Thị trường carbon mở ra, ngành mía đường vẫn vướng bài toán chi phí

Thí điểm mở đường cho mô hình mía “hai mục tiêu”

Mô hình canh tác mía giảm phát thải tại Công ty CP Mía đường Lam Sơn (Lasuco), tỉnh Thanh Hóa đang được xem là bước thử nghiệm quan trọng trong quá trình chuyển đổi xanh của ngành mía đường Việt Nam. Trên diện tích khoảng 500 ha, dự án đã bước đầu thiết lập một quy trình sản xuất mới, hướng tới mục tiêu kép: vừa giảm phát thải khí nhà kính, vừa nâng cao hiệu quả kinh tế.

Theo kế hoạch, sau giai đoạn thử nghiệm, mô hình sẽ được mở rộng lên khoảng 8.000 ha vùng nguyên liệu. Đây không chỉ là bước tăng quy mô đơn thuần mà còn là phép thử cho khả năng vận hành một mô hình nông nghiệp gắn với thị trường carbon ở quy mô lớn.

Dự án có sự tham gia của nhiều đối tác quốc tế. Trong đó, Idemitsu Kosan (Nhật Bản) giữ vai trò nhà đầu tư, Lasuco trực tiếp triển khai, còn một tổ chức tư vấn quốc tế đảm nhận các khâu đo đạc, báo cáo và thẩm định (MRV), điều kiện bắt buộc để tín chỉ carbon được công nhận trên thị trường quốc tế.

Điểm khác biệt của mô hình nằm ở việc ứng dụng công nghệ số hóa và ảnh vệ tinh để theo dõi và xác định mức giảm phát thải trong canh tác. Phương pháp luận đã được chứng nhận theo tiêu chuẩn Verra, cho phép lượng hóa và thương mại hóa tín chỉ carbon. Nhờ đó, chi phí đo đạc được cắt giảm đáng kể, trong khi độ chính xác trong xác định lượng phát thải cắt giảm được nâng cao.

Theo đánh giá ban đầu, mô hình có thể tạo ra khoảng 1-3 tín chỉ carbon/ha mỗi năm và đang hoàn tất thủ tục để đăng ký phát hành tín chỉ theo tiêu chuẩn quốc tế. Nếu các tín chỉ đầu tiên được phát hành đúng kế hoạch từ giữa đến cuối năm nay, đây sẽ là dấu mốc quan trọng, chứng minh tính khả thi của mô hình.

Ở góc độ rộng hơn, chia sẻ tại hội thảo “Giảm phát thải carbon trong ngành mía đường Việt Nam - từ thí điểm thực địa đến định hướng nhân rộng”, TS. Cao Anh Đương, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Mía đường Việt Nam cho biết, ethanol sản xuất từ mía có thể giúp giảm tới 90% phát thải carbon so với nhiên liệu hóa thạch. Điều này cho thấy tiềm năng của ngành mía đường không chỉ dừng ở sản xuất đường, mà còn có thể đóng vai trò trong kinh tế sinh học và năng lượng tái tạo nếu được tổ chức lại theo hướng hiện đại.

Rào cản chi phí và bài toán hiệu quả kinh tế

Dù triển vọng rõ ràng, thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở công nghệ mà ở hiệu quả tài chính. Giá trị tín chỉ carbon vẫn ở mức thấp, chỉ dao động khoảng 5-30 USD/ha, trong khi chi phí triển khai, đặc biệt là các khâu MRV, xây dựng phương án dự án (PPD) và hoàn thiện hồ sơ lại tương đối cao.

Theo các chuyên gia, với những dự án quy mô nhỏ hoặc vùng nguyên liệu phân tán, chi phí đầu tư có thể vượt quá giá trị thu được từ tín chỉ carbon. Đây là lý do khiến nhiều doanh nghiệp vẫn còn dè dặt khi cân nhắc tham gia, dù tiềm năng về môi trường là không thể phủ nhận.

Thực tế tại Lam Sơn cũng cho thấy, lượng tín chỉ tạo ra bước đầu mới đạt khoảng 1,5 tín chỉ/ha, mức còn khá khiêm tốn. “Nếu chỉ nhìn vào nguồn thu trực tiếp từ carbon thì chưa đủ hấp dẫn để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư”, ông Cao Anh Đương nhận định.

