Tiết kiệm năng lượng để doanh nghiệp Việt lớn lên - Bài 1: Khi doanh nghiệp đã được 'điểm mặt, chỉ tên'

Lời tòa soạn:

Tiết kiệm năng lượng đang bước sang một giai đoạn mới: không còn dừng ở lời kêu gọi hay những chiến dịch vận động, mà trở thành nghĩa vụ pháp lý, tiêu chuẩn xuất khẩu và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả sửa đổi, Nghị quyết 70-NQ/TW cùng hàng loạt cơ chế mới về quản lý phụ tải, tín dụng xanh và thị trường carbon đang đặt ra yêu cầu doanh nghiệp phải đo lường, quản trị và chứng minh hiệu quả sử dụng năng lượng bằng những con số cụ thể.

Từ thực tiễn tại TP. Hồ Chí Minh, Đồng Nai và Tây Ninh, nơi hơn 1.400 cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm đã được xác lập đến những nhà máy dệt may, thực phẩm, vật liệu xây dựng đang từng bước giảm suất tiêu hao, loạt bài phản ánh hành trình chuyển đổi từ tiết kiệm chi phí sang quản trị năng lượng hiện đại. Đồng thời, chỉ ra những “mắt xích” cần củng cố: hệ thống đo lường, mô hình ESCO, cơ chế kiểm chứng hiệu quả và dòng vốn xanh để các dự án tiết kiệm năng lượng thực sự đi vào sản xuất.

Báo Công Thương trân trọng giới thiệu loạt bài 3 kỳ: “Tiết kiệm năng lượng để doanh nghiệp Việt lớn lên”, làm rõ góc nhìn toàn diện về chính sách, thực tiễn và giải pháp, góp phần làm rõ con đường để mỗi kilowatt giờ tiết kiệm hôm nay trở thành lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp Việt trong nền kinh tế xanh và hội nhập toàn cầu.

Bài 1: Khi doanh nghiệp đã được “điểm mặt, chỉ tên”

“Tên anh chưa có trong danh sách” là một tiểu thuyết Liên Xô nói về số phận của một người lính Hồng quân phải chiến đấu cô độc giữa pháo đài nằm sâu trong hậu phương của phát xít Đức nhưng vẫn thầm lặng chiến đấu vì lý tưởng. Chúng tôi chọn hình ảnh đó để ví von với những doanh nghiệp sử dụng năng lượng lớn “đã có trong danh sách” của Chính phủ, cũng phải biết tự mình làm gì để lớn lên.

Hơn 1.400 cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm phía Nam

Ba địa bàn phía Nam gồm TP. Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Tây Ninh đã ban hành danh sách gồm 1.435 cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm. Theo khoản 11 Điều 1 Luật số 77/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, UBND cấp tỉnh xây dựng và ban hành danh sách cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm trên địa bàn một năm một lần, rồi gửi Bộ Công Thương tổng hợp.

Ngày 21/1/2026, Chính phủ ban hành Nghị định 30/2026/NĐ-CP quy định chi tiết, có hiệu lực ngay từ ngày ký và thay thế Nghị định 21/2011/NĐ-CP đã được áp dụng suốt 15 năm. Điều 3 giữ ngưỡng cơ sở trọng điểm ở mức 1.000 tấn dầu tương đương một năm với sản xuất công nghiệp, nông nghiệp và vận tải; 500 tấn dầu tương đương với công trình xây dựng. Điều 4 bổ sung một nội dung mới: danh sách phải được phê duyệt và ban hành trước ngày 31/3 hằng năm.

Nghị định 30/2026/NĐ-CP buộc danh sách phải hoàn thành trước ngày 31/3. Tuy nhiên, TP. Hồ Chí Minh công bố 901 cơ sở theo Quyết định 3034/QĐ-UBND, có hiệu lực ngày 23/5/2026. Tỉnh Đồng Nai công bố 289 cơ sở theo Quyết định 335/QĐ-UBND ngày 21/5/2026. Tỉnh Tây Ninh có 245 cơ sở theo Quyết định 2896/QĐ-UBND ngày 20/8/2025. Ba địa phương có 1.435 cơ sở.

