Thương hiệu Việt và xuất xứ hàng hóa: Người tiêu dùng hiểu sao cho đúng?

Từ chiếc ấm điện, nồi cơm, máy xay sinh tố đến những mặt hàng tiêu dùng quen thuộc, không khó bắt gặp các sản phẩm được giới thiệu là "thương hiệu Việt" trên thị trường. Tuy nhiên, thương hiệu thuộc doanh nghiệp Việt Nam không đồng nghĩa sản phẩm được sản xuất tại Việt Nam. Sự khác biệt tưởng chừng đơn giản này đôi khi lại khiến người mua nhầm lẫn, nhất là khi thông tin trên bao bì, quảng cáo và lời giới thiệu của người bán chưa thực sự rõ ràng.

Trong bối cảnh đó, Nghị định số 384/2026/NĐ-CP của Chính phủ quy định về xác định xuất xứ Việt Nam đối với hàng hóa sản xuất và lưu thông trong nước, có hiệu lực từ ngày 1/1/2027, được kỳ vọng tạo thêm cơ sở để minh bạch thông tin hàng hóa, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và uy tín của hàng Việt.

Thương hiệu Việt không đồng nghĩa sản xuất tại Việt Nam

Tâm lý ưu tiên hàng Việt ngày càng phổ biến trong lựa chọn mua sắm của nhiều gia đình. Dù vậy, để biết một sản phẩm có thực sự mang xuất xứ Việt Nam hay không, người mua không thể chỉ dựa vào tên thương hiệu hoặc những hình ảnh quen thuộc trên bao bì.

Trên thực tế, một doanh nghiệp Việt Nam hoàn toàn có thể đặt nhà máy ở nước ngoài sản xuất hàng hóa, sau đó nhập khẩu về phân phối trong nước. Ở chiều ngược lại, nhiều thương hiệu nước ngoài cũng có nhà máy, dây chuyền sản xuất đặt tại Việt Nam.

Chẳng hạn, một khách hàng muốn ủng hộ hàng Việt nên lựa chọn chiếc ấm điện được quảng cáo là sản phẩm của thương hiệu Việt Nam. Tuy nhiên, khi nhận hàng, người mua mới phát hiện sản phẩm được sản xuất ở nước ngoài, còn doanh nghiệp Việt Nam chỉ đảm nhiệm khâu kinh doanh, phân phối.

Trong trường hợp này, việc doanh nghiệp đặt sản xuất ở nước ngoài không đồng nghĩa có hành vi gian lận. Điều đáng quan tâm là thông tin sản phẩm đã được giới thiệu như thế nào, có đầy đủ, nhất quán và giúp người mua hiểu đúng về xuất xứ hay không.

Bởi với nhiều người, lựa chọn hàng Việt không chỉ xuất phát từ nhu cầu sử dụng mà còn là mong muốn ủng hộ hoạt động sản xuất trong nước. Nếu không phân biệt rõ thương hiệu và xuất xứ, mục đích mua sắm ban đầu có thể không được đáp ứng như kỳ vọng.

Một chi tiết khác dễ gây nhầm lẫn là địa chỉ doanh nghiệp ghi trên nhãn hàng hóa. Nhiều sản phẩm trên thị trường có thông tin địa chỉ tại Việt Nam, nhưng đây có thể chỉ là trụ sở của đơn vị nhập khẩu, phân phối hoặc tổ chức chịu trách nhiệm đưa sản phẩm ra thị trường, chứ không phải nơi trực tiếp sản xuất.

Tương tự, những dòng chữ như "thiết kế tại Việt Nam", "đóng gói tại Việt Nam" cũng cần được hiểu đúng. Đây là thông tin về một công đoạn trong quá trình hình thành sản phẩm, chưa đủ căn cứ để khẳng định hàng hóa có xuất xứ Việt Nam. Việc xác định xuất xứ còn phụ thuộc vào nguyên liệu, quá trình gia công, chế biến và các tiêu chí theo quy định.

Ngay cả mã vạch, dấu hiệu thường được nhiều người sử dụng để nhận biết nguồn gốc hàng hóa, cũng chưa phải căn cứ duy nhất.

Theo Trung tâm Mã số, Mã vạch Quốc gia, tiền tố 893 là mã được Tổ chức GS1 cấp cho Việt Nam. Vậy nhưng, một sản phẩm mang mã vạch bắt đầu bằng 893 không có nghĩa chắc chắn được sản xuất tại Việt Nam. Nếu chỉ nhìn ba chữ số đầu tiên để xác định xuất xứ, người tiêu dùng rất dễ đưa ra kết luận thiếu chính xác.

Để tránh nhầm lẫn, việc đọc kỹ nhãn hàng hóa vẫn là cách đơn giản và thiết thực nhất. Với các sản phẩm điện gia dụng, người mua nên quan tâm đến nơi sản xuất, mã sản phẩm, đơn vị nhập khẩu và trách nhiệm bảo hành. Đối với thực phẩm đóng gói, ngoài xuất xứ, những thông tin về thành phần, ngày sản xuất, hạn sử dụng và điều kiện bảo quản cũng cần được kiểm tra.

Đặc biệt, khi mua sắm trực tuyến, người tiêu dùng nên yêu cầu người bán cung cấp hình ảnh nhãn hàng của đúng mẫu sản phẩm sẽ giao, thay vì chỉ tham khảo hình ảnh quảng cáo. Điều này càng cần thiết đối với những mặt hàng có nhiều phiên bản hoặc được sản xuất tại các quốc gia khác nhau.

