Lời Tòa soạn:Năm 2026 là năm đầu tiên Việt Nam triển khai Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm 2026 - 2030, bước vào kỷ nguyên vươn mình phát triển giàu mạnh, thịnh vượng với mục tiêu tăng trưởng hai con số. Câu chuyện không chỉ là tăng trưởng cao mà làm thế nào để bảo đảm yêu cầu xây dựng nền kinh tế tự chủ chiến lược, tự cường trong bối cảnh thế giới nhiều biến động?
Để trả lời câu hỏi này, Báo Công Thương đăng tải tuyến bài gồm 5 kỳ: “Tự chủ chiến lược vì một Việt Nam tự lực, tự cường và tự tin”, qua phân tích của các chuyên gia, tiếng nói của cộng đồng doanh nhân và đặc biệt là những cơ chế, chính sách Đảng, Nhà nước ta đã ban hành.
Tàu container rời cảng Gemalink (TP. Hồ Chí Minh). Ảnh: GMD
Kỳ 1: Khi eo biển xa có thể làm khó cả một nền kinh tế
Chưa kịp “lành vết thương” từ đại dịch Covid-19 và hấp thu hết những tác động từ xung đột Nga - Ukraine, kinh tế thế giới lại đang trải qua cú sốc thứ ba trong hơn nửa thập kỷ mang tên: bất ổn Trung Đông. Là một trong những nền kinh tế năng động và có độ mở cao nhất khu vực châu Á, Việt Nam không đứng ngoài những tác động này.
Tác động của xung đột tại Trung Đông diễn ra theo nhiều lớp và lan khá nhanh sang hoạt động xuất nhập khẩu của doanh nghiệp Việt Nam. Ảnh: Bốc xếp hàng hóa tại bến cảng quốc tế Cái Mép (CMIT), TP. Hồ Chí Minh.
Một eo biển xa, 3 cú sốc lớn
Ghi nhận của phóng viên Báo Công Thương, ngày 9/3/2026, hãng tàu MSC phát đi thông báo do tình hình an ninh hiện tại, thời gian từ Singapore đến 2 cảng King Abdullah và Jeddah (thuộc Ả rập Xê út) là khoảng 40 - 44 ngày. Trước đây, hàng từ Việt Nam hay Đông Nam Á đi đến khu vực này có thể đi theo tuyến ngắn, thời gian chỉ khoảng 10 - 14 ngày tùy dịch vụ. Bây giờ, vì lý do an ninh, tàu phải đi vòng qua mũi Hảo Vọng, vào Địa Trung Hải rồi qua kênh Suez để tới các cảng trên. Điều đó cho thấy dòng hàng đang bị “bẻ cong”.
Gần như cùng lúc, làn sóng phụ phí và điều chỉnh hợp đồng từ các hãng tàu lớn đã diễn ra. Hãng CMA CGM đã công bố Emergency Conflict Surcharge (phụ phí xung đột khẩn cấp) từ 2.000 USD cho container 20 feet, 3.000 USD cho container 40 feet và 4.000 USD cho container lạnh hoặc thiết bị đặc biệt, áp dụng cho hàng đi/đến loạt nước vùng Vịnh và khu vực liên quan. Hãng Maersk cũng công bố Emergency Freight Increase (cước vận tải khẩn cấp) cho điểm đến là các quốc gia: UAE, Qatar, Saudi Arabia, Bahrain, Kuwait, Iraq và Oman, với mức 1.800 USD cho 20 feet, 3.000 USD cho 40/45 feet và 3.800 USD cho reefer, special, OOG, DG…
Kho hàng của Đạm Phú Mỹ. Ảnh: DNCC
Ngày 27/3, Iran tuyên bố đóng cửa eo biển Hormuz. Ngay sau tuyên bố, ít nhất ba tàu container mang quốc tịch khác nhau đã buộc phải quay đầu sau khi nhận được cảnh báo. Căng thẳng tại khu vực Trung Đông đến thời điểm hiện tại vẫn chưa có dấu hiệu hạ nhiệt. Nhưng đây không phải lần đầu tiên và cũng không chỉ riêng lĩnh vực logistics chịu tác động lớn tới như vậy. Nhìn lại, 3 cú sốc trong chưa đầy một thập kỷ sẽ thấy rõ nét bức tranh đó.