Theo quy định, các cơ sở này phải thiết lập hệ thống quản lý năng lượng, thực hiện kiểm toán năng lượng định kỳ theo quy định của Bộ Công Thương. Điều 5 Nghị định 30/2026/NĐ-CP buộc mỗi cơ sở trọng điểm phải xây dựng kế hoạch hằng năm và kế hoạch 5 năm, trong đó có chỉ tiêu giảm tổn thất và giảm suất tiêu hao.

Việc phân cấp danh sách từ Thủ tướng về UBND cấp tỉnh là thay đổi lớn, 2026 là năm đầu tiên các địa phương thực hiện thẩm quyền mới này. Tỉnh Hà Tĩnh khi công bố danh sách 16 cơ sở theo Quyết định 2080/QĐ-UBND, cũng ghi rõ điều đó. Một quy trình mới cần thời gian để vận hành ổn định.

Tiềm năng lớn

Ngày 25/6/2026, hệ thống điện quốc gia ghi nhận công suất cực đại đạt 57.838 MW vào lúc 13h40. Sản lượng điện tiêu thụ đạt 1,222 tỷ kWh, xác lập kỷ lục mới của năm 2026, tăng 19% so với cùng kỳ năm 2025 và cao hơn 9,9% so với mức kỷ lục của năm 2025. Đường phụ tải của các tỉnh, thành phía Nam trong những ngày ấy có hình dáng quen thuộc với người làm điện: một đỉnh phụ tải cao dần từ giữa buổi sáng tới đầu giờ chiều, khi hàng nghìn nhà máy cùng chạy hết công suất, và lặp lại vào chập tối.

Tại TP. Hồ Chí Minh, sản lượng điện thương phẩm 6 tháng đầu năm 2026 đạt 29,36 tỷ kWh, cao hơn 7,42% so với cùng kỳ năm 2025. Công suất cực đại đạt 9.670 MW vào ngày 27/5/2026, tăng 6,06% so với năm 2025. Riêng 8 tỉnh, thành phía Nam do Tổng công ty Điện lực miền Nam (EVNSPC) quản lý, công suất cực đại đạt 11.115 MW, tăng 6,64% so với cùng kỳ năm 2025; sản lượng điện thương phẩm đạt 36,88 tỷ kWh, tăng 7,29% so với cùng kỳ năm 2025.

Mỗi kilowatt trong khung giờ cao điểm ấy buộc hệ thống phải huy động tới những nguồn phát đắt nhất. Ở Việt Nam, nhu cầu sử dụng năng lượng nói chung và điện nói riêng nhiều năm nay tăng trưởng bình quân rất cao, trong khi giá trị GDP tạo ra được còn thấp. Hệ số đàn hồi điện, tức tỷ lệ giữa tốc độ tăng tiêu thụ điện và tốc độ tăng trưởng kinh tế, giai đoạn 2016-2020 của Việt Nam ở mức 1,67. Nghĩa là để nền kinh tế tăng thêm 1 %, hệ thống điện phải cấp thêm 1,67% sản lượng. Ở các nền kinh tế phát triển, con số này dưới 1. Dự báo giai đoạn 2026-2030, nhu cầu điện tăng bình quân 10-12,5% mỗi năm.

Nghị quyết 70-NQ/TW (Nghị quyết 70) ngày 20/8/2025 của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đặt mục tiêu tiết kiệm 8-10% tổng tiêu thụ năng lượng cuối cùng so với kịch bản phát triển bình thường vào năm 2030. Nghị quyết cũng đặt mục tiêu đưa định mức năng lượng sơ cấp trên đầu người vào nhóm 4 nước dẫn đầu ASEAN.

Công nghiệp chiếm khoảng 51,9% tổng tiêu thụ năng lượng cả nước. Khảo sát của Chương trình quốc gia về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả giai đoạn 2019-2030 cho thấy dư địa tiết kiệm trong công nghiệp còn từ 20-30%.

