TS. Phạm Anh Tuấn: Tăng trưởng hai con số, bài toán không chỉ nằm ở vốn

Mục tiêu tăng trưởng GDP từ 10% trở lên trong năm 2027 đặt ra yêu cầu không chỉ mở rộng quy mô đầu tư mà còn phải nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực. TS. Phạm Anh Tuấn, Phó Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới đã có cuộc trao đổi với phóng viên Báo Công Thương xung quanh vấn đề này.

Tăng trưởng cao phải đi cùng hiệu quả đầu tư

- Mục tiêu tăng trưởng GDP từ 10% trở lên trong năm 2027 thể hiện quyết tâm rất lớn của Chính phủ và Quốc hội. Nhìn từ thực tiễn nền kinh tế, ông có thể chia sẻ những thuận lợi, thách thức và dư địa tăng trưởng mà Việt Nam cần khai thác trong năm tới?

TS. Phạm Anh Tuấn: Tôi cho rằng mục tiêu tăng trưởng kinh tế (GDP) từ 10% trở lên trong năm 2027 có cơ sở để phấn đấu, nhưng là mục tiêu rất thách thức, đòi hỏi những chuyển biến thực chất về năng lực sản xuất, hiệu quả đầu tư và năng suất của nền kinh tế. Điều quan trọng không chỉ là huy động thêm nguồn lực để đạt tốc độ tăng trưởng cao trong một năm mà phải từng bước hình thành năng lực duy trì tăng trưởng cao trong nhiều năm, đồng thời không gây ra những bất ổn kinh tế vĩ mô.

Những kết quả gần đây cho thấy Việt Nam đang có nền tảng tăng trưởng tương đối thuận lợi. Theo Cục Thống kê (Bộ Tài chính), GDP 9 tháng năm 2026 tăng 9,01%, trong đó quý III tăng 9,95%. Đáng chú ý, khu vực công nghiệp và xây dựng tăng 11,21%, đóng góp gần 50% vào tăng trưởng giá trị tăng thêm của toàn nền kinh tế; vốn đầu tư thực hiện toàn xã hội tăng 15,1%. Kết quả này cho thấy đầu tư và sản xuất công nghiệp đang trở thành những động lực tăng trưởng quan trọng. Đây cũng là điểm tương đồng với kinh nghiệm của nhiều quốc gia trong các giai đoạn đạt tốc độ tăng trưởng cao.

Tuy nhiên, đạt tăng trưởng cao trên nền so sánh của năm trước sẽ khó khăn hơn. Những rủi ro từ thương mại quốc tế, giá năng lượng, tỷ giá và điều kiện tài chính toàn cầu vẫn khó lường, có thể ảnh hưởng đáng kể đến kinh tế Việt Nam. Để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng GDP hai con số, trước hết phải duy trì tốc độ tăng trưởng cao của đầu tư nhưng đồng thời cải thiện rõ rệt hiệu quả sử dụng vốn. Đầu tư công cần tập trung vào những công trình có khả năng tháo gỡ điểm nghẽn về hạ tầng giao thông, năng lượng và logistics, tạo hiệu ứng lan tỏa đối với đầu tư tư nhân. Việc mở rộng đầu tư của doanh nghiệp cũng cần dựa trên triển vọng thị trường và hiệu quả kinh doanh thực chất, thay vì chỉ phụ thuộc vào mở rộng tín dụng.

Bên cạnh đó, cần tạo ra những động lực tăng trưởng mới từ phía cung, đặc biệt là nâng cao năng suất lao động, đổi mới công nghệ, phát triển công nghiệp hỗ trợ và gia tăng giá trị sản xuất trong nước. Việt Nam không thể liên tục duy trì tăng trưởng hai con số nếu chỉ dựa vào gia tăng vốn đầu tư và mở rộng quy mô sản xuất theo mô hình hiện tại.

Một yêu cầu đặc biệt quan trọng là giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô. Tăng trưởng cao không nên đánh đổi bằng việc nới lỏng tiền tệ quá mức, làm gia tăng rủi ro lạm phát, tỷ giá hoặc nợ xấu. Như vậy, khả năng đạt tăng trưởng 10% không chỉ phụ thuộc vào quy mô các chính sách kích thích kinh tế, quan trọng hơn là khả năng chuyển hóa nguồn lực được huy động thành năng lực sản xuất và giá trị gia tăng thực tế.

- Để đáp ứng yêu cầu tăng trưởng cao, Việt Nam được tính toán cần huy động khoảng 280–300 tỷ USD vốn đầu tư mỗi năm. Khả năng huy động nguồn lực quy mô lớn này ra sao? Việt Nam cần khai thác những kênh vốn nào để giảm sự phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng?