Một là, đại dịch Covid-19 diễn ra trong 2 năm 2020 - 2021. Lần đầu tiên trong lịch sử hiện đại, chuỗi cung ứng toàn cầu đóng băng hoàn toàn. Hàng loạt nhà máy dệt may, điện tử Việt Nam dừng sản xuất do phong tỏa diện rộng, thiếu các nguyên liệu đầu vào: vải, chip, linh kiện nhập khẩu và ách tắc logistics. Cước container tăng gấp 8 - 10 lần.
Hai là, xung đột Nga - Ukraine diễn ra năm 2022. Ngay sau khi Nga triển khai Chiến dịch quân sự đặc biệt, giá dầu tăng vọt lên đỉnh nhiều năm. Giá lúa mì, phân bón, khí đốt tăng sốc. Lạm phát chi phí đẩy lan rộng đã thấm vào từng hoá đơn điện, từng lít xăng, từng bữa ăn của người dân nhiều nước trên thế giới.
Ba là, bất ổn Trung Đông đang diễn ra. Eo biển Hormuz, nơi khoảng 20% dầu mỏ thương mại toàn cầu đi qua mỗi ngày bị đóng cửa, hàng hải và hàng không đều gián đoạn. Giá năng lượng đã tăng trên toàn cầu.
Nền kinh tế Việt Nam chịu tác động ra sao?
Trong cuộc trò chuyện với phóng viên Báo Công Thương, ông Đào Trọng Khoa, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Dịch vụ Logistics Việt Nam (VLA), Phó Chủ tịch FIATA (Liên đoàn Quốc tế các Hiệp hội Giao nhận Vận tải) đánh giá, tác động của xung đột tại Trung Đông diễn ra theo nhiều lớp và lan khá nhanh sang hoạt động xuất nhập khẩu của doanh nghiệp Việt Nam. Trước hết là tác động trực tiếp đến các tuyến vận tải đi Trung Đông và các khu vực lân cận khi rủi ro an ninh hàng hải tăng lên.
"Căng thẳng tại Trung Đông đang tạo ra một cú sốc chi phí theo ba hướng: năng lượng - logistics - tỷ giá đối với hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam. Tác động lần này không chỉ dừng ở một tuyến vận tải cụ thể mà là tác động theo chuỗi. Trung Đông là điểm nút rất nhạy cảm của dòng chảy năng lượng và thương mại toàn cầu. Khi khu vực này bất ổn, tác động lan rất nhanh sang giá nhiên liệu, phụ phí chiến tranh, bảo hiểm hàng hải, lịch tàu, thời gian vận chuyển và cuối cùng là giá thành hàng xuất khẩu".
Ông Đào Trọng Khoa, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Dịch vụ Logistics Việt Nam (VLA), Phó Chủ tịch Liên đoàn Quốc tế các Hiệp hội Giao nhận Vận tải (FIATA).
Theo khảo sát nhanh của VLA đối với các hội viên trong tháng 3/2026, gần 90% doanh nghiệp logistics cho biết đang chịu tác động từ trung bình đến nghiêm trọng. Tác động còn lan sang cả hàng không. Đã có thời điểm không phận Iran, Iraq, Kuwait, Israel, Bahrain, UAE và Qatar gần như trống rỗng. Phương án "cứu hàng" bằng đường hàng không thường dùng cho hàng giá trị cao, hàng dược, hàng điện tử cũng bị hạn chế nghiêm trọng.
Khi được hỏi về những tác động do bất ổn Trung Đông gây ra, TS. Nguyễn Quốc Việt, Trưởng nhóm nghiên cứu vĩ mô, Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội nhận định rằng, trong ngắn hạn, nếu chiến sự kéo dài, leo thang và mở rộng ra nhiều quốc gia thay vì chỉ khu trú trong một khu vực nhất định, chi phí đầu vào cho sản xuất trên toàn cầu sẽ bị đẩy lên cao.
Vẫn theo TS. Nguyễn Quốc Việt, rủi ro về năng lượng trong năm 2026 nghiêm trọng hơn nhiều so với cuộc khủng hoảng bốn năm trước. Nếu như năm 2022, khi xung đột Nga - Ukraine nổ ra, khủng hoảng năng lượng chủ yếu biểu hiện qua biến động giá cả, thì lần này Việt Nam chịu tác động "kép" cả về giá lẫn chuỗi cung ứng mà nền kinh tế đang phụ thuộc. Những bất ổn trên các tuyến hàng hải tại Trung Đông đang đe dọa trực tiếp đến nguồn cung dầu thô, LNG nhập khẩu và hoạt động vận hành của các nhà máy lọc dầu trong nước. Khi giá dầu vượt mốc 100 USD/thùng sẽ ảnh hưởng đến kỳ vọng tăng trưởng và buộc các cơ quan quản lý phải triển khai những biện pháp can thiệp quyết liệt. Đồng thời đặt ra yêu cầu tự chủ chiến lược trong nhiều lĩnh vực: năng lượng, nguyên liệu đầu vào, chuỗi cung ứng…
Với thế mạnh trong các lĩnh vực nông sản, thủy sản, logistics và xuất khẩu, nhiều doanh nghiệp tại thành phố Cần Thơ cũng chịu tác động từ xung đột tại Trung Đông. Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp thành phố Cần Thơ (CBA) Nguyễn Văn Hào đã nhận định tại Hội nghị thường niên CBA 2026 diễn ra ngày 27/3 rằng, đối với cộng đồng doanh nghiệp, những biến động từ 3 cú sốc thể hiện rõ qua: chi phí nhiên liệu, giá cước vận tải quốc tế, thời gian giao hàng kéo dài và sự sụt giảm đơn hàng ở một số thị trường.
Ông Hào cho biết, nhiều doanh nghiệp trong CBA đã chia sẻ rằng, họ đang phải đối mặt với áp lực dòng tiền, chi phí đầu vào tăng nhưng giá bán khó điều chỉnh, rủi ro tỷ giá lãi suất và sự cạnh tranh ngày càng khốc liệt trên thị trường quốc tế. Đặc biệt, các doanh nghiệp xuất khẩu nông sản và thủy sản của Cần Thơ đang chịu ảnh hưởng rõ rệt từ việc chi phí logistics tăng và sự thay đổi trong chính sách nhập khẩu của các thị trường lớn.
Ông Nguyễn Văn Hào, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Thành phố Cần Thơ.
“Những khó khăn này không chỉ là thách thức ngắn hạn, mà còn đặt ra yêu cầu cấp thiết về tái cấu trúc hoạt động, nâng cao năng lực quản trị và chuyển đổi mô hình kinh doanh theo hướng bền vững hơn”.
Tựu trung lại, nhiều ý kiến chuyên gia, doanh nghiệp cho rằng, biến động địa chính trị tại Trung Đông hiện nay tác động không nhỏ đến nền kinh tế Việt Nam trên các phương diện: giá năng lượng, chi phí logictisc; từ đó, tác động đến giá cả hàng hóa. Tuy nhiên, đây chính là cơ hội tốt để nền kinh tế tái cấu trúc mạnh mẽ hơn theo hướng tự chủ chiến lược nhiều ngành, nhiều lĩnh vực.
Đối với doanh nghiệp, thay vì đặt mình vào vị thế “ứng phó” cần chuyển sang “chủ động thích ứng”. Về lâu dài, cần hướng tới phát triển bền vững thông qua gia tăng tính tự chủ trong sản xuất, kinh doanh, tiết giảm chi phí và chuyển đổi số mạnh mẽ.
Điều này hoàn toàn phù hợp với định hướng phát triển đất nước giai đoạn 2026 - 2030 đã được nêu rõ tại Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng: “Thúc đẩy mạnh mẽ tăng trưởng kinh tế gắn với giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát, bảo đảm các cân đối lớn của nền kinh tế. Đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá và đô thị hoá. Giải quyết tốt mối quan hệ giữa tự chủ sản xuất trong nước với việc tham gia vào mạng sản xuất và chuỗi giá trị toàn cầu”.
Cấp thiết 3 tự chủ: Năng lượng, nguyên liệu đầu vào, chuỗi cung ứng
"Tình hình quốc tế hiện nay mang đến những cơ hội lớn cho nền kinh tế Việt Nam, đồng thời cũng đặt ra yêu cầu tự chủ chiến lược trong nhiều lĩnh vực: năng lượng, nguyên liệu đầu vào, chuỗi cung ứng…", TS. Nguyễn Quốc Việt, Trưởng nhóm nghiên cứu vĩ mô, Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội cho biết.
Mời độc giả đón đọc Kỳ 2: Quy mô GDP đã lớn, nỗi lo vẫn không nhỏ
