa phương, doanh nghiệp và người dân vẫn xem mã số vùng trồng chỉ là điều kiện để xuất khẩu trước mắt thay vì công cụ quản lý chất lượng lâu dài. Tình trạng mua bán mã số, quay vòng mã số, sử dụng mã số không đúng thực tế vẫn diễn biến phức tạp.

Thực tế này cho thấy, thách thức lớn nhất của ngành sầu riêng hiện nay không còn nằm ở chuyện thị trường mà nằm ở việc có giữ được thị trường hay không. Việc giữ được thị trường phụ thuộc rất lớn vào mã số vùng trồng.

Bởi vậy, yêu cầu cấp thiết hiện nay là xây dựng hệ thống quản lý đồng bộ và số hóa toàn chuỗi sản xuất - xuất khẩu. Việc kết nối dữ liệu giữa bộ ngành, địa phương, doanh nghiệp, hải quan, phòng kiểm nghiệm và đơn vị vận chuyển sẽ giúp nâng cao khả năng truy xuất nguồn gốc, kiểm soát chất lượng và hạn chế tình trạng trà trộn hàng hóa.

Tại cuộc họp về tình hình quản lý vùng trồng, cơ sở đóng gói và công tác kiểm nghiệm nông sản xuất khẩu diễn ra gần đây, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng đề nghị Bộ Công an vào cuộc xử lý nghiêm các hành vi môi giới, mua bán, cho thuê mã số vùng trồng hoặc làm sai lệch kết quả kiểm nghiệm nông sản xuất khẩu, trong đó có sầu riêng. Đây là động thái tích cực nhằm bảo vệ trái cây vua của Việt Nam trên hành trình định vị thương hiệu trên thị trường; đồng thời giúp sầu riêng vươn lên trên con đường xuất khẩu bền vững.

Ngành rau quả đang kỳ vọng đạt kim ngạch xuất khẩu 10 tỷ USD trong năm nay, trong đó sầu riêng dự kiến mang về khoảng 4,5 tỷ USD, chiếm gần một nửa. Con số này cho thấy vai trò ngày càng lớn của sầu riêng trong bức tranh xuất khẩu nông sản Việt Nam.