TS. Phạm Anh Tuấn: Mục tiêu huy động 280–300 tỷ USD vốn đầu tư mỗi năm thực sự là thách thức rất lớn. Theo số liệu của Cục Thống kê, vốn đầu tư thực hiện toàn xã hội năm 2025 đạt khoảng 4,15 triệu tỷ đồng, bằng 32,3% GDP và tương đương khoảng 160 tỷ USD. Trong khi đó, định hướng giai đoạn 2026–2030 là nâng tỷ lệ đầu tư bình quân lên khoảng 40% GDP. Như vậy, yêu cầu về tốc độ và quy mô mở rộng đầu tư đều rất lớn so với nền tảng hiện có.

Theo tôi, cần đặc biệt chú trọng ba hướng huy động nguồn lực. Thứ nhất, khu vực kinh tế tư nhân trong nước phải trở thành nguồn cung vốn đầu tư chủ yếu. Điều này không chỉ phụ thuộc vào khả năng tiếp cận tín dụng mà còn vào môi trường đầu tư, cơ hội kinh doanh và niềm tin của doanh nghiệp. Khi quyền tài sản được bảo đảm, môi trường cạnh tranh minh bạch và triển vọng lợi nhuận thuận lợi, doanh nghiệp sẽ có động lực sử dụng lợi nhuận giữ lại, tăng vốn chủ sở hữu và mở rộng đầu tư.

Thứ hai, phải phát triển thị trường vốn trở thành kênh cung cấp nguồn tài chính trung và dài hạn thực sự cho nền kinh tế. Theo Ngân hàng Thế giới, giai đoạn 2019–2023, Việt Nam huy động bình quân khoảng 53,5 tỷ USD mỗi năm qua hệ thống ngân hàng, trong khi con số tương ứng từ thị trường cổ phiếu chỉ khoảng 2,9 tỷ USD. Sự chênh lệch này phản ánh tình trạng phụ thuộc lớn vào tín dụng ngân hàng. Do đó, cần phát triển thị trường trái phiếu doanh nghiệp theo hướng minh bạch, tăng cường xếp hạng tín nhiệm, bảo vệ nhà đầu tư; đồng thời mở rộng thị trường cổ phiếu, các quỹ đầu tư, quỹ hưu trí và cơ chế huy động vốn cho các dự án hạ tầng dài hạn.

Thứ ba, cần nâng cao chất lượng thu hút vốn đầu tư nước ngoài (FDI) và khai thác hiệu quả các nguồn vốn quốc tế. Việt Nam tiếp tục có lợi thế về vị trí địa kinh tế, mạng lưới hiệp định thương mại tự do (FTA) và khả năng tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu. Tuy nhiên, ưu tiên thu hút FDI cần chuyển mạnh từ quy mô vốn đăng ký sang vốn thực hiện, trình độ công nghệ, giá trị gia tăng nội địa và khả năng liên kết với doanh nghiệp Việt Nam. Đồng thời, cần mở rộng các hình thức hợp tác công tư (PPP), vốn ODA, tài chính xanh và các nguồn vốn đầu tư dài hạn quốc tế.

Tôi muốn nhấn mạnh rằng không thể giải quyết bài toán huy động vốn chỉ bằng việc tăng trưởng tín dụng cao hơn. Ngân hàng có vai trò quan trọng trong cung ứng vốn lưu động và tài trợ hoạt động kinh doanh, nhưng không nên phải gánh phần lớn nhu cầu đầu tư dài hạn của nền kinh tế như hiện nay. Nếu tiếp tục dựa chủ yếu vào tín dụng ngân hàng để tài trợ cho đầu tư, Việt Nam sẽ đối mặt với những giới hạn ngày càng rõ rệt về thanh khoản, kỳ hạn nguồn vốn và an toàn hệ thống tài chính. Phát triển thị trường vốn sẽ giúp phân bổ rủi ro hợp lý hơn, giảm áp lực lên hệ thống ngân hàng và nâng cao tính bền vững của tăng trưởng.

Quan trọng hơn, Việt Nam cần chuyển từ tư duy tìm đủ vốn cho mục tiêu tăng trưởng sang tạo ra những cơ hội đầu tư có hiệu quả để thu hút vốn. Khi hiệu quả đầu tư và chất lượng thể chế được cải thiện, khả năng huy động vốn trong nước và quốc tế sẽ thuận lợi hơn.

Giảm ICOR, thước đo chất lượng tăng trưởng

- Mặc dù quy mô đầu tư ngày càng tăng, hệ số ICOR của Việt Nam vẫn còn cao. Đâu là nguyên nhân chính khiến hiệu quả đầu tư chưa tương xứng với nguồn lực bỏ ra? Cần tháo gỡ những điểm nghẽn nào để nâng cao hiệu quả sử dụng vốn?