Trong bối cảnh đó, bài toán đặt ra là phải giảm chi phí và mở rộng quy mô. Công nghệ số hóa, dữ liệu vệ tinh và chuẩn hóa quy trình canh tác được xem là những giải pháp then chốt để hạ chi phí MRV. Quy mô càng lớn, chi phí trên mỗi đơn vị diện tích càng giảm, từ đó cải thiện hiệu quả tài chính của dự án.

Bên cạnh yếu tố kỹ thuật, khung chính sách cũng đang đóng vai trò quan trọng. Theo TS. Nguyễn Phương Nam, chuyên gia đánh giá quốc tế của UNFCCC về biến đổi khí hậu, Nghị định 112/2026/NĐ-CP của Chính phủ về trao đổi tín chỉ carbon đã mở ra cơ chế cho phép doanh nghiệp chuyển nhượng tới 90% lượng tín chỉ ra thị trường quốc tế đối với các dự án ưu tiên. Đây được xem là bước tiến lớn, giúp giải quyết bài toán đầu ra cho tín chỉ carbon.

Tuy nhiên, ngay cả khi có thị trường, điều kiện tiên quyết vẫn là phải tạo ra nguồn tín chỉ đạt chuẩn. Điều này đòi hỏi đầu tư bài bản từ khâu thiết kế dự án, tổ chức sản xuất đến hệ thống đo đạc và kiểm chứng. Theo các chuyên gia, trong giai đoạn hiện nay, lợi ích lớn nhất của mô hình giảm phát thải không nằm ở nguồn thu trực tiếp từ tín chỉ carbon, mà ở các giá trị gián tiếp. Việc tối ưu hóa sử dụng phân bón, giảm chi phí đầu vào, nâng cao năng suất, cải thiện chất lượng đất và tăng khả năng tiếp cận nguồn vốn xanh mới là những yếu tố quyết định.

Một lợi thế đáng chú ý của cây mía là vùng nguyên liệu tập trung, có liên kết chặt với nhà máy và dữ liệu canh tác được lưu trữ tương đối đầy đủ. Điều này giúp các dự án dễ dàng đáp ứng yêu cầu của hệ thống MRV và có thể triển khai ở quy mô lớn, lên tới hàng chục nghìn ha.

Ước tính, tiềm năng tạo tín chỉ carbon của canh tác mía đạt khoảng 1-3 tấn CO₂/ha mỗi năm. Nếu được tổ chức bài bản và ứng dụng công nghệ hiệu quả, đây sẽ là nguồn lực đáng kể không chỉ cho giảm phát thải mà còn cho tái cấu trúc ngành.

Dù vậy, để mô hình thực sự bền vững, việc chia sẻ lợi ích với nông dân được xem là yếu tố then chốt. Khi người trồng mía được hưởng lợi trực tiếp từ tín chỉ carbon, họ sẽ có động lực duy trì các thực hành canh tác bền vững.

Ở góc nhìn dài hạn, các chuyên gia cho rằng, câu chuyện không chỉ dừng lại ở carbon. “Cốt lõi là chuyển đổi toàn diện hệ thống canh tác theo hướng hiệu quả và bền vững hơn, trong đó carbon chỉ là giá trị gia tăng”, TS. Cao Anh Đương nhận định.

Xu hướng số hóa vùng nguyên liệu đang được nhiều doanh nghiệp mía đường thúc đẩy nhằm chuẩn hóa dữ liệu và nâng cao năng lực quản trị. Việc theo dõi toàn bộ quá trình sản xuất theo từng lô thửa, từng hộ nông dân sẽ giúp tối ưu hóa đầu vào, kiểm soát chi phí và nâng cao năng suất.

Trong bối cảnh các tiêu chuẩn môi trường ngày càng khắt khe, chuyển đổi xanh không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc. Với ngành mía đường, câu hỏi không còn là có tham gia hay không, mà là tham gia nhanh đến đâu và hiệu quả ra sao. Nếu giải được bài toán chi phí và quy mô, mô hình canh tác mía giảm phát thải không chỉ góp phần thực hiện cam kết khí hậu, mà còn mở ra cơ hội tái cấu trúc ngành theo hướng hiện đại, bền vững và có khả năng cạnh tranh cao hơn trên thị trường quốc tế.

Hiện nay, giá trị tạo ra từ tín chỉ carbon chỉ dao động khoảng 5-30 USD/ha, trong khi sau khi trừ chi phí, doanh nghiệp chỉ được hưởng khoảng 80-85% nguồn thu này. Với mức giá như vậy, nếu chỉ nhìn vào lợi ích trực tiếp từ bán tín chỉ thì chưa đủ hấp dẫn để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư.