Quỹ tiết kiệm năng lượng phải trở thành công cụ dẫn vốn xanh cho doanh nghiệp

Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả số 77/2025/QH15, được Quốc hội thông qua ngày 18/6/2025 và có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho việc hình thành Quỹ thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả. Tiếp đó, Nghị định số 30/2026/NĐ-CP ngày 21/1/2026 của Chính phủ quy định Thủ tướng Chính phủ quyết định việc thành lập, tổ chức và hoạt động, cơ chế tài chính, vốn điều lệ của Quỹ.

Hiện Bộ Công Thương đang cùng các cơ quan liên quan hoàn thiện hồ sơ về mô hình tổ chức, cơ chế tài chính và hồ sơ thành lập Quỹ. Theo lộ trình dự kiến, tháng 10/2026 hồ sơ sẽ được trình Thủ tướng Chính phủ.

Xung quanh quá trình xây dựng chính sách và những vấn đề cốt lõi quyết định hiệu quả hoạt động của Quỹ, phóng viên đã trao đổi với ông Phạm Phan Dũng – chuyên gia tài chính, thành viên Nhóm nghiên cứu Quỹ thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả.

Cần một công cụ tài chính chuyên biệt cho tiết kiệm năng lượng

-Thưa ông, vì sao chúng ta cần thành lập một quỹ tài chính chuyên biệt cho sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả? Quá trình xây dựng chính sách và lộ trình thành lập Quỹ hiện đang được triển khai như thế nào?

Ông Phạm Phan Dũng: Trước hết phải khẳng định kết quả thực hiện Chương trình quốc gia về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả thời gian qua rất đáng khích lệ. Nhiều mục tiêu, chỉ tiêu đã được lượng hóa bằng những con số cụ thể.

Tuy nhiên, mục tiêu của Chương trình quốc gia giai đoạn 2019-2030 là phấn đấu tiết kiệm từ 8-10% tổng tiêu thụ năng lượng toàn quốc vào năm 2030. Muốn đạt được mục tiêu này, bên cạnh các giải pháp về quản lý, công nghệ, tiêu chuẩn, kiểm toán năng lượng hay nâng cao nhận thức, chúng ta phải có những công cụ tài chính đủ mạnh để thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư.

Đây chính là một trong những điểm còn hạn chế trong giai đoạn trước. Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả đã được ban hành từ năm 2010. Các chính sách liên quan đến tín dụng, thuế, vốn, đất đai và hỗ trợ đầu tư cũng từng bước được đề cập. Tuy nhiên, khi triển khai vào thực tế, khả năng tiếp cận các ưu đãi của doanh nghiệp vẫn còn hạn chế.

Ví dụ, trong lĩnh vực tín dụng xanh, các ngân hàng thương mại đã được định hướng xây dựng những sản phẩm tín dụng hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực xanh và tiết kiệm năng lượng. Nhưng chúng ta phải có hệ thống tiêu chí đủ cụ thể để xác định dự án nào thực sự là dự án tiết kiệm năng lượng, mức tiết kiệm bao nhiêu, hiệu quả như thế nào thì ngân hàng mới có cơ sở để đưa vốn đến doanh nghiệp.

Các chính sách thuế, đất đai cũng tương tự như vậy... những khoảng trống này cho thấy cần có một công cụ tài chính chuyên biệt. Quỹ thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả được kỳ vọng góp phần giải quyết vấn đề này.

Cơ sở pháp lý quan trọng là Luật số 77/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026. Sau đó, ngày 21/1/2026, Chính phủ ban hành Nghị định số 30/2026/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật.

Nghị định đã quy định rõ Thủ tướng Chính phủ quyết định việc thành lập, tổ chức và hoạt động, cơ chế tài chính, vốn điều lệ đối với Quỹ thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả.Trên cơ sở đó, quá trình chuẩn bị thành lập Quỹ đang bước vào giai đoạn rất quan trọng để đảm bảo hồ sơ sẽ trình Thủ tướng Chính phủ vào tháng 10/2026.