TS. Phạm Anh Tuấn: Trước hết, cần nhìn nhận chính xác diễn biến của hệ số ICOR. Theo số liệu của Cục Thống kê được công bố tại các diễn đàn chính sách, ICOR bình quân giai đoạn 2021–2025 ở mức khoảng 6,43, thấp hơn mức 6,77 của giai đoạn 2016–2020. Đáng chú ý, ICOR đã giảm xuống 5,79 năm 2024 và khoảng 5,15 năm 2025. Như vậy, hiệu quả sử dụng vốn đã có sự cải thiện trong những năm gần đây, nhưng vẫn còn khoảng cách so với mục tiêu ICOR 4,5–4,8 của giai đoạn 2026–2030. Theo tôi, nguyên nhân căn bản nằm ở chất lượng phân bổ nguồn lực và khả năng chuyển hóa vốn đầu tư thành năng suất, giá trị gia tăng.

Một là, đầu tư vẫn phân bổ chưa thực sự tối ưu giữa các ngành, lĩnh vực và doanh nghiệp. Nguồn lực vốn, đất đai và các yếu tố sản xuất chưa phải lúc nào cũng được phân bổ đến những chủ thể có năng suất và hiệu quả sử dụng cao nhất. Một số lĩnh vực có khả năng tạo giá trị gia tăng và lan tỏa công nghệ lớn lại gặp khó khăn trong tiếp cận vốn, trong khi nguồn lực có thể bị phân tán vào những dự án có hiệu quả kinh tế thấp hoặc thời gian thu hồi vốn kéo dài.

Hai là, tiến độ và chất lượng triển khai nhiều dự án đầu tư còn hạn chế. Những vướng mắc về thủ tục, giải phóng mặt bằng, tổ chức thực hiện và phối hợp giữa các cơ quan làm kéo dài thời gian đầu tư, gia tăng chi phí và chậm đưa công trình vào khai thác. Điều này không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả sử dụng vốn mà còn làm chậm quá trình hình thành năng lực sản xuất mới.

Ba là, hiệu quả đầu tư còn chịu ảnh hưởng bởi những hạn chế mang tính cấu trúc của nền kinh tế. Đặc biệt, mối liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước còn yếu, khả năng hấp thụ công nghệ hạn chế, khiến quy mô đầu tư lớn chưa chuyển hóa tương xứng thành giá trị gia tăng nội địa. Ngân hàng Thế giới cũng xác định tình trạng phân bổ nguồn lực chưa hiệu quả giữa các doanh nghiệp là một trong những rào cản quan trọng đối với tăng trưởng năng suất tại Việt Nam.

Để đưa ICOR về mức mục tiêu, tôi cho rằng cần chuyển mạnh từ quản lý đầu tư theo quy mô vốn và tiến độ giải ngân sang quản lý theo hiệu quả kinh tế và kết quả đầu ra. Đối với đầu tư công, cần lựa chọn dự án dựa trên đánh giá chi phí – lợi ích, khả năng kết nối hạ tầng và tác động lan tỏa đối với khu vực tư nhân; hạn chế đầu tư dàn trải và tăng cường đánh giá hiệu quả sau đầu tư.

Đối với đầu tư tư nhân, cần cải thiện cơ chế phân bổ nguồn lực theo tín hiệu thị trường, tháo gỡ những rào cản về đất đai, thủ tục và tiếp cận vốn, đồng thời xử lý hiệu quả các dự án và tài sản tồn đọng. Những nguồn lực này nếu được đưa trở lại hoạt động sản xuất, kinh doanh có thể tạo ra giá trị gia tăng mà không nhất thiết phải huy động thêm một lượng vốn mới tương ứng.

Tôi cho rằng giảm ICOR có ý nghĩa không kém việc tăng quy mô vốn đầu tư. Nếu Việt Nam cải thiện được hiệu quả sử dụng vốn, nền kinh tế có thể tạo ra mức tăng trưởng cao hơn với cùng một nguồn lực, qua đó giảm áp lực huy động vốn, hạn chế rủi ro tài chính và tạo nền tảng bền vững hơn cho mục tiêu tăng trưởng hai con số.

Xin cảm ơn ông!

Sáng 7/11, Quốc hội thông qua Nghị quyết về kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội năm 2027. Theo Nghị quyết, năm 2027, phấn đấu tăng trưởng GDP từ 10% trở lên, gắn với giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát, bảo đảm các cân đối lớn. Hiệu quả thực chất, năng suất và đời sống nhân dân là thước đo kết quả phát triển.

Quốc hội xác định nhiệm vụ trọng tâm là ưu tiên thúc đẩy tăng trưởng, làm mới các động lực truyền thống, khơi thông và đa dạng hóa nguồn lực, kênh dẫn vốn cho nền kinh tế; bảo đảm an ninh năng lượng, cung ứng đủ điện và xăng dầu trong mọi tình huống. Một nhiệm vụ quan trọng khác là đẩy mạnh cơ cấu lại nền kinh tế, đổi mới mô hình phát triển, công nghiệp hóa, hiện đại hóa; nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả, năng lực tự chủ và sức cạnh tranh của nền kinh tế.