Xây dựng hệ sinh thái sự nghiệp bền vững trong kỷ nguyên số

Trong bối cảnh nền kinh tế số phát triển mạnh mẽ và thị trường lao động đầy biến động, quan niệm "một nghề cho chín còn hơn chín nghề" đang dần được thế hệ trẻ thay thế bằng chiến lược đa nguồn thu nhập. Không chỉ dừng lại ở việc gia tăng kinh tế, xu hướng "Poly-working" (làm nhiều việc cùng lúc) đang trở thành một "vùng đệm" an toàn giúp thế hệ trẻ hiện nay, đặc biệt là Gen Z thích nghi với kỷ nguyên mới.

Phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với TS. Đinh Thị Xuân Hòa - Phó Viện trưởng Viện Báo chí - Truyền thông, Học viện Báo chí và Tuyên truyền xung quanh vấn đề này.

Sự dịch chuyển tất yếu từ hạ tầng số

- Thưa bà, xu hướng "Poly-working" dường như đang thay đổi hoàn toàn quan niệm "một nghề cho chín còn hơn chín nghề" truyền thống. Dưới góc độ nghiên cứu truyền thông và xã hội, bà đánh giá thế nào về sự chuyển dịch này và đâu là tác nhân chính khiến thế hệ trẻ, đặc biệt là Gen Z chọn đa nhiệm làm mục tiêu?

TS. Đinh Thị Xuân Hòa: Chúng ta đang chứng kiến một cuộc cách mạng về tư duy lao động mang tính thời đại. Nếu như các thế hệ đi trước đề cao sự ổn định tuyệt đối tại một cơ quan, đơn vị, thì thế hệ trẻ đang "định nghĩa lại" khái niệm này. Thực tế, trong bối cảnh kinh tế hiện nay, sự ổn định chỉ còn mang tính tương đối. Sự dịch chuyển từ đơn nhiệm sang đa nhiệm là phản ứng thích nghi tất yếu trước một nền kinh tế phẳng, vận động không ngừng và đầy biến động.

Về tác nhân, tôi cho rằng, đây là sự cộng hưởng giữa áp lực kinh tế hiện hữu và sự ưu việt của hạ tầng công nghệ. Lạm phát và chi phí sống đắt đỏ tại các đô thị lớn buộc người trẻ phải tìm cách gia tăng thu nhập. Bên cạnh đó, sự sẵn có của hạ tầng số, đặc biệt là mạng 5G và các thiết bị thông minh, đã xóa nhòa ranh giới địa lý và thời gian. Một bạn trẻ có thể vừa hoàn thành công việc chuyên môn, vừa là một nhà sáng tạo nội dung, một người bán hàng xuyên biên giới hay cộng tác viên dự án quốc tế chỉ với một chiếc máy tính hoặc điện thoại.

Vì vậy, việc bó buộc làm việc vào một khung giờ hành chính 8 tiếng dần trở nên "chật chội", nhất là với các bạn trẻ vốn năng động, thành thạo về công nghệ. Đây có thể là một trong những lý do của sự chuyển dịch từ tư duy làm 1 việc sang tư duy xu hướng phát triển sự nghiệp đa nghề.

Nhận diện rủi ro "bán lẻ năng lực" trong kỷ nguyên số

- Nhiều ý kiến cho rằng, việc "bỏ trứng nhiều giỏ" là một loại bảo hiểm thông minh của giới trẻ trước bão sa thải. Tuy nhiên, liệu sự đa năng này có vô tình tạo ra một thế hệ "biết mỗi thứ một chút" nhưng thiếu đi chiều sâu chuyên môn, điều mà các doanh nghiệp vẫn luôn tìm kiếm ở những nhân sự cấp cao, thưa bà?

TS. Đinh Thị Xuân Hòa: Trong kinh tế học, chúng ta luôn nói về việc đa dạng hóa danh mục đầu tư để giảm thiểu rủi ro. Thế hệ trẻ đang áp dụng khá linh hoạt công thức này vào bản thân mình. Việc có 2 - 3 nguồn thu nhập tạo ra một "vùng đệm tài chính" cực kỳ quan trọng. Nó giúp người trẻ có quyền lựa chọn và có tâm thế tự tin hơn: họ không còn quá sợ hãi trước các đợt cắt giảm nhân sự hay sự đào thải của trí tuệ nhân tạo (AI).