Minh bạch xuất xứ để giữ niềm tin với hàng Việt

Không chỉ giúp người tiêu dùng nhận diện hàng hóa, việc xác định rõ xuất xứ còn là yêu cầu quan trọng đối với doanh nghiệp khi đưa sản phẩm ra thị trường. Chia sẻ tại Hội nghị đánh giá công tác quản lý nhà nước về xuất xứ hàng hóa và phổ biến văn bản quy phạm pháp luật về xuất xứ hàng hóa ngày 30/10, bà Trịnh Thị Thu Hiền, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), cho biết Nghị định số 384/2026/NĐ-CP thiết lập khuôn khổ pháp lý riêng cho việc xác định xuất xứ hàng hóa tại thị trường nội địa.

Theo bà, quy định mới hướng đến việc minh bạch các tiêu chí xác định xuất xứ, tạo căn cứ để doanh nghiệp thực hiện và cơ quan quản lý kiểm tra, giám sát. Qua đó, góp phần ngăn ngừa gian lận thương mại, bảo vệ uy tín hàng hóa Việt Nam.

Điểm đáng chú ý là quy định mới phân biệt hàng hóa có xuất xứ thuần túy và hàng hóa có xuất xứ không thuần túy. Với những sản phẩm sử dụng nguyên liệu, linh kiện nhập khẩu, việc xác định xuất xứ phải căn cứ vào tiêu chí áp dụng và quá trình sản xuất thực tế, thay vì chỉ dựa vào địa điểm thực hiện công đoạn cuối cùng.

Những thao tác đơn giản như thay bao bì, đóng gói hoặc dán nhãn không đương nhiên khiến một sản phẩm có xuất xứ Việt Nam. Đây là vấn đề doanh nghiệp cần đặc biệt lưu ý khi tổ chức sản xuất, gia công hoặc đưa hàng hóa ra thị trường.

Theo Điều 9 của Nghị định số 384/2026/NĐ-CP, thương nhân, tổ chức, cá nhân thể hiện xuất xứ Việt Nam trên hàng hóa phải chịu trách nhiệm về tính chính xác, trung thực của thông tin đã công bố và có nghĩa vụ chứng minh khi cơ quan có thẩm quyền yêu cầu.

Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải chuẩn bị đầy đủ chứng từ về nguyên liệu, quy trình sản xuất và những hồ sơ liên quan. Một sản phẩm được giới thiệu có xuất xứ Việt Nam cần có căn cứ chứng minh tương ứng, chứ không thể chỉ dựa vào cách thể hiện trên nhãn mác hoặc nội dung quảng cáo.

Dù đến ngày 1/1/2027 nghị định mới có hiệu lực, trách nhiệm cung cấp thông tin trung thực cho người tiêu dùng vốn đã được pháp luật quy định.

Cụ thể, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 nghiêm cấm hành vi lừa dối hoặc gây nhầm lẫn thông qua việc cung cấp thông tin sai lệch, không đầy đủ, không chính xác. Đối với giao dịch từ xa, Điều 37 của luật cũng yêu cầu tổ chức, cá nhân kinh doanh cung cấp chính xác, đầy đủ các thông tin, trong đó có nguồn gốc, xuất xứ hàng hóa.

Như vậy, không chỉ thông tin trên bao bì, nội dung quảng cáo tại cửa hàng, trên website hay các sàn thương mại điện tử cũng cần bảo đảm sự thống nhất. Khi khách hàng hỏi một sản phẩm được sản xuất ở đâu, câu trả lời phải gắn với đúng mẫu hàng đang kinh doanh, thay vì chỉ giới thiệu về lịch sử hoặc quốc gia sở hữu thương hiệu.

Ở góc độ pháp lý, liên quan vấn đề gian lận xuất xứ thông qua hàng quá cảnh, luật sư Lê Thị Nhung, Giám đốc Công ty Luật L&A Legal Experts, nhận định việc hàng giả gắn xuất xứ Việt Nam có thể gây ra những hệ lụy không chỉ đối với một lô hàng hay một doanh nghiệp, mà còn ảnh hưởng đến uy tín hàng Việt.

Theo bà, cần tăng cường kiểm soát nhãn mác, chứng từ và làm rõ trách nhiệm của các bên tham gia chuỗi vận chuyển, phân phối để hạn chế những hành vi lợi dụng xuất xứ Việt Nam. Với thị trường trong nước, minh bạch xuất xứ còn mang ý nghĩa bảo vệ những doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh nghiêm túc. Khi thông tin hàng hóa được công bố rõ ràng, người tiêu dùng có thêm cơ sở lựa chọn, còn doanh nghiệp có thể tạo dựng lợi thế cạnh tranh bằng chất lượng sản phẩm và năng lực sản xuất thực tế.

Song, để quyền lợi được bảo vệ, bản thân người mua cũng cần chủ động hơn. Khi phát hiện thông tin quảng cáo không thống nhất với nhãn hàng hóa, người tiêu dùng nên lưu lại hình ảnh, hóa đơn, xác nhận đơn hàng và trao đổi với bên bán để yêu cầu giải thích, xử lý.

Thực tế, một sản phẩm mang thương hiệu Việt nhưng được sản xuất ở nước ngoài vẫn có thể đáp ứng tốt nhu cầu sử dụng và được người tiêu dùng lựa chọn. Điều quan trọng là khách hàng phải được biết chính xác mình đang mua sản phẩm gì, được sản xuất ở đâu và ai chịu trách nhiệm về chất lượng.