Đây là khối lượng công việc khá lớn bởi Quỹ không chỉ cần có cơ sở pháp lý mà quan trọng hơn phải xây dựng được mô hình có thể vận hành thực sự sau khi được thành lập.

Ba nhóm mục tiêu lớn 

-Trong quá trình nghiên cứu mô hình, những mục tiêu hoạt động chính nào sẽ được đặt ra cho Quỹ, thưa ông?

Ông Phạm Phan Dũng: Có ba nhóm mục tiêu lớn gồm: Thứ nhất, nghiên cứu, khuyến nghị mô hình tổ chức, chức năng, nhiệm vụ, cơ cấu bộ máy quản lý và nguồn lực tài chính của Quỹ sao cho phù hợp với điều kiện pháp lý cũng như thực tiễn của Việt Nam. Thứ hai, đề xuất lộ trình triển khai thành lập Quỹ, xây dựng bố cục các dự thảo văn bản cần thiết và xác định rõ vai trò, trách nhiệm của Bộ Công Thương cũng như các bộ, ngành liên quan. Thứ ba, xác định nhu cầu hỗ trợ kỹ thuật và nâng cao năng lực cần thiết cho cơ quan trực tiếp triển khai cùng các bên liên quan trong quá trình tổ chức và vận hành Quỹ.

Chúng tôi cũng nghiên cứu kinh nghiệm của Liên minh châu Âu, một số quốc gia và tham khảo các mô hình quỹ đang hoạt động tại Việt Nam, trong đó có các quỹ đầu tư phát triển địa phương. Mục tiêu là lựa chọn được những yếu tố phù hợp với hệ thống pháp luật và điều kiện quản trị của Việt Nam chứ không sao chép nguyên mẫu mô hình của nước ngoài.

-Một vấn đề được doanh nghiệp đặc biệt quan tâm là họ sẽ được Quỹ hỗ trợ bằng cách nào, thưa ông?

Ông Phạm Phan Dũng: Đây chính là nội dung cần tiếp tục được cụ thể hóa trong quá trình xây dựng Điều lệ và cơ chế tài chính. Tinh thần chung là Quỹ phải tạo thêm một “kênh vốn” cho các hoạt động sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả.

Nguồn lực của Quỹ cần hướng vào những dự án có khả năng tạo ra hiệu quả tiết kiệm năng lượng thực chất, chẳng hạn đầu tư đổi mới máy móc, thiết bị, dây chuyền công nghệ; nâng cấp hệ thống sản xuất; tối ưu hóa sử dụng năng lượng; triển khai các giải pháp kỹ thuật giúp giảm suất tiêu hao năng lượng.

Điểm quan trọng là phải xây dựng được bộ tiêu chí rõ ràng, doanh nghiệp phải biết dự án nào thuộc đối tượng hỗ trợ, điều kiện tiếp cận vốn là gì, hiệu quả tiết kiệm năng lượng được xác định và kiểm chứng như thế nào.

Càng minh bạch ngay từ đầu thì doanh nghiệp càng dễ tiếp cận và Quỹ càng thuận lợi trong quản lý rủi ro.

Xây dựng bộ máy quản lý Quỹ tinh gọn

-Thưa ông, với một quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách, tổ chức bộ máy và quản trị vốn chắc chắn là vấn đề rất quan trọng, vậy Nhóm nghiên cứu đề xuất theo hướng nào?

Ông Phạm Phan Dũng: Nguyên tắc chúng tôi đặt ra là phải xây dựng bộ máy tinh gọn, không làm phát sinh thêm biên chế hành chính, sự nghiệp và hạn chế tăng chi ngân sách nhà nước.

Mô hình đang được nghiên cứu gồm Hội đồng quản lý, Ban kiểm soát và cơ quan điều hành, qua đó phân định tương đối rõ chức năng quản lý, giám sát và tổ chức thực hiện.

Đối với những vị trí quản lý phù hợp, có thể nghiên cứu sử dụng cán bộ của Bộ Công Thương theo cơ chế kiêm nhiệm.

Nhưng có một vấn đề cần phân biệt rất rõ quản lý nhà nước về năng lượng và nghiệp vụ tín dụng là hai lĩnh vực khác nhau.

Cán bộ quản lý ngành có thể xác định mục tiêu chính sách, đối tượng ưu tiên, tiêu chí dự án và định hướng hỗ trợ. Nhưng các nghiệp vụ như thẩm định hồ sơ vay vốn, đánh giá khả năng trả nợ, xác định rủi ro tín dụng, giải ngân và thu hồi vốn cần được thực hiện bởi các tổ chức có chuyên môn.

Vì vậy, theo hướng nghiên cứu, những nghiệp vụ tài chính chuyên sâu này có thể được ủy thác cho các ngân hàng thương mại đủ năng lực.

Chúng ta không nên xây dựng thêm một bộ máy giống như một ngân hàng nằm trong Quỹ. Hệ thống ngân hàng hiện đã có đội ngũ, công nghệ, quy trình thẩm định, giải ngân và quản trị rủi ro và Quỹ cần tận dụng năng lực đó.

Quỹ hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận nhưng phải bảo toàn vốn điều lệ

-Theo ông, chúng ta cần thiết kế những nguyên tắc nào để bảo đảm Quỹ hoạt động công khai, minh bạch, đúng đối tượng và bảo toàn được nguồn vốn?

Ông Phạm Phan Dũng: Theo phương án nghiên cứu, Quỹ đặt dưới sự quản lý trực tiếp của Bộ Công Thương bởi đây là cơ quan quản lý nhà nước chuyên ngành, chịu trách nhiệm về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả.

Bộ Công Thương sẽ thực hiện vai trò quản lý trực tiếp đối với hoạt động của Quỹ, xác định định hướng, chương trình, lĩnh vực và đối tượng cần ưu tiên hỗ trợ gắn với mục tiêu quốc gia về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả.

Trong khi đó, Bộ Tài chính thực hiện chức năng quản lý nhà nước về cơ chế tài chính và tham gia đối với các vấn đề liên quan đến nguồn vốn, cơ chế tài chính và những nội dung thuộc chức năng quản lý.

Cách thiết kế này nhằm bảo đảm hai yêu cầu: Nhà nước giữ được vai trò định hướng chính sách, đồng thời các nghiệp vụ tài chính phải được thực hiện chuyên nghiệp, tuân thủ nguyên tắc thị trường.

Đáng chú ý, Quỹ phải hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận nhưng phải bảo toàn vốn điều lệ. Hoạt động của Quỹ phải công khai, minh bạch, bình đẳng và chịu sự kiểm tra, thanh tra, kiểm toán của các cơ quan quản lý nhà nước theo quy định.

Các cơ chế miễn thuế, nghĩa vụ tài chính hay chi phí quản lý bộ máy cũng phải được xác định rõ theo quy định pháp luật và cơ chế tài chính được cấp có thẩm quyền phê duyệt.

Đặc biệt, cần tách bạch giữa quyết định về chính sách hỗ trợ và quyết định về tín dụng. Cơ quan quản lý nhà nước xác định lĩnh vực nào cần khuyến khích, dự án phải đáp ứng tiêu chí gì; còn việc một doanh nghiệp có đủ năng lực tài chính để vay và hoàn trả vốn hay không phải được đánh giá theo nghiệp vụ tài chính chuyên nghiệp.

Nếu làm được như vậy sẽ hạn chế cơ chế xin - cho và nâng cao khả năng bảo toàn vốn của Quỹ.

-Vậy, nguồn lực của Quỹ sẽ đến từ đâu khi ngân sách nhà nước có giới hạn, thưa ông?