Nhiều quyết sách được ban hành

Ngày 19/3/2026, Thủ tướng ban hành Chỉ thị 09/CT-TTg về tăng cường thực hiện tiết kiệm năng lượng, thúc đẩy chuyển dịch năng lượng và phát triển phương tiện giao thông điện. 11 ngày sau, Chỉ thị 10/CT-TTg về tăng cường thực thi tiết kiệm điện và phát triển điện mặt trời mái nhà. Bộ Công Thương triển khai Chỉ thị 10 bằng Quyết định 1126/QĐ-BCT.

Cùng năm, cơ chế mua bán điện trực tiếp được sửa theo hướng mở rộng đáng kể. Nghị định 243/2026/NĐ-CP ngày 26/6/2026 sửa Nghị định 57/2025/NĐ-CP, hạ ngưỡng khách hàng lớn được tham gia từ 200.000 xuống 20.000 kWh một tháng, tức mở cửa cho một lớp doanh nghiệp vừa mà trước đây đứng ngoài. Theo Nghị định này, hệ thống điện mặt trời mái nhà tự sản tự tiêu được bán phần dư lên lưới tới 50% sản lượng, nâng từ mức 20% của quy định trước.

Ở chiều ngoài nước, cơ chế điều chỉnh biên giới các-bon của Liên minh châu Âu bước vào giai đoạn chính thức từ ngày 1/1/2026, áp cho sáu nhóm hàng gồm sắt thép, nhôm, xi măng, phân bón, điện và hydro. Trong nước, sàn giao dịch các-bon khai trương ngày 29/6/2026.

Các chuyển động chính sách hướng đến tiết kiệm năng lượng và hỗ trợ doanh nghiệp đáp ứng các yêu cầu xuất khẩu. Doanh nghiệp muốn giữ đơn hàng xuất khẩu phải chứng minh được lượng phát thải trên mỗi tấn sản phẩm. Muốn có con số ấy thì phải đo được năng lượng tiêu thụ ở từng công đoạn - điều kiện đầu tiên để tiết kiệm.

Trách nhiệm mới của doanh nghiệp

TP. Hồ Chí Minh là nơi phụ tải công nghiệp lớn nhất nước, nên mỗi phần trăm tiết kiệm ở địa phương tạo ra giá trị tuyệt đối lớn hơn bất kỳ vùng nào khác. Dạng lãng phí đặc trưng không phải nhiệt dư của lò nung, mà là động cơ, lò hơi và hệ khí nén hiệu suất thấp nằm rải trong hàng nghìn cơ sở dệt may, da giày, nhựa. Tỉnh Đồng Nai đi theo hướng khác. Đó là biến mái nhà xưởng thành nguồn phát và điều đáng học không dừng ở tấm pin mà ở nền tảng quản lý năng lượng số đi kèm. Tỉnh Tây Ninh cho thấy cách thay nhiên liệu chứ không chỉ tiết giảm. Với ngành xi măng, phần lớn năng lượng nằm ở nhiệt chứ không phải chỉ ở điện.

Nói cách khác, ở ba địa bàn, câu chuyện là giảm tiêu thụ điện hoặc sử dụng năng lượng hiệu quả hơn.

Năm 2025, TP. Hồ Chí Minh tiết kiệm được 1.090 triệu kWh, tương đương 2,50% sản lượng điện thương phẩm của thành phố (43,6 tỷ kWh). 6 tháng đầu năm 2026, tỉnh Đồng Nai tiết kiệm 650 triệu kWh, đạt 6,2% sản lượng điện thương phẩm lũy kế, riêng tháng 6 vượt mức 10%.

Trong sáu tháng đầu năm 2026, toàn EVNSPC tiết kiệm 2.342 triệu kWh, đạt 6,35% sản lượng điện thương phẩm.