Tuy nhiên, tôi muốn cảnh báo về rủi ro "bán lẻ năng lực". Nếu các bạn chỉ làm những công việc vụn vặt, hời hợt để kiếm tiền nhanh, các bạn sẽ dễ rơi vào cái bẫy thu nhập trung bình. Lời khuyên của tôi là hãy xây dựng năng lực theo "mô hình chữ T" (T-shaped): Phải đầu tư để có một trục chuyên môn thật sâu, đạt đến trình độ chuyên gia ở một lĩnh vực cốt lõi để làm cột mốc giữ vững sự nghiệp, sau đó mới phát triển các nhánh đa nhiệm xung quanh để bổ trợ và gia tăng giá trị cạnh tranh.

- Thưa bà, ranh giới giữa "đa năng" và "kiệt sức" (burnout) hiện nay rất mong manh. Làm thế nào để người trẻ không bị lạc lối hoặc đánh đổi sức khỏe lấy những giá trị ngắn hạn?

TS. Đinh Thị Xuân Hòa: Theo tôi, sự đa nhiệm là con dao hai lưỡi, ranh giới giữa một "người trẻ năng động" và một "nạn nhân của sự kiệt sức" là rất mong manh. Khi nỗ lực đa dạng hóa thu nhập không đi kèm với khả năng cân bằng, người trẻ rất dễ rơi vào trạng thái kiệt sức.

Các bạn cần hiểu rằng: Năng lượng là hữu hạn, đừng để những công việc "ăn mòn" hết thời gian dành cho việc học tập chuyên sâu hoặc tái tạo sức lao động. Cần phải biết phân loại đâu là công việc tạo ra dòng tiền và đâu là công việc xây dựng được sự bền vững. Nếu chỉ mải mê đuổi theo những dòng tiền mà bỏ quên việc bồi đắp năng lực cá nhân, các bạn đang đánh đổi tương lai lấy những giá trị ngắn hạn.

- Để sự đa nhiệm thực sự trở thành lợi thế cạnh tranh trong nền kinh tế số, các cơ sở đào tạo đại học cần thay đổi tư duy ra sao để giúp sinh viên vừa đảm bảo kiến thức hàn lâm, vừa thích ứng linh hoạt với mô hình làm việc đa nguồn thu nhập như hiện nay, thưa bà?

TS. Đinh Thị Xuân Hòa: Trường đại học hiện nay không chỉ là nơi duy nhất cung cấp kiến thức, mà còn cần phải chú trọng thêm việc dạy cách thích nghi với sự thay đổi. Môi trường đại học không chỉ trang bị cho sinh viên kiến thức hàn lâm, mà còn cần các kỹ năng bổ trợ gắn với thực tế đòi hỏi như: quản trị dự án cá nhân, tư duy về thuế thu nhập, bản quyền số và đạo đức nghề nghiệp trong môi trường làm việc linh hoạt…

Tôi cho rằng, các nhà trường khó ngăn cản được các em làm đa việc, nhưng một việc chúng ta làm được là phải nhanh chóng cung cấp cho các em tri thức để nhận thức đầy đủ về ưu điểm và hạn chế khi tham gia thị trường công việc đa nhiệm, trang bị những định hướng để các em biết cách kết nối những công việc đó lại thành một hệ sinh thái sự nghiệp bền vững, thay vì những mảnh ghép rời rạc.

- Xin cảm ơn bà!

Trong nền kinh tế số, đa nhiệm là chiến lược thích nghi tất yếu. Tuy nhiên, giới trẻ cần xác định rõ trục chuyên môn cốt lõi để làm điểm tựa bền vững. Đừng đánh đổi lộ trình sự nghiệp dài hạn lấy những dòng tiền ngắn hạn, hãy quản trị nguồn lực cá nhân để sự đa năng thực sự trở thành lợi thế cạnh tranh.