Ông Phạm Phan Dũng: Đây chính là lý do chúng ta không nên nhìn Quỹ đơn thuần như một nguồn ngân sách để cấp phát.

Theo Nghị định số 30/2026/NĐ-CP, nguồn vốn của Quỹ có thể gồm vốn chủ sở hữu, các khoản tài trợ, viện trợ, đóng góp tự nguyện không phải hoàn trả của tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước; vốn bổ sung từ kết quả hoạt động; vốn huy động từ các tổ chức tài chính, tín dụng trong và ngoài nước và vốn nhận ủy thác đầu tư. Như vậy, khả năng huy động nguồn lực của Quỹ tương đối rộng.

Theo tôi, nguồn lực Nhà nước nên đóng vai trò “vốn mồi”, từ đó thu hút tín dụng thương mại, nguồn vốn của các tổ chức tài chính, các định chế quốc tế và nguồn lực xã hội.

Nếu một đồng vốn của Quỹ có thể kéo theo nhiều đồng vốn từ ngân hàng và doanh nghiệp thì tác động chính sách sẽ lớn hơn rất nhiều so với việc chỉ sử dụng ngân sách để hỗ trợ trực tiếp.

-Theo ông, đâu là điều kiện quyết định để Quỹ thực sự đi vào cuộc sống sau khi được thành lập?

Ông Phạm Phan Dũng: Theo tôi, thứ nhất, dự án phải có tiêu chí rõ ràng và đo lường được. Một dự án được hỗ trợ phải chứng minh được hiệu quả tiết kiệm năng lượng, hiệu quả kinh tế và khả năng hoàn vốn.

Thứ hai, thủ tục tiếp cận Quỹ phải minh bạch, dễ thực hiện nhưng đồng thời phải kiểm soát được rủi ro.

Thứ ba, cần hình thành cơ chế phối hợp giữa Bộ Công Thương, Bộ Tài chính, hệ thống ngân hàng, doanh nghiệp, các tổ chức tư vấn, kiểm toán năng lượng và các bên liên quan.

Thứ tư, phải tăng cường truyền thông để thay đổi nhận thức, tiết kiệm năng lượng không đơn giản là tắt bớt bóng điện hay giảm sử dụng điện. Đối với doanh nghiệp, tiết kiệm năng lượng trước hết là đổi mới công nghệ, nâng cao hiệu suất sản xuất và giảm chi phí đầu vào.

Nếu doanh nghiệp nhìn thấy một dự án đổi mới thiết bị vừa giảm tiêu hao năng lượng, vừa giảm chi phí sản xuất và có nguồn vốn phù hợp để đầu tư, họ sẽ chủ động tham gia.

Mục tiêu cuối cùng của Quỹ không phải là giải ngân được bao nhiêu tiền mà là mỗi đồng vốn đưa ra tạo được bao nhiêu giá trị tiết kiệm năng lượng và huy động thêm được bao nhiêu nguồn lực xã hội.

Nếu được thiết kế và vận hành theo hướng đó, Quỹ thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả sẽ không chỉ bổ sung một kênh vốn cho doanh nghiệp mà có thể trở thành công cụ tài chính dài hạn, góp phần thực hiện mục tiêu tiết kiệm 8-10% tổng tiêu thụ năng lượng, thúc đẩy đổi mới công nghệ và chuyển đổi xanh của nền kinh tế.

Xin trân trọng cảm ơn ông!

Theo lộ trình xây dựng Quỹ: Tháng 7-8/2026 sẽ hoàn thiện hồ sơ, lấy ý kiến các bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp; từ tháng 7-10/2026 hoàn thiện cơ cấu tổ chức, quản trị, Điều lệ, cơ chế quản lý tài chính và sổ tay vận hành. Mục tiêu là trong tháng 10/2026 trình Thủ tướng Chính phủ xem xét, phê duyệt các văn bản liên quan đến thành lập, Điều lệ hoạt động và cơ chế quản lý tài chính của Quỹ.