Chương trình điều chỉnh phụ tải cũng đã có quy mô lớn hơn. TP. Hồ Chí Minh có 4.115 khách hàng tham gia, Đồng Nai có 886 khách hàng doanh nghiệp sản xuất công nghiệp.

Về điện mặt trời mái nhà, tính đến ngày 5/9/2026, trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh có hơn 25.000 hệ thống đang vận hành, trong đó 6.241 hệ thống tự sản xuất, tự tiêu thụ có tổng công suất lắp đặt 472 MWp. Sản lượng từ các hệ thống này chiếm khoảng 5% điện thương phẩm toàn thành phố.

Ở cấp khu công nghiệp, mô hình khu công nghiệp sinh thái Hiệp Phước đã đo được kết quả: các giải pháp đã và dự kiến triển khai giúp tiết kiệm 43,3 tỷ đồng và 6.854 MWh mỗi năm. Tổng tiềm năng tiết kiệm được xác định là 90 tỷ đồng một năm.

Ông Bùi Trung Kiên, Phó Tổng giám đốc Tổng công ty Điện lực TP. Hồ Chí Minh (EVNHCMC) cho biết, EVNHCMC đã thỏa thuận với 4.124 khách hàng sử dụng điện lớn về việc thực hiện điều chỉnh phụ tải (DR) khi có thông báo từ ngành điện, với tổng tiềm năng tiết giảm là 386 MW. Tổng công suất hệ thống điện TP. Hồ Chí Minh hiện khoảng 9.000 MW, trong đó nhóm khách hàng lớn chiếm khoảng 7.250 MW, tương đương 80% công suất hệ thống.

Việc điều chỉnh phụ tải giảm áp lực cung ứng vào giờ cao điểm, hạn chế nguy cơ quá tải lưới điện cho ngành điện và dựa trên sự đồng lòng của khách hàng.

Tuy nhiên, vẫn còn những khó khăn. Việc tiết giảm phụ tải có thể ảnh hưởng phần nào đến sản xuất trong thời gian ngắn. Cơ chế tài chính chưa có chính sách ưu đãi, hỗ trợ đủ mạnh để tạo thêm động lực. Một số khách hàng chưa có hệ thống đo đếm, giám sát phụ tải tự động và dữ liệu thời gian thực để phối hợp linh hoạt cùng ngành điện.

Có sự khác nhau trong việc công bố danh sách cơ sở trọng điểm. Danh sách cơ sở trọng điểm của ba địa bàn phía Nam công bố tên doanh nghiệp và địa chỉ, không có số liệu tiêu thụ. Trong khi đó, tỉnh Thanh Hóa khi ban hành Quyết định 814/QĐ-UBND ngày 24/3/2026 công bố 44 cơ sở kèm theo tổng mức tiêu thụ khoảng 7,38 triệu tấn dầu tương đương một năm. Hà Tĩnh cũng công bố danh sách kèm số liệu tiêu thụ.

Sự khác nhau ấy có hệ quả thực tế. Nghị quyết 70 yêu cầu quy định chỉ tiêu bắt buộc về tiết kiệm năng lượng cho từng ngành, từng lĩnh vực và từng địa phương. Muốn phân bổ chỉ tiêu ấy xuống từng cơ sở thì phải biết mỗi cơ sở đang tiêu thụ bao nhiêu. Không có số liệu này, chỉ tiêu chỉ có thể giao theo tỷ lệ đều, khiến cơ sở tiết kiệm tốt và cơ sở còn nhiều dư địa chịu áp lực như nhau.

Từ thực tế khảo sát ba địa bàn, cần thống nhất một biểu mẫu công bố chung trên toàn quốc, bổ sung chỉ tiêu tổng mức tiêu thụ quy đổi ra tấn dầu tương đương, nguồn năng lượng chính, sản lượng sản phẩm, đối chiếu với Cơ sở dữ liệu năng lượng quốc gia trước khi ký ban hành.

Mời độc giả đón đọc Bài 2: Sau những con số, bắt đầu từ